A - 15 Zorg (35) 00 Voordracht Initiatiefvoorstel Zeggenschap in de zorg va

Gemeenteraad

VN2021-027146 Griffie

RAAD

Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van 26 januari 2022

Van

De leden L. Grooten

Datum

29 september 2021

Portefeuille

Zorg

Agendapunt

15 Onderwerp

Instemmen met het gewijzigde initiatiefvoorstel Zeggenschap in de zorg van het lid Grooten en kennisnemen van de bestuurlijke reactie op het oorspronkelijke voorstel. De gemeenteraad van Amsterdam besluit

gezien het initiatiefvoorstel van het lid Grooten van 29 september 2021 en gewijzigd op 2 december 2021 getiteld: ‘Zeggenschap in de zorg’, mede gezien de bestuurlijke reactie op het oorspronkelijke initiatiefvoorstel en de behandeling in de raadscommissie voor Zorg, Jeugdzorg en Sport; I. in te stemmen met genoemd initiatiefvoorstel; II. het college van burgemeester en wethouders te verzoeken: 1. samen met Meetellen en relevante partners als ANE, De Omslag en Cliëntenbelang Amsterdam een onderzoeksvoorstel te schrijven en een mogelijke analyse te doen van de WMO-praktijk m.b.t. de zeggenschap van cliënten, De focus moet liggen op best practices en waar nog ontwikkeling nodig is. Meegenomen worden de volgende vragen: Hoe worden stemmen die normaal gesproken minder worden gehoord worden toch gehoord? Op welke manier worden participanten ondersteund en gewaardeerd voor hun deelname? 2. op basis van de uitkomsten wordt er een plan van aanpak gemaakt waarin staat hoe de resultaten kunnen leiden tot verbetering van medezeggenschap, daar waar mogelijk deze punten op te nemen in bestaande opdrachten, plannen of beleid; 3. de raad wordt zowel op de schets van de praktijk, als het daarop te formuleren plan van aanpak geïnformeerd; III. kennis te nemen van de bestuurlijke reactie op het oorspronkelijke voorstel. Wettelijke grondslag

artikel 147a, lid 1 van de Gemeentewet Initiatiefvoorstel

Inleiding Het eerste voorstel in de reeks voorstellen ‘Zeggenschap in de zorg’ werd behandeld in de commissievergadering van 31 januari 2019 en is op 14 maart 2019 unaniem aangenomen door de Amsterdamse gemeenteraad[1]. Dat voorstel ging over ervaringsdeskundigheid. Daarna volgde een tweede voorstel getiteld ‘Maatwerk, maar dan écht’[2]. Dit voorstel ging over het verhelpen van de huidige problematiek met betrekking tot de WMO-hulpmiddelen. Ondanks het feit dat dit voorstel niet is aangenomen in de raad, omdat veel van wat wij vroegen net in gang was gezet, heeft het wel een sterk signaal afgegeven: de stem van gebruikers moet een grote rol moet spelen bij het leveren van hulpmiddelen en bij het omgaan met gebreken van de hulpmiddelen en klachten van gebruikers. Het derde voorstel in deze reeks betrof het ondersteunen van mensen met een zorgvraag die graag samen een woongroep willen oprichten[3]. Ook hierin stond zeggenschap en regie hebben over je eigen leven centraal.

Gegenereerd: v1.8

1

Gemeenteraad

VN2021-027146 Griffie

RAAD

Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van 26 januari 2022

Al deze voorstellen sluiten aan bij de ambitie van dit college tot meer democratisering die in het coalitieakkoord als volgt is verwoord: “Samen met de stad stellen we een ambitieuze agenda op voor democratische vernieuwing waarin we onderzoeken hoe de participatieve en representatieve democratie kunnen worden vernieuwd, versterkt en uitgebreid. Het doel is om inwoners van Amsterdam grotere zeggenschap te laten hebben over hun directe omgeving, gemeentelijke dienstverlening en de stad als geheel.” Nu volgt het vierde voorstel in de reeks over zeggenschap in de zorg getiteld ‘Van inspraak naar invloed’. Het zal geen verrassing zijn dat ook dit voorstel gaat over het luisteren naar de mensen die zelf zorg ontvangen. Dit voorstel richt zich op hoe zorginstellingen uitgenodigd kunnen worden om te experimenteren met de zeggenschap van hun cliënten in het algemeen en in het bijzonder met die van de ervaringsdeskundigen. Het is van groot belang dat er meer zeggenschap in de zorg komt omdat er vaak een kloof zit tussen de intentie van beleid (de systeemwereld) en hoe mensen dit beleid ervaren of beleven (de leefwereld). Voormalig Ombudsman Zuurmond vertelde onlangs in een interview met het NRC[4] dat bureaucratie en regels de overheid en publieke organisaties koud hebben gemaakt, met als gevolg dat de relatie tussen burger en overheid verslechtert.

Het vertrouwen in de overheid en publieke organisaties daalt dus. Volgens Zuurmond vinden burgers dat er te weinig naar hen wordt geluisterd. Ambtenaren focussen zich alleen op de aspecten die van belang zijn voor het bureaucratische proces en verliezen het menselijke aspect. Zuurmond deed er ooit een experiment naar en verwoordde dit als volgt: ‘Toen ik intakegesprekken ging observeren bij de sociale dienst, nam ik mijn dochter mee. Ze heeft neurowetenschappen gestudeerd. Na afloop zei ze: 80 tot 90 procent van de communicatie van de burgers komt niet aan bij de ambtenaren aan het loket.” Om de kloof tussen overheid en burger te dichten, moeten we een structurele visie hebben op hoe we de mensen waar het om gaat invloed kunnen geven. Zo kan er vanuit vertrouwen en verbinding beleid gemaakt worden dat werkt voor de mensen en niet voor het systeem. Het belang van zeggenschap Het ultieme doel van een zorginstelling is het leveren van goede zorg. De vraag is natuurlijk hoe je bepaalt of zorg ‘goed’ is. Zoals gebruikelijk kunnen er eindeloze inventarisaties en onderzoeksrapporten geschreven worden waarin meetbare indicatoren worden opgesomd. Maar die aanpak gaat voorbij aan de menselijkheid van de zorg, aan de praktijkervaring van de zorg, en dus ook aan de legitimatie van die zorg.

Zorg draait niet om het afvinken van zoveel mogelijk indicatoren maar om het verbeteren van de levenskwaliteit van mensen die het zwaar hebben of zich ziek voelen. Het evalueren van zorg zou dus in eerste instantie niet gedaan moeten worden aan de hand van simpel meetbare indicatoren alleen, maar aan de hand van verhalen van mensen die zorg ontvangen en geven. Deze verhalen moeten meegenomen worden in het ‘meten’ van de effectiviteit van de zorg. Zij kunnen het beste beoordelen of de zorg die zij ontvangen of geven ‘goed’ is en hoe die verbeterd kan worden om de kwaliteit van leven te verhogen. En daarmee kan de effectiviteit van de zorg ook verbeterd worden. Zeggenschap verhoogt de kwaliteit van de zorg.[5] Het zorgt ervoor dat zorgaanbieders hun diensten en producten beter kunnen afstemmen op de ontvangers. Dit kwam ook naar voren in het initiatiefvoorstel ‘Maatwerk, maar dan echt’ waarin het ging over hulpmiddelen en hoe bijvoorbeeld rolstoelgebruikers de diensten van hulpmiddelencentra ervaren. Ontvangers van zorg vertellen vaak andere verhalen dan technische rapportages. Bovendien hebben de ontvangers ook goede en originele ideeën over hoe zorg beter, goedkoper of efficiënter kan, aangezien zij hier soms al jarenlang ervaring mee hebben. Er zijn in de afgelopen jaren talrijke methoden uitgeprobeerd om meer zeggenschap te creëren (bijv.

Lean en Planetree) maar deze lijken slechts ten dele te slagen omdat de systeemwereld soms te dwingend is.

Gegenereerd: v1.8

2

Gemeenteraad

VN2021-027146 Griffie

RAAD

Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van 26 januari 2022

Ons uitgangspunt voor dit voorstel is: Voor daadwerkelijke democratisering en een reële betrekking van patiënten is het nodig dat: (1) Medezeggenschap integraal wordt meegenomen in alle bestaande structuren (2) De ‘werk/zorg/dienstverleningsvloer’ centraal komt te staan in het zoeken naar verbeteringen (3) in meespraak met cliënten en familie, (4) door middel van netwerken en onderzoek. Wat is zeggenschap? Uit onderzoek van Hogeschool Windesheim blijkt dat het bij zeggenschap draait om twee elementen: inspraak en invloed[6]. Toegespitst op de zorg houdt inspraak in dat mensen hun meningen en wensen kunnen uiten bij de zorgorganisatie. Bij inspraak is er geen garantie dat deze meningen en wensen ook worden overgenomen door de mensen die de beslissingen nemen. Bij invloed is dat wel het geval. Invloed gaat namelijk over het vermogen om op anderen in te werken om iets gedaan te krijgen. Hierbij is er dus wél de garantie dat de wensen van de zorggebruikers, verleners en familie ook daadwerkelijk worden verwezenlijkt of meegenomen in de besluitvorming over beleid in de zorg. Dit betekent dat als cliënten wel mee kunnen praten over de door hun ontvangen zorg, maar hier geen invloed op kunnen uitoefenen, er geen sprake is van zeggenschap maar eerder van schijnparticipatie.

Huidige situatie Twee jaar geleden heeft het huidige kabinet de Wet medezeggenschap cliënten zorginstellingen (WMCZ) 2016 doorgevoerd.[7] In deze wet werd vastgelegd dat iedere zorgorganisatie een vorm van cliënteninspraak moet hebben. De manier waarop deze inspraak is geregeld wordt niet gespecificeerd. Dit geeft zorgorganisaties de flexibiliteit om een vorm te vinden die het beste voor hun werkt. Sommige zorgorganisaties hebben dit ingevuld door een cliëntenraad te starten waar ontvangers van zorg in bijeenkomsten hun mening kunnen uiten over de door hun ontvangen zorg. Maar welke vorm het beste vorm werkt, kan heel verschillend zijn. En het is de vraag hoeveel aandacht en tijd zorgorganisaties hiervoor hebben en of ze bijvoorbeeld ook kennis delen onderling. Bovendien maken op dit moment de formele zeggenschap en verantwoordelijkhedenstructuren in de zorg, met kwaliteitscontrolesystemen ISO certificering etc., medezeggenschap bijna per definitie heel ingewikkeld. Bij cliëntenraden spelen bijvoorbeeld vaak zaken zoals ongelijkwaardige machtsverhoudingen en gebrek aan kennis en informatie een rol waardoor de raden hun taak niet volwaardig kunnen uitvoeren. Er zijn hele andere en vernieuwende vormen te bedenken. Bovendien kunnen cliënten ook op andere plekken in de organisatie van grote betekenis zijn.

Denk aan de Raad van Toezicht, bij het onderzoeken van hoe de zorg ervaren wordt of hoe het personeel het werk waardeert. Wij vinden dan ook dat er op dit moment nog een slag te maken is zodat zeggenschap echt van meerwaarde kan zijn voor de kwaliteit van zorg en voor cliënten. Los van binnen zorgorganisaties zelf, speelt ervaringsdeskundigheid ook binnen de gemeente Amsterdam een grotere rol sinds het eerst voorstel in deze reeks genaamd ‘Hup Ervaringsdeskundigen’. Naar aanleiding van dit voorstel is het Amsterdams Netwerk Ervaringskennis (ANE) opgezet. ANE is primair een netwerkorganisatie die zich inzet voor de emancipatie van ervaringsdeskundigen en de inzet van ervaringskennis en –deskundigheid versterkt. Het ANE is daarmee zelf geen “cliëntenbelangenbehartiger” (daar zijn andere organisaties voor) maar een platform voor cliënten, professionals en ambtenaren, voor cocreatie waarbij ervaringskennis benut wordt om de zorg en dienstverlening in Amsterdam te verbeteren. Het stadsbestuur en maatschappelijke organisaties kunnen bij het ANE om advies vragen. Aankelijk van het thema worden deze vragen dan behandeld binnen een van de werkgroepen van het ANE of doorgeschakeld naar een organisatie in de stad die op dit gebied actief is. Als er meer informatie nodig is, worden er soms ook oproepen gedaan op hun website waar iedereen op kan reageren.

Op deze manier probeert het ANE het stadsbestuur zo goed mogelijk te adviseren. Wij denken dat ANE ook kan bijdragen aan een visie hoe cliëntparticipatie in de toekomst eruit kan zien, omdat het alle perspectieven, organisaties en belangen verenigt in een bondgenootschap.

Gegenereerd: v1.8

3

Gemeenteraad

VN2021-027146 Griffie

RAAD

Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van 26 januari 2022

In het werkboek In voor mantelzorg[8] staat dat het uitermate belangrijk is om familie, naasten en mantelzorgers te betrekken bij het zorgproces. Deze groep verdient zeggenschap omdat hun rol van cruciaal belang is voor een goede cliëntgerichte zorg. Familie, naasten en mantelzorgers ondersteunen namelijk de cliënt soms intensief en hebben vanuit die rol veel ervaringskennis. Voor bepaalde groepen die zichzelf niet goed kunnen uitspreken kan de rol van naasten en mantelzorgers uitermate belangrijk zijn. Personen met een verstandelijke beperking bijvoorbeeld kunnen moeilijker aangeven waar ze behoefte aan hebben. Waar we heen willen? Hoewel er dus binnen zowel zorgorganisaties als de gemeente al stappen zijn ondernomen om ervaringskennis en -deskundigheid een gelijkwaardige positie te geven, is er nog een wereld te winnen. Binnen de gemeente mist vooral nog veel onderzoek naar de eigen gemeentelijke dienstverlening. Voor zover de initiatiefnemers van dit voorstel bekend is, laat de gemeente af en toe onderzoek door ervaringsdeskundigen doen naar de eigen gemeentelijke dienstverlening, zoals over de Winteropvang. Onderzoek vanuit clientenperspectief en door ervaringsdeskundig onderzoekers levert meer én andere informatie op. Wij zouden in beeld willen brengen op welke domeinen we dit doen en waarom wel/niet en kijken waar we dit uit kunnen breiden.

Zulk onderzoek kan veel informatie opleveren over de behoefte, wensen en mogelijkheden van mensen die in aanraking komen en werken met de gemeente en op deze manier kan ervaringskennis ingezet worden ter verbetering van de dienstverlening. Binnen zorgorganisaties laat vooral de manier waarop de stem van cliënten, en familie/naasten in het algemeen en die van ervaringsdeskundigen in het bijzonder wordt meegenomen soms nog te wensen over. Aan de eerdere genoemde cliëntenraden kleven namelijk ook nadelen. Zo zijn lang niet alle zorgontvangers verbaal sterk genoeg om zich in een vergaderstructuur goed te laten horen. Denk aan mensen met aangeboren hersenletsel, autisme of psychische problemen. Hierdoor wordt de ervaringskennis van deze groepen mensen niet meegenomen. Daarom moet scherper worden ingezet op het betrekken van zowel de cliënten zelf als ervaringsdeskundigen die getraind zijn om hun kennis en ervaring professioneel in te zetten. Bovendien bieden formele omgevingen als vergaderingen van een cliëntenraad vaak niet de vorm of ruimte voor de kwetsbare en emotionele verhalen die mensen soms willen delen. Als laatste garandeert het bestaan van een cliëntenraad niet dat zorgontvangers ook daadwerkelijk invloed hebben op het beleid van de zorgorganisatie.

De formele structuur van een cliëntenraad is dus in sommige gevallen geen goede vorm van zeggenschap omdat schijnparticipatie en ongelijkheid tussen verschillende gebruikers van zorg op de loer liggen. GroenLinks wil daarom zorgorganisaties aanmoedigen om meer te experimenteren met verschillende vormen van meespraak, inspraak en zeggenschap. Hierbij is van belang dat alle mensen die betrokken zijn in het zorgproces een kans krijgen om zich te laten horen. Zorgorganisaties moeten zich dus steeds actief de vraag stellen wie ze nog niet hebben gehoord en deze groepen mensen ook actief betrekken bij het verbeteren van zorgverlening. Hierbij kan ook worden samengewerkt met organisaties die stemmen laten horen die normaal gesproken niet zo snel gehoord worden. Voorbeelden van andere vormen van zeggenschap Onderzoeksbureau Meetellen Een goed voorbeeld van een andere vorm van zeggenschap in de zorg is het doen van participatief onderzoek, zoals het initiatief Meetellen[9]. Dit is een onaankelijk onderzoeksbureau voor en door burgers die langdurig zorg ontvangen. Zorginstellingen kunnen Meetellen inhuren om onderzoek te doen naar en advies te geven over hun zorgverlening. Meetellen geeft dit advies bijvoorbeeld aan de hand van gesprekken met haar 500-koppige panel (waarvan er 400 in Utrecht en 100 in Amsterdam wonen).

Het panel dat overwegend bestaat uit (ex-)psychiatrisch patiënten, mensen met een licht

Gegenereerd: v1.8

4

Gemeenteraad

VN2021-027146 Griffie

RAAD

Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van 26 januari 2022

verstandelijke beperking, mensen met een langdurig psychische beperking, ex-verslaafden, mensen met een lichamelijke beperking en vrouwen uit de vrouwenopvang hebben zelf ervaring met de zorg- en hulpverlening, waar zij hun mening over geven aan de onderzoekers en medewerkers van Meetellen. Het unieke aan Meetellen is dat het onderzoek voornamelijk wordt uitgevoerd en voorbereid door mensen die zelf ook langdurige zorg (hebben) ontvangen. Deze mensen zijn ervaringsdeskundigen en tevens opgeleid als onderzoeksmedewerker om mee te denken over de onderzoeksthema’s, onderzoeksmethode en de presentatie van de resultaten[10]. De combinatie van peer-to-peer aanpak en participatief onderzoek biedt verschillende voordelen: beter inzicht in en begrip voor de problematiek van verschillende groepen kwetsbare burgers en het kennen van hun taal, de juiste vragen op een passende manier kunnen stellen, en voldoende deelnemers uit de gewenste doelgroepen kunnen bereiken en motiveren tot deelname. Bovendien biedt Meetellen voor medewerkers die meer willen dus de ruimte om een functie binnen Meetellen te vervullen. Daarmee vang je twee vliegen in een klap omdat het werken bij Meetellen de toegang is tot een betaalde baan. Naast Meetellen is er nog een aantal organisaties die op eenzelfde manier te werk gaat.

Zo geeft Ervaringskracht Buro bijvoorbeeld trainingen, advies en coaching aan organisaties om de zorg in hun organisatie, en de zeggenschap te verbeteren. De medewerkers van Ervaringskracht Buro zijn net als bij Meetellen zelf ervaringsdeskundigen en leveren vanuit hun eigen ervaring input. Voorbeelden van andere organisaties die zich inzetten voor medezeggenschap van cliënten door middel van ervaringsdeskundigen zijn het centrum voor cliëntervaring, de vereniging voor ervaringsdeskundigen en het URC waar ervaringsdeskundigen in elk stadium van onderzoek doen worden betrokken. Het URC verwoordt het zelf als volgt: ‘Ervaringsdeskundigen hebben een andere ervaring en alternatieve perspectieven. Zij zien wat experts, door de blinde vlakken die ze onvermijdelijk ontwikkelen, soms niet meer zien’[11]. Waar dit voorstel concreet toe oproept Het betrekken van cliënten in het algemeen, ervaringsdeskundigen, familie en naasten bij de gemeentelijke dienstverlening en de zorgverlening vraagt om maatwerk. Niet alle vormen van inspraak zijn geschikt voor iedereen en daarom is creativiteit en ruimte voor experimenteren vereist. Dit kan de dienstverlening van zowel gemeente als zorgorganisaties beter maken, het kan de uitstroom van zorgpersoneel verminderen en – nog belangrijker – het welzijn van mensen verhogen.

Belangrijk is hierbij om organisaties de kans te geven om te experimenteren met nieuwe vormen van meespraak, zeggenschap en inspraak waarin organisaties hierin samen optrekken en hierin samen kunnen werken met het Amsterdams Netwerk Ervaringskennis om gezamenlijk nieuwe vormen van betrokkenheid vorm te geven. Daarom leggen de initiatiefnemers van dit voorstel de raad het volgende voor: Het college van burgemeester en wethouders te verzoeken: 1.

2. 3.

Gegenereerd: v1.8

Samen met Meetellen en relevante partners als ANE, De Omslag en Cliëntenbelang Amsterdam een onderzoeksvoorstel te schrijven en een mogelijke analyse te doen van de WMO-praktijk m.b.t. de zeggenschap van cliënten, De focus moet liggen op best practices en waar nog ontwikkeling nodig is. Meegenomen worden de volgende vragen: Hoe worden stemmen die normaal gesproken minder worden gehoord worden toch gehoord? Op welke manier worden participanten ondersteund en gewaardeerd voor hun deelname? Op basis van de uitkomsten wordt er een plan van aanpak gemaakt waarin staat hoe de resultaten kunnen leiden tot verbetering van medezeggenschap, daar waar mogelijk deze punten op te nemen in bestaande opdrachten, plannen of beleid. De raad wordt zowel op de schets van de praktijk, als het daarop te formuleren plan van aanpak geïnformeerd.

5

Gemeenteraad

VN2021-027146 Griffie

RAAD

Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van 26 januari 2022

[1] https://amsterdam.groenlinks.nl/nieuws/groenlinks-wil-de-amsterdamse-zorg-democratiseren [2] https://amsterdam.groenlinks.nl/nieuws/voorstel-om-problemen-de-hulpmiddelenzorg-aan-tepakken [3] Https://amsterdam.groenlinks.nl/nieuws/groenlinks-amsterdam-wil-meer-woongroepenzeleheer-voor-mensen-met-een-zorgvraag [4] https://www.nrc.nl/nieuws/2021/04/29/ombudsman-van-amsterdam-arre-zuurmond-het-helesysteem-zit-vol-met-wantrouwen-a4041313 [5] Zoals ook wordt vermeld in ‘Inspraak in de WMCZ 2018: Een handreiking voor zorgorganisaties en cliëntenraden’, geraadpleegd van https://hetlsr.nl/wp-content/uploads/2020/01/handreikinginspraak-wmcz.pdf [6] http://www.invoorzorg.nl/docs/ivz/literatuur/VGZ%20-%20Rapportage%20Zeggenschap%20in %20Zorg_april2011.pdf [7] Https://www.clientenraad.nl/themas/wet-medezeggenschap-wmcz/ [8]Https://www.zorgvoorbeter.nl/zorgvoorbeter/media/documents/thema/mantelzorg/werkboek-invoor-mantelzorg.pdf [9] Https://meetellen.nl/start [10] https://utrecht.meetellen.nl/home [11] https://urc.mumc.maastrichtuniversity.nl/node/12855

Welke stukken treft u aan Meegestuurd

Registratienr.

Naam

AD2021-135976

Bestuurlijke reactie initiatiefvoorstel Zeggenschap in de zorg.pdf (pdf)

AD2021-105092

Gemeenteraad Initiatiefvoorstel (pdf)

Registratienr.

Naam

Ter Inzage

Gegenereerd: v1.8

6