A - 15 ICT en Digitale Stad (49) Tech radar 2022

Tech Radar Een verkenning van technologische ontwikkelingen die belangrijk zijn voor de gemeente Amsterdam. editie 2022

Inleiding Voor u ligt de eerste Tech Radar 2022, een verkenning van technologische ontwikkelingen in 2022. Op verzoek van de gemeenteraad geeft deze jaarlijkse publicatie een overzicht van de belangrijkste technologische ontwikkelingen, gezien vanuit gemeente perspectief. Deze verkenning geeft raadsleden, College van B&W, beleidsmakers en andere geïnteresseerden kennis over nieuwe technologieën en de bijkomende kansen en bedreigen, zodat er proactief kan worden gereageerd op technologische ontwikkelingen. Ontwikkelingen in nieuwe technologie werken soms in ons voordeel en soms in ons nadeel. Als stad moeten we daarom goede afwegingen maken hoe deze technologieën worden gebruikt en gemodereerd door de stad en voor de stad. Het is van groot belang om tijdig actie te ondernemen, zodat beleid, regelgeving en stedelijke ontwikkelingen niet achterlopen op opkomende technologieën, zodat we als stad de Amsterdammers kunnen beschermen tegen en laten profiteren van technologie. Vandaar deze Tech Radar. Deze verkenning van nieuwe technologieën legt daarom uit wat nieuwe technologieën inhouden en geeft aan hoe deze zich verhouden tot publieke waarden. Als nieuwe technologie van waarde kan zijn voor de Amsterdammer, wordt dat verder onderzocht. Waar waarde ontbreekt of wellicht nóg ontbreekt, wordt aangegeven welke afwegingen gelden, mede vanuit publieke waarden.

Tech Radar

Door voelsprieten uit te zetten onder academici, trendwatchers, techgiganten en andere media is deze verkenning tot stand gekomen. Hierbij worden de jaarlijkse (toekomst)visies geselecteerd van partijen als MIT Technology Review, Forbes The Guardian, Wired, Gartner, Forrester en Deloitte. Daarnaast wordt er gesproken met de experts binnen en buiten de gemeente en worden er evenementen bezocht. Daarbij worden de volgende vragen gesteld:

× Wat is en betekent een bepaalde technologie precies? (technisch effect)

× Wat is de mogelijke waarde of bedreiging voor de stad? (pragmatisch effect)

× Wat betekent dit als nieuwe potentiële werkelijkheid voor de stad en de Amsterdammer? (filosofisch bekeken)

2

Leeswijzer Deze editie van de Tech Radar bespreekt afzonderlijk de verschillende technologie-onderwerpen en hoe deze zich verhouden tot de stad en haar inwoners. Vervolgens wordt er een samenvattend afwegings­kader gegeven, waarin de punten worden benoemd waarover moet worden besloten. Daarna wordt er een onderzoeksagenda gedeeld, waarin de op te pakken vragen vanuit de technologie-onderwerpen zijn geformuleerd. Vervolgens sluit deze editie af met een begrippenlijst van de nieuwe technologieën en bijbehorend jargon. Voor vragen verwijzen we door naar de auteurs die zijn vermeld in de colofon. Deze Tech Radar editie komt online beschikbaar voor iedereen binnen en buiten de gemeente.

Voor de leesbaarheid wordt er gesproken over ‘de Amsterdammers’. Hiermee wordt iedereen bedoeld die te maken heeft met de gemeente Amsterdam dus inwoners maar ook (potentiële) ondernemers en bezoekers. De Tech Radar en vervolg onderzoeken en projecten worden gepubliceerd op amsterdam.nl/innovatie en op openresearch.amsterdam. Ook krijgt dit extra aandacht via bestaande nieuwsbrieven en tipt de gemeente eenieder die er baat bij kunnen hebben. Ger Baron Chief Technology Office | Directeur Digitalisering en Innovatie Digitalisering | Innovatie

Tech Radar

3

Inhoudsopgave Inleiding

0110 1010 1101 0110

Tech Radar

2

Inhoudsopgave

4

Technologieverkenningen

5

Data

7

Hoe kan je data interpreteren? Steeds meer data: overzicht houden en bruikbaarheid Datacenters Afwegingen Data

7 7 9 9

Web3

26

Web1 en 2 Hoe zou web3 technisch werken? Kanttekeningen bij de belofte van web3 Aandachtspunten voor de gemeente Afwegingen Web3

26 27 28 28 29

Hyperautomation

31

Hyperautomation bij organisaties Afwegingen Hyperautomation

31 33

Kunstmatige Intelligentie

11

Situatie per technologie

34

Intelligent? Trends in KI AI Act Afwegingen Kunstmatige Intelligentie

11 11 14 15

Onderzoeksagenda

36

Tech begrippenlijst

39

Metaverse

17

Wat is de (of een) metaverse? Aandachtspunten voor de gemeente Afwegingen Metaverse

17 18 20

NFT

22

Wat zijn NFT’s? Hoe werkt NFT? Aandachtspunten voor de gemeente Afwegingen NFT

22 22 23 24

4

Technologieverkenningen Web3

Sommige trends kennen snelle impactvolle ontwikkelingen of kennen juist onduidelijkheid omtrent de daadwerkelijke betekenis en mogelijke gevolgen voor de stad. De trends in de Tech Radar verdienen hierdoor de aandacht. Dat neemt niet weg dat andere onderwerpen scherp in de gaten worden gehouden zoals Quantum Computing. Bij de Tech Radar verkenningen wordt aangegeven hoe de gemeente Amsterdam impact ervaart of kan ervaren en welke acties mogelijk of wenselijk zijn. De thema’s zijn: Data, Kunstmatige Intelligentie, Metaverse, NFT’s, Web3 en Hyperautomation.

Data Fabric Datacenterkolonisatie Data Fabric

Hyperautomation Hyperautomation

Kunstmatige intelligentie

Data Datacenterkolonisatie

Web3

NFT’s

Generatieve KI Deepfakes Natural Language Processing AI ActGeneratieve KI

Metaverse

Deepfakes

Non Fungible Tokens (NFTs)

Metaverse 0110 1010 1101 0110

Non Fungible Tokens (NFTs)

Extended Reality

Natural Language Processing

AI Act

Tech Radar

Metaverse Extended Reality

5

Datacenterkolonisatie

Data

Data Fabric

Data In dit hoofdstuk staan we stil bij wat data eigenlijk is, hoe we kunnen omgaan met de exponentiële groei van data, en de wenselijkheid van datacenters. Hoe kan je data interpreteren? We zijn allemaal wel bekend met het woord “data”, maar wat bedoelen we er eigenlijk mee? Voordat we de trends en ontwikkelingen rondom data bespreken, is het belangrijk om stil te staan bij hoe “data” meestal wordt geïnterpreteerd en wat data daadwerkelijk betekent. Het woord “data” is afkomstig van het Latijnse woord “dare”, wat “geven” betekent. Wanneer organisaties praten over data, verwijzen ze echter meestal naar gegevens die zij zélf verzamelen en zich toe-eigenen door observaties, interpretaties, berekeningen, experimenten en het bijhouden van gegevens. Eigenlijk is wat we onder data verstaan dus “capta”, afgeleid van het Latijnse woord “capere” wat “nemen, pakken of zich toe-eigenen” betekent.

Steeds meer data: overzicht houden en bruikbaarheid Iedereen verzamelt bakken met data. Niet alleen de private sector, ook de gemeente Amsterdam. De hoeveelheid aan opgeslagen data groeit exponentieel en zo ontstaat er een steeds grotere verzameling van allerlei gegevens. Door het eindeloos groeiende aantal ‘databomen’ zien we het ‘databos’ niet meer. Doordat we slechter kunnen overzien wat we allemaal aan data verzameld hebben, wordt een steeds grotere hoeveelheid data wel opgeslagen maar helaas niet daadwerkelijk gebruikt om Amsterdam te innoveren. Dit behoeft meer aandacht, omdat de opslag en gebruik van data veel opslagcapaciteit kost en het voorkomen van onrechtmatig of onjuist gebruik van data ook decentraal goed geregeld kan zijn.

Mogelijke oplossingen Kortom, wanneer we werken met data en we op basis van data beslissingen nemen, is het belangrijk om ons bewust te zijn van de oorsprong van die data. Doordat men zich data toe-eigent met observaties en berekeningen, is het selectief en kan het bias bevatten. Zeker bij het toepassen van data in combinatie met een nieuwe technologie, is een extra scherpe en alerte blik noodzakelijk.

Tech Radar

Een datatrend die hiervoor een oplossing biedt is de zogeheten Data Fabric; een ontwerpconcept dat dient als een geïntegreerde laag van data en verbindende processen. Een Data Fabric maakt gebruik van een continue analyse over bestaande, vindbare en afgeleide metadata (gegevens over de data zelf). Hiermee wordt het mogelijk om het ontwerp, de implementatie en het gebruik van data in alle omgevingen te ondersteunen. Dit geldt voor zowel geïntegreerde als herbruikbare data. Oftewel data die al in gebruik zijn, of data die je nog/nogmaals gaat gebruiken.

7

Het gebruik van een Data Fabric is een kans voor de stad om meer inzichten te verkrijgen en relaties te zien in de opgeslagen data van en over de stad. Daarnaast kan het onbruikbare data opsporen om deze vervolgens te verwijderen, om zo kostbare ruimte en energie te besparen. De beschikbare data binnen de gemeente kunnen we daarnaast toegankelijker maken met een Data Mesh. Dit is een architectuur­ concept waarbij data gemeentebreed en uniform wordt georganiseerd in plaats van bij elk onderdeel op een eigen manier. Het concept geeft een dataorganisatiestructuur met de mogelijkheid om binnen de gemeente, en idealiter daarbuiten, data van alle domeinen in te zien. Om dit te realiseren zijn algemene afspraken nodig, zoals overeenstemming over één datainfrastructuur; de op te nemen componenten; en tenslotte hoe data worden gedocumenteerd, verwerkt en beschikbaar gesteld aan andere domeinen binnen de organisatie. Zo delen we data op een innovatievere manier. Het dataplatform van de gemeente is een voorbeeld van hoe men kan toewerken naar het gemeentebreed delen van data. Het doel van het dataplatform is dat ambtenaren, burgers en organisaties in de toekomst toegang krijgen tot alle openbare data over en voor de stad. De gemeente heef als ambitie dat data over de stad voor de stad beschikbaar is. De gemeente werkt continu aan het ontsluiten van datasets.

Het is dus belangrijk dat ambtenaren, organisaties, professionals en burgers meer data delen op het platform.Er moet aandacht zijn voor de inrichting van de datahuishouding en meer specifiek op de aspecten privacy en security by design.

Daarnaast is het een trend dat de private sector makkelijker en vaker onderling data deelt. Dankzij de vooruitgang in technolo­ gieën voor het delen van gegevens, is het mogelijk om potentieel waardevolle informatiesets te kopen op zeer efficiënte, cloudgebaseerde marktplaatsen. De stad kan hiervan profiteren door ontbrekende en benodigde data op te kopen van andere partijen. Een kanttekening hierbij is echter dat big tech bedrijven ook steeds meer data verzamelen over de Amsterdamse open­bare ruimte. Hierdoor wordt de stad deels afhankelijk van deze techpartijen die vaak hoge vergoedingen vragen voor het gebruik van deze data. Terwijl data over de stad eigenlijk van de stad zelf zou moeten zijn, of in iedere geval voor. De gemeente kan overwegen hierop te reageren door de cruciale data over de stad zelf te verzamelen zodat het eigenaarschap verzekerd is. Daarnaast kan de gemeente de dataverzameling over de Amsterdamse openbare ruimte door de privaatsector verbieden maar realistischer is het afdwingen dat data over de stad, altijd ook door de stad te gebruiken is. Een nieuwe reeks privacybeschermende encryptietechnologieën, zoals volledig homomorphic encryption*, maakt het mogelijk om versleutelde gegevens te delen en er berekeningen op uit te voeren zonder deze eerst te hoeven ontsleutelen.

Daardoor kunnen persoonlijke gegevens worden gedeeld mét behoud van veiligheid en privacy. Zulke encryptietechnologie kunnen we ook binnen gemeentelijke processen gebruiken om modelleringsgegevens te beveiligen. Zo kunnen we veilig(er) kunstmatige-intelligentiemodellering en -training uitbesteden aan derden wanneer we hier zelf niet de capaciteit voor hebben.

* Homomorfe encryptie is een vorm van encryptie die het mogelijk maakt berekeningen te maken op versleutelde tekst. Het resultaat van deze berekening is ook versleuteld, maar komt na het ontsleutelen overeen met het resultaat als dezelfde berekening was uitgevoerd op de oorspronkelijke tekst. Om de berekening uit te voeren, hoeft de versleutelde data niet eerst ontsleuteld te worden. Hierdoor kan de versleutelde data met behoud van veiligheid door een externe partij beheerd worden.

Tech Radar

Data

8

Datacenters De groei van dataverzameling, datagebruik en de bijkomende datatrends zorgen voor een grotere behoefte om data op te slaan in datacenters; gebouwen waarin grote hoeveelheden data worden opgeslagen. Met het “Vestigingsbeleid Datacenters gemeente Amsterdam 2020 – 2030” is er al zicht op de gewenste groei en de impact op de stad. Er zijn ideeën over het gebruik van de restwarmte, inzicht in de mate van duurzaamheid, het gebruik van water en de ruimtelijke kwaliteit en inpassing. De behoefte naar opslag groeit, en de vraag naar datacenters ook.

Nadelige gevolgen Deze stijgende vraag brengt het maatschappelijke vraagstuk teweeg of dit wel gunstig is voor de stad en haar inwoners. Datacenters worden namelijk gebouwd op schaarse publieke bouwgrond waar ook huizen zouden kunnen staan. Ze gebruiken veel energie en hebben een nadelig effect op het klimaat. Zo waren ze in 2020 verantwoordelijk voor 2,8 procent van het totale energieverbruik in Nederland. Op dit moment zijn er al meer dan 200 datacenters gebouwd in Nederland, waarvan de meeste in de regio Amsterdam, vaak door Amerikaanse big tech bedrijven. Zij zijn meestal niet transparant, krijgen veel macht door deze ‘datacenterkolonisatie’ in andere landen en door hun monopoliepositie en de beschikking over enorm veel data over Nederlandse burgers. Daarom moet de gemeente goed overwegen wie datacenters mag bouwen en wie erover mag beschikken, welke onder­ liggende software wordt gebruikt, welke data werkelijk relevant is voor Amsterdam om te bewaren, waar de datacenters worden gebouwd en hoe zij met energieverbruik omgaan. Erfpacht­ voorwaarden en vergunningverleningen zijn instrumenten die wellicht kunnen worden gebruikt om te verzekeren dat er wordt voldaan aan de overwegingen van de gemeente.

Tech Radar

Amsterdam Cloud Een initiatief zoals de Amsterdam Cloud van Sustainable Digital Infrastructure Alliance, waarbij de stad zelf datacenters bouwt en beheert, kan een goed alternatief zijn om datacenterkolonisatie tegen te gaan. Door het investeren in en ontwikkelen van eigen datacenters kan de stad in de toekomst onafhankelijk worden van buitenlandse datacenters en de regie in eigen handen nemen.

Afwegingen Data Te maken afwegingen Data

Afweging

De implementatie van een Data Fabric De implementatie van een Data Mesh Het gebruik van encryptietechnologieën

Zelf doen Zelf doen Actief volgen

Toelichting Door in overleg met de afdeling data deze ontwikkelingen te volgen, ontstaat er inzicht in de mogelijke impact van deze techniek. Innovatie en nieuwe inzichten op data wijzigen jaarlijks. In de Tech Radar zal er daarom ook jaarlijks een update zijn van de inzichten op nieuwe technologieën en innovaties rondom data. Momenteel is Data Mesh, met name het architectuurpatroon, al toegepast in het dataplatform. In de doelarchitectuur waar continue ontwikkeling op plaatsvindt, is Data Fabric opgenomen. Encryptie die gebruik van data tussen systemen mogelijk maakt waardoor persoonsgegevens afgeschermd blijven, is nog in ontwikkeling, maar we volgend deze ontwikkelingen op de voet.

Data

9

Generatieve KI

Kunstmatige Intelligentie AI Act Deepfakes 0110 1010 1101 0110

Natural Language Processing

Kunstmatige Intelligentie Kunstmatige intelligentie (KI), in het Engels “Artificial Intelligence” (AI)... Wie de films The Matrix, Her, Terminator of Ex Machina heeft gezien, denkt misschien dat KI een dystopie is, maar de realiteit is genuanceerder. De opkomst van deze technologie brengt namelijk zowel kansen als bedreigingen met zich mee. Deze bespreken we hieronder in de context van huidige KI-ontwikkelingen zoals Generatieve KI en Natural Language Processing. 0110 1010 1101 0110

Intelligent? Kunstmatige intelligentie werkt op basis van zelflerende algo­ ritmen en data. Een algoritme is een vooraf bepaalde set regels of stappen, net zoals een recept in een kookboek, die door de computer gevolgd worden om een opdracht uit te voeren. Een zelflerend algoritme kan, zonder inbreng van de mens, leren van de gemaakte fouten en zichzelf optimaliseren voor een beter resultaat. Aan de hand van deze technologie worden handelingen (deels) geautomatiseerd. Het levert nieuwe inzichten op die de gemeente Amsterdam kunnen helpen beslissingen te nemen. Het gegeven dat KI zelfstandig kan leren van fouten en zichzelf kan optimaliseren is wellicht de reden waarom men de techno­ logie kunstmatige ‘intelligentie’ is gaan noemen. Het is echter een door de mens ontworpen datagestuurd receptensysteem dat allerlei fouten en vooroordelen bevat. De mens kan met KI niet de gehele context van een probleem overzien en begrijpen. De technologie ontbeert namelijk de menselijke capaciteiten om abstracte uitkomsten in de juiste context te kunnen plaatsen,

Tech Radar

het heeft geen intuïtie, bewustzijn of een geweten. Het is daarom iets te voorbarig om de huidige staat van KI ‘intelligent’ te noemen. Als een samenleving deze technologie ‘intelligent’ noemt, is het risico dat een kritische blik ontbreekt op de output die KI levert. Want als je iets slim noemt, waarom zou je dan nog de uitkomsten ervan in twijfel trekken? Vooralsnog is het wellicht beter om deze technologie te zien als ‘Kunstmatige Inzichten (KI)’. Op die manier gaat de samenleving de ware aard van KI zien: een krachtig hulpmiddel dat waardevolle inzichten levert die de mensheid kunnen helpen om vervolgens zélf tot intelligente beslissingen te komen.

Trends in KI KI is volop in ontwikkeling en daarnaast verweven met veel andere technologische innovaties. De technologie wordt steeds toegankelijker mede doordat de benodigde opslagruimte goedkoper wordt en de benodigde rekenkracht almaar sneller is.

11

Enerzijds is dat positief omdat er meer kansen kunnen worden benut die KI ons brengt. Anderzijds moeten overheden gaan nadenken over de eventuele negatieve gevolgen wanneer een brede groep deze complexe technologie steeds makkelijker kan inzetten. Daarom bespreken we in de volgende secties verschillende KI-ontwikkelingen plus de bijkomende kansen en bedreigingen.

Generatieve KI

0110 1010 1101 0110

‘Generatieve’ KI is een zeer impactvolle ontwikkeling die veel nieuwe KI-toepassingen voortbrengt. Het verwijst naar zelf­ lerende algoritmen die bestaande, authentieke data, zoals tekstuele of audiovisuele data, gebruiken om nieuwe zoge­ noemde “synthetische data”, oftewel nieuwe content, te creëren. Generatieve KI stelt computers in staat om het onderliggende patroon van specifieke databestanden te abstraheren en dat te gebruiken om vergelijkbare nieuwe data te genereren. Ter illustratie: in mei 2022 gebruikte de Rotterdamse politie een deepfake van een overleden slachtoffer om aandacht te vragen voor een onopgeloste moordzaak. Een belangrijke aantekening is dat de specifieke databestanden, met de mogelijke bias, de verbeelding en voorziene mogelijk­ heden van generatieve KI vormen. Dus generatieve KItoepassingen gebaseerd op databestanden met bijvoorbeeld seksistische kenmerken zal synthetische data produceren met dezelfde discriminerende kenmerken.

Generatieve KI als “Goodfakes” Deze technologie kan onder andere worden gebruikt om privacy te waarborgen. Bijvoorbeeld door synthetische beelden te creëren van niet-bestaande personen, om die vervolgens te plakken over authentieke beelden van bestaande personen op fotomateriaal van de stad. Daarmee kunnen we de privacy van Amsterdammers waarborgen wanneer we met beelden van de

Tech Radar

stad werken. Daarnaast kan synthetische ‘persoonlijke’ data worden gegenereerd zodat we voor data-analyses geen authentieke, persoonlijke data van werkelijk bestaande burgers hoeven te gebruiken. Daarnaast biedt Generatieve KI mogelijkheden voor beleids­ participatie, bijvoorbeeld bij een herinrichting van een buurt. Met de technologie kunnen we namelijk simulaties maken van hoe een specifieke buurt eruit kan zien wanneer je bijvoorbeeld meer bomen of parkeerplaatsen plaatst. Je kan synthetische beelden van bomen creëren om deze vervolgens op gewenste plekken in foto’s of 3D-beelden van stedenbouwkundige ontwerpen van de buurt te plaatsen. De buurtbewoners kunnen dan reageren hoe wenselijk zij dit vinden of hoe ze de buurt liever anders ingericht zouden zien. Verder biedt Generatieve KI de mogelijkheid om een mediavorm om te zetten naar een andere vorm. Het kan onder andere een afbeelding genereren uit een tekst of omgekeerd. Er kunnen bijvoorbeeld applicaties worden ontwikkeld die afbeeldingen automatisch omzetten in tekst en hardop oplezen. Dit biedt kansen om gemeentelijke communicatie-uitingen toegankelijker te maken voor Amsterdammers met bijvoorbeeld een zicht­ beperking. De generatieve modellen kunnen ook worden gebruikt om bias en ondervertegenwoordiging in gemeentelijke datasets te verminderen.

Het biedt namelijk de mogelijkheid om synthetische data van bijvoorbeeld minderheidsgroepen te genereren, en deze vervolgens toe te voegen aan datasets waarin minderheids­groepen zijn ondervertegenwoordigd.

Generatieve KI als Deepfakes Deepfake-technologie is een voorbeeld van hoe generatieve modellen die synthetische media-uitingen produceren, helaas ook een negatief effect kunnen hebben op de samenleving. Deepfakes zijn namelijk visuele en audiovisuele media-uitingen

Kunstmatige Intelligentie

12

die zelflerende-algoritmen gebruiken om echte mensen in deze uitingen dingen te laten doen en zeggen die zij niet feitelijk hebben gezegd of gedaan. Het zijn dus géén authentieke beelden. Maar het zijn beelden genereerd door de algoritmen en de geïllustreerde momenten hebben nooit daadwerkelijk plaatsgevonden. Ter illustratie: met deepfake-technologie kunnen beelden worden gecreëerd van burgemeester Femke Halsema die zegt dat er een verbod komt op alle religieuze uitingen in de stad. Terwijl dit verbod er helemaal niet is en de burgemeester dit nooit daadwerkelijk heeft gezegd. Deepfakes kunnen hiermee enorm grote en negatieve gevolgen hebben voor de publieke informatievoorziening, de gedeelde maatschappelijke waarheid, de nationale veiligheid en uiteindelijk voor de democratie.

0110 1010 1101 0110

Daarnaast kan men met deepfake-uitingen identiteitsfraude plegen met een directe impact op het individu. Een persoon kan zich bijvoorbeeld digitaal voordoen als iemands moeder of vriend die in een noodsituatie zit en vragen om geld over te maken. Als de persoon die identiteitsfraude pleegt de stem en/of het uiterlijk heeft van jouw dierbare, heb je niet altijd in de gaten dat het eigenlijk iemand anders is. Face Swap Apps en Voice Change Apps zoals bijvoorbeeld Reface en Voice Changer zijn gewoon te downloaden in de Apple Appstore. De hierboven beschreven voorbeelden laten zien dat deepfakes digitale communicatie onbetrouwbaar kunnen maken. Als men er niet meer vanuit kan gaan dat video- en audiofragmenten authentiek en echt zijn, vervalt deels de betrouwbaarheid van deze media. Het kan resulteren in een “post truth” crisis waarin het de maatschappij steeds minder goed lukt een gezamenlijk begrip te hebben van de werkelijkheid.

Bewust maken

een dalend vertrouwen in ‘de overheid’, is dit voor de gemeente een urgent vraagstuk. Deepfakes kunnen immers ook veroorzaken dat mensen onze verkiezingen, besluiten en ons handelen in twijfel trekken. Daarom is het van belang om de Amsterdammers bewust te maken van het bestaan van deepfakes. En om ze kennis en tools aan te reiken waarmee ze deepfakes kunnen herkennen. Amsterdam werkt al aan digitale inclusie waar digitale geletterd­ heid ook een onderdeel van is. Niettemin is het raadzaam om Amsterdammers speficieke vaardigheden te leren in het verifiëren, feiten-checken en controleren van online-informatie. Zo kunnen we bijdragen aan het vertrouwen in Amsterdamse besluitvorming. Tijdens verkiezingstijden en andere impactvolle gebeurtenissen, zoals het uitbreken van een epidemie, is het raadzaam specifieke aandacht binnen de gemeente te organiseren om reactief of proactief te monitoren op het internet of er risicovolle deepfakes circuleren. De gevonden deepfakes zijn hierdoor direct te ontkrachten door de gemeente, het rijk of publieke organisaties zoals Amnesty International waardoor de impact op wantrouwen in de gemeente beperkt blijft. De Research & Development-afdeling binnen het zogenoemde ‘I-domein’ van de gemeente kan onderzoek doen naar geschikte applicaties waarmee men kan aantonen of iets een authentiek beeld is of juist een deepfake.

De gemeente zou deze vervolgens beschikbaar kunnen stellen aan de Amsterdammer, waarmee die gemakkelijk en zelfstandig kan controleren of fragmenten wel of niet bestaan uit authentieke beelden. Daarnaast kunnen er wellicht voor video- en audiofragmenten een verificatielabel worden ingekocht en/of ontwikkeld dat de authenticiteit van fragmenten aantoont. Het label dient dan als handtekening van de gemeente waardoor de Amsterdammers erop kunnen vertrouwen dat een fragment daadwerkelijk afkomstig is van de gemeente.

Dit roept de vraag op hoe we als gemeente Amsterdam moeten reageren op deze steeds toegankelijkere complexe deepfaketechnologie met haar onvoorziene gevolgen. Gezien de trend van

Tech Radar

Kunstmatige Intelligentie

13

Natural Language Processing Natural Language Processing (NLP, maar niet te verwarren met neurolinguïstisch programmeren wat dezelfde afkorting heeft) is een andere subcategorie binnen kunstmatige intelligentie waarvan de ontwikkeling momenteel snel gaat. NLP is een techniek die de context, samenhang en betekenis van taal kan begrijpen en omzetten in een algoritmisch model. Dat model begrijpt vervolgens hoe de tekst samenhangt met elkaar, de verschillende contexten, waar de tekst over gaat en wat er wordt gevraagd in een tekst. Het begrijpt bijvoorbeeld dat er een geslachtsrelatie zit tussen de woorden ‘vrouw’ en ‘man’, en tussen ‘koningin’ en ‘koning’.

Mogelijke toepassingen 0110 1010 1101 0110

NLP kan verschillende handige toepassingen voortbrengen. Het kan bijvoorbeeld een lange tekst samenvatten en, in combinatie met generatieve KI, tot op zekere hoogte ingewikkelde teksten herschrijven naar een simpeler taalniveau. NLP kan helpen met de doelstelling van de gemeente om ingewikkelde gemeentelijke teksten snel en gemakkelijk te laten herschrijven naar zogenoemd “B1-niveau”, oftewel het taalniveau dat een bredere groep Amsterdammers beheerst. Doordat NLP de woorden in een tekst in context kan plaatsen, ziet het of een zin een humoristisch, ironisch of sarcastisch karakter heeft. Zo kan de technologie in de context van een zin “zien” of offensief taalgebruik daadwerkelijk grensoverschrijdend is. Het kan daarom een efficiënt en effectief hulpmiddel zijn om discussies op gemeentelijke media te monitoren op conflicten, haatuitingen en discriminatie. Daarnaast biedt het de mogelijk­ heid om te volgen welke ongenoegens en welke vragen leven onder de Amsterdammers. Een mix tussen een NLP-model en generatieve KI kan worden gebruikt om in te schatten of bepaalde tekstuele uitingen passen bij wat een specifiek individu hoogstwaarschijnlijk wel en niet zou zeggen. Het kan bijvoorbeeld herkennen wat

Tech Radar

de algemene communicatiestijl en overtuigingen zijn van burgemeester Halsema. Zo kan het op het internet deepfakes opsporen, oftewel niet-authentieke video- en audiofragmenten waarin bijvoorbeeld de burgemeester dingen zegt die zij hoogstwaarschijnlijk nooit zou zeggen. Dit helpt om snel op de hoogte te zijn van fake news-uitingen over de burgemeester of gemeenteraadkandidaten tijdens verkiezingsperioden.

Keerzijdes Naast verschillende kansen brengt NLP helaas ook bedreigingen met zich mee. De technologie biedt cybercriminelen de mogelijk­ heid om geautomatiseerde nepmails en nepbrieven te sturen die bijna niet te onderscheiden zijn van de authentieke versies. Met als gevolg dat burgers niet meer herkennen wanneer een aanbetalingsbrief van de gemeente voor afvalstoffenheffing daadwerkelijk van de gemeente komt, of afkomstig is van een crimineel. Daarnaast bestaat het risico dat gemeentelijke NLP’s per ongeluk worden getraind op teksten die seksistische, racistische, homo­ fobe of andere discriminerende elementen bevatten. Met als gevolg dat de genereerde teksten door NLP dezelfde discriminerende elementen bevatten.

AI Act Naast de hiervoor genoemde ontwikkelingen rondom KI (in het Engels “artificial intelligence” ofwel AI) zal deze technologie ook bureaucratischer worden. De Europese Unie werkt momenteel aan de AI Act (KI wet) voor meer regelgeving omtrent de verant­woording en transparantie van kunstmatige intelligentie. Deze regelgeving zal gevolgen hebben voor de ontwikkeling, inkoop en regulering van KI-toepassingen. We zijn als gemeente verplicht te voldoen aan de AI Act en we kunnen daarnaast de regelgeving gebruiken om KI-toepassingen van onszelf en andere partijen binnen de stad te controleren.

Kunstmatige Intelligentie

14

In het voorstel van de AI Act stelt de EU onder andere voor dat er geen KI-toepassingen mogen worden verkocht en gebruikt die mensen manipuleren of die mensen in ‘real-time’ identificeren in de publieke ruimte. Daarnaast bevat het voorstellen om verplichte governance (beheermaatregelen) en testen toe te passen, gericht op mogelijke vooroordelen in KI-toepassingen die worden gebruikt tijdens bijvoorbeeld het selecteren van sollicitanten, het beoordelen van examens en bij het verlenen van toegang tot publieke diensten. En dit is slechts één van de vele voorstellen, daarnaast bevat de AI Act nog veel haken en ogen. De uiteinde­ lijke versie van de act zal veel gevolgen hebben voor de moge­ lijke rol van KI in onze maatschappij. Het vereist dat de gemeente goed bekend is met de regulering en de bijhorende implicaties.

0110 1010 1101 0110

Tech Radar

Dit betekent ook dat de gemeente vooruit moet denken en handelen, zodat ze KI-toepassingen ontwikkelt die in lijn zijn met de AI Act. Het is daarom raadzaam experts, zoals AI-team en Computer Vision-team samen met de vakgroep DS&I, aan te wijzen die zich gaan ontfermen of de gemeente zich houdt aan de nieuwe wetgeving. En zodat er daarnaast, indien nodig, direct kan worden gehandhaafd bij externe partijen wanneer de AI Act is geaccepteerd door de EU.

Afwegingen Kunstmatige Intelligentie Te maken afwegingen Kunstmatige Intelligentie

Afweging

De inzet van Goodfakes ter ondersteuning van dienstverlening en participatie Amsterdammers informeren en voorbereiden op Deepfakes Het initiëren van voorzorgsmaatregelen betreffende Deepfakes De mogelijkheden onderzoeken van NLP ter ondersteuning van de dienstverlening Voorbereiden op de implementatie van de AI Act

Stimuleren Stimuleren Stimuleren Stimuleren/ Zelf doen Zelf doen

Toelichting Het gemeentelijke AI-team en het Computer Vision-team zorgen voor een gedegen front om maatschappelijke vraagstukken te voorzien van AI-oplossingen. Doordat deepfakes elk jaar steeds geavanceerder worden, is het noodzaak om hierop voor te bereiden om niet verrast te worden door deze techniek en de mogelijke impact op de democratie. De impact van de AI Act is evident en daarom wordt hier al op meegekeken.

Kunstmatige Intelligentie

15

Metaverse

Metaverse

Extended Reality

Metaverse Wie in oktober 2021 naar Meta’s, voorheen Facebook, aftrap keek van hun beoogde versie van de metaverse, was wellicht in shock door hoe Mark Zuckerberg vol enthousiasme dit Matrix-achtige toekomstbeeld probeerde aan te prijzen. Volgens Zuckerberg’s belofte zullen we in de nabije toekomst elkaar grotendeels ontmoeten in (deze) virtuele wereld(en). Wat is de (of een) metaverse? Het concept “metaverse” verwijst in onze huidige tijdsgeest meestal naar een virtuele 3D-wereld die mogelijk gemaakt wordt met technische hulpmiddelen zoals een virtual reality-bril (VR-bril). Deze virtuele wereld sluit de gebruiker af van diens fysieke omgeving en biedt de mogelijkheid om non-stop virtueel contact te leggen met anderen die zich ook in de metaverse bevinden. Daar kan men elkaar ontmoeten om samen te gamen, te feesten, college te volgen, te vergaderen of zelfs om met elkaar te trouwen. De soorten gelegenheden lijken eindeloos. Sommige mensen vinden dat de metaverse een som is van digitale technologieën die al aanwezig zijn in onze fysieke omgeving en die onze zintuigelijke waarnemingen beïnvloeden, zoals “smart” phones, “wearables” zoals smart horloges, deurbellen en extended reality (XR)*-toepassingen.

De metaverse als term wordt momenteel op verschillende manieren gebruikt en geïnterpreteerd. Het kan verwijzen naar het universum van ‘de’ metaverse zoals je ook kan verwijzen naar ‘het’ internet of naar ‘de’ cyberspace (deze definitie hanteren wij hier). Daarnaast verwijzen sommigen met ‘een’ metaverse naar een afzonderlijk sociaal platform of onlinespel. Anderen noemen de verzameling van deze verschillende ‘metaversen’ dan weer een ‘multiversum van metaversen’. De metaverse kan ook verwijzen naar een ‘hybrid-verse’ die is gebaseerd op een mix tussen de fysieke omgeving, het internet en een virtuele 3Dof augmented reality-omgeving. Het lijkt dus geen toeval dat de naam van Facebook is veranderd naar Meta en zij vervolgens hun beoogde versie van een metaverse-omgeving promoten. Voor velen zal het daardoor lijken alsof de metaverse een product is van Meta. Niets is echter minder waar, aangezien de metaverse een overkoepelend

* Extended reality (XR) is een verzamelterm voor augmented reality (AR), virtual reality (VR) en mixed reality (MR). Help! Wat zijn de verschillen van deze technieken? Waar de gebruiker zich met een virtual reality-bril volledig afsluit van de fysieke omgeving en bevindt in een volledig virtuele 3D-omgeving, plakt de gebruiker met een augmented reality-bril of -app digitale beelden over de fysieke werkelijkheid. Oftewel; met VR verlaat een gebruiker tijdelijk de fysieke werkelijkheid en verruilt deze voor een virtuele werkelijkheid, terwijl bij AR de virtuele en fysieke werkelijkheid samenvoegen tot eenzelfde werkelijkheid. Mixed reality is een afgestelde combinatie tussen een virtuele omgeving en een fysieke omgeving waarbij bijvoorbeeld een fysieke stoel een bepaalde functie heeft in een digitale omgeving.

Tech Radar

17

concept is. Naast Meta zullen veel andere partijen ook metaverseomgevingen faciliteren, zoals onder andere big tech-bedrijf Microsoft, vooralsnog geen Metasoft, en gameplatformen The Sandbox en Decentraland.

gezichtsuitdrukkingen kunnen aflezen welke emoties wij voelen bij bepaalde media-uitingen, is het een kwestie van tijd voordat ze in staat zijn heel gemakkelijk onze emoties te manipuleren. Het is dan ook de vraag welke aanvullende data kan worden verzameld met deze technieken.

Concurrentie omtrent metaverse-omgevingen Wellicht probeert Meta met deze herpositionering een monopoliepositie op de infrastructuur voor de metaverse te krijgen. Het publiek kan dan, net zoals bij het huidige Facebookplatform, elkaar makkelijk ontmoeten en netwerken in een metaverse-omgeving, maar dan wel uitsluitend via Meta’s digitale infrastructuur. Als Meta, of andere big techbedrijven, deze beoogde monopolie- en machtspositie verkrijgen ontstaat er een situatie waarin ze de functies, governance (beleid en beheer), en dus surveillance van de metaverse in handen hebben.

Aangezien metaverse-omgevingen, zoals beoogd door Meta of Microsoft, vooral commerciële doelen zullen dienen en hoogst­ waarschijnlijk niet zullen voldoen aan de publieke waarden die we mogen verwachten van een publieke ruimte, is het maar de vraag of de gemeente een rol moet spelen bij het creëren van metaverse-omgevingen door big techbedrijven.

De introductie van de Oculus Quest VR-bril van Meta is een prachtig voorbeeld hoe Meta probeert het publiek enkel via hun infrastructuur toegang te geven tot de metaverse. Deze VR-bril is veel goedkoper te verkrijgen dan de daadwerkelijke kostprijs. Het is daarbij opmerkelijk dat tot op heden de gebruiker alleen via een Facebook-account kan inloggen op deze VR-bril. Hierdoor is het dus vereist om een Facebook-account te hebben wil men toegang krijgen tot Meta’s metaverse-omgeving.

Dit bewustzijn is van belang om te voorkomen dat ambtenaren onnodig gaan subsidiëren en investeren in de realisatie van big tech metaverse-omgevingen. Daarentegen kan de gemeente wel een rol spelen in de regulering en normalisatie van publieke waarden in de metaverse. Evenzeer zou de gemeente burgers kunnen informeren over het belang van transparantie, de onder­ liggende dataeconomie en de mogelijke negatieve gevolgen voor sociale cohesie en het klimaat van de aarde.

Een monopoliepositie van big techbedrijven op metaverseomgevingen zou eenzelfde situatie creëren als op het huidige internet. Daarbij is zowel het publiek als de overheid voor digitale communicatie vrijwel afhankelijk van een digitale infrastructuur die in het bezit is van de private sector. Zo’n digitale infrastructuur voor de metaverse zal dan hoogstwaarschijnlijk niet gebaseerd zijn op publieke waarden maar op de belangen van aandeel­ houders. Hierdoor ontstaat ook de vraag hoe wenselijk zo’n virtuele 3D-wereld is als big techbedrijven beslissen wat er bijvoorbeeld gebeurt met publieke data.

Daarnaast kan de gemeente Amsterdammers bekend maken met de functionaliteiten en de mogelijkheden die metaverseomgevingen hun kunnen bieden. Zo kan de gemeente zelf metaverse-omgevingen bieden in de vorm van werkplaatsen en publiekslabs waar Amsterdammers en ondernemers kunnen ontdekken wat het voor hen kan betekenen. Een XR-economie in Amsterdam kan namelijk de plaatselijke tech-industrie verder stimuleren. Met economische groei en een banenmotor als mogelijk resultaat. Daarnaast kunnen met de publiekslabs ook kwetsbare Amsterdammers zich digitaal vaardig maken zodat ook zij mee kunnen gaan met de ontwikkelingen die de metaverse ons kan brengen.

Het is al mogelijk om biometrische gegevens op te slaan met 3D- en augmented reality-brillen zoals de Oculus Quest en HoloLens. Als big techbedrijven door deze methode van onze

Tech Radar

Aandachtspunten voor de gemeente

Metaverse

18

Door VR-brillen met Augmented Reality-toepassingen zouden metaverse-omgevingen in de nabije toekomst een positie kunnen innemen in de fysieke stad doordat men zich tijdens bijvoorbeeld een wandeling zowel in de fysieke stad als in een metaverseomgeving bevindt. Hierdoor heeft de metaverse dus invloed op de beleving en interactie in de fysieke stad. Daarom is het belangrijk om als gemeente te overwegen om met bijvoorbeeld verordeningen de metaverse te reguleren en kunnen modereren wanneer deze zich mengt met de fysieke stad. Daarnaast zal de gemeente afwegingen moeten maken over de nadelige gevolgen voor het klimaat door het hoge energie­ verbruik dat de metaverse met zich mee kan brengen. Het huidige internetgebruik kost namelijk al meer dan acht procent van ons totale energieverbruik, de realisatie van de metaverse zal een veel groter energieverbruik vragen doordat het intensiever zal worden gebruikt, de benodigde technologieën meer energie verbruiken en nog meer data zal worden opgeslagen in datacenters. Tegelijk kan het veelbelovend zijn om na te denken hoe metaverse-omgevingen eruitzien wanneer een publieke organisatie deze heeft ontworpen en wanneer ze drijven op publieke waarden. Dat biedt namelijk verschillende kansen voor de stad en de Amsterdammers. De empathische kracht van Extended Reality (XR) biedt nuttige toepassingen voor de Amsterdammers.

Zo kan XR bijvoorbeeld worden gebruikt om bewustwording en draagkracht te creëren rondom diversiteit en inclusie. Stel je voor: we laten jonge mannen met behulp van simulaties in een VR-omgeving ervaren hoe vervelend en intimiderend het is voor vrouwen om op straat door mannen nageroepen en achter­ volgd te worden. Hierdoor kunnen mannen leren begrijpen hoe dit is voor vrouwen die dit dagelijks ervaren. Verder kunnen we witte mensen laten ervaren hoe mensen van kleur anders worden behandeld door de politie, en kunnen we heteroseksuele personen laten ervaren hoe het is om als gaykoppel hand in hand over straat te lopen.

Tech Radar

Daarnaast kan een metaverse-omgeving ook verscheidene praktische oplossingen bieden. Zo biedt het bijvoorbeeld scholen de mogelijkheid om leerlingen tijdens een lockdown of andere social distancing-situatie, alsnog het onderwijs te laten ervaren in een groep door een virtueel klaslokaal aan te bieden. Natuurlijk is een virtueel klaslokaal geen volwaardig alternatief voor een fysiek klaslokaal maar het kan enigszins meer groepsgevoel geven. Ondanks de vele beloftes, investeringen maar ook terechte zorgen, blijft het de vraag in hoeverre de metaverse , of een multi­ versum van metaversen, daadwerkelijk tot stand komt. Momenteel zijn er namelijk nog veel beperkingen die het realiseren van een metaverse, zoals beoogd door Meta, verhinderen. VR-brillen zijn bijvoorbeeld nog zeer kostbaar en het langdurig dragen veroor­ zaakt bij veel mensen nog fysieke pijn en reisziekte. Daarnaast is er enorm veel meer computercapaciteit en netwerk­infrastructuur nodig. Wel is het denkbaar dat XR-toepassingen zoals een AR-bril een grotere rol gaan spelen in het dagelijks leven en de publieke ruimte. Daarom moet er worden nagedacht over de mogelijk impact op bijvoorbeeld de mobiliteit en interactie in de publieke ruimte wanneer men zich daar doormiddel AR-brillen zich navigeert en de fysieke en digitale wereld samensmelten in de publieke ruimte.

Het het gesprek over de metaverse gaat namelijk ook over XR-toepassingen die in het algemeen steeds meer ruimte claimen in de fysieke publieke ruimte van de stad. Daarom is het van groot belang om na te denken in hoeverre XR –toepassingen nu en in de nabije toekomst, ruimte claimen in de fysieke publieke stad. Amsterdam zal moeten overwegen hoe zij zich wil verhouden tot deze samensmelting van fysieke openbare ruimte en de digitale wereld door digitale technologieën zoals “smart” wearables en XR-toepassingen. Zodra een fabrikant een AR bril op de markt brengt en het een succes wordt, zal de gemeente wel moeten.

Metaverse

19

Afwegingen Metaverse Te maken afwegingen Metaverse

Afweging

Onderzoek naar publieke waarden en de mogelijke rol van XR in de hybride publieke ruimte en wenselijke grenzen Nadenken over mogelijkheden om de metaverse te reguleren wanneer deze zich mengt met de fysieke stad Informeren van burgers over XR-toepassingen Publieklabs en werkplaatsen oprichten

Zelf doen

Inzet van XR-toepassingen ter behoeven van projecten rondom diversiteit en inclusie

Tech Radar

Toelichting

Actief volgen/ Zelf doen Aan anderen overlaten Stimuleren/ Zelf doen Stimuleren/ Aan anderen overlaten

Metaverse is vooral een hype, maar de ontwikkelingen van VR en AR gaat enorm snel. Meerdere partijen zijn druk bezig met het fabriceren van met name AR brillen. Dergelijke ontwikkelingen zijn in het verleden gesneuveld, maar als het eenmaal een succes wordt, en de marketingmachine draait overuren, is de kans dat we overrompeld worden door de impact van deze technologie. Daarom is binnen het team Trends en Ontwikkelingen een onderzoek gestart naar de impact van XR op de publieke ruimte.

Metaverse

20

NFT’s

Non Fungible Tokens (NFTs)

NFT Non-Fungible Tokens (NFT’s) worden door velen gezien als het begin van digitaal eigenaarschap. Maar er bestaan meerdere misverstanden over NFT’s, die tot grote financiële schade kunnen leiden, vooral onder kwetsbare individuen die hopen snel rijk te worden. Hieronder lichten we toe hoe de technologie werkt, welke kansen het oplevert maar ook welke gevaren het met zich meebrengt en hoe je die kunt tegengaan. Wat zijn NFT’s? NFT’s staan voor niet-vervangbare, oftewel unieke, digitale certificaten die gelinkt zijn aan een specifiek digitaal item zoals een foto, video, GIF, tweet etc. NFT’s bieden dus de kans om het origineel van bijvoorbeeld een digitaal kunstwerk certificeerbaar en identificeerbaar te maken. Dit geeft de mogelijkheid om van digitale items, waarvan er veelal eindeloze kopieën zijn, aantoon­ baar te maken dat er één origineel en één eigenaar is. Zo kunnen bijvoorbeeld kunstenaars hun digitale kunst, of gewoon een GIF, verkopen en krijgen ook digitale items financiële waarde.

Hoe werkt NFT? Maar hoe is dit technisch geregeld? NFT’s draaien op blockchain­ technologie, dezelfde technologie achter cryptovaluta die zou moeten zorgen voor een gedecentraliseerde en publieke registratie van digitale transacties. In feite is een NFT een unieke

code in de blockchain die van eigenaar kan veranderen tijdens een blockchain-transactie. Na de transactie van een NFT komt de unieke code beschikbaar in de crypto-wallet* van de koper. De blockchaintechnologie zou moeten verzekeren dat een NFT uniek en niet-vervangbaar is. De realiteit is echter genuanceerder. Er zijn namelijk meerdere blockchains waardoor er op verschil­ lende blockchains een NFT kan worden gemaakt van hetzelfde digitale item. Het kan bijvoorbeeld voorkomen dat een NFT is gemaakt van eenzelfde digitaal item op zowel de Ethereum- als op de Polygon-blockchain. Dat roept de vraag op welke van de twee NFT’s geldt als het échte eigenaarschapsbewijs. Tevens wordt er met de NFT-hype gesuggereerd dat zo’n certifi­ caat het bezit van het bijbehorende digitale item aantoont. Echter kan men met een NFT in hun crypto-wallet slechts het bezit aantonen van het certificaat zelf. Het kopen van een NFT geeft dus geen eigendomsrecht over het gekoppelde digitale item. NFT’s bevatten namelijk enkel een koppeling naar het digitale item,

* Een crypto-wallet is een digitale portemonnee waarin iemands persoonlijke digitale valuta wordt opgeslagen.

Tech Radar

22

dat elders centraal wordt gehost en beheerd door een privaat handelsplatform. Zodoende is de NFT-eigenaar afhankelijk van het handelsplatform. Deze kan immers verdwijnen, de NFT-eigenaar verbannen of het beleid veranderen. Een NFT geeft dus geen eigendomsrecht, auteursrechten, opslag of gebruiksrechten van het item zelf. Ter illustratie, je bezit dus bijvoorbeeld niet de digitale Mona Lisa maar een certificaat dat zegt dat je de eigenaar bent van het recept van de digitale Mona Lisa. Het bezit van een NFT geeft dus énkel de beschikking aan over het certificaat zélf en niet over het digitale item. De beschikking over een NFT geeft niet de mogelijkheid het bijbehorende digitale item aan te passen of anderen de toegang tot dit digitale item ontzeggen. Iedereen kan het desbetreffende item blijven zien en gebruiken. De waarde zit vooral in de navolgbaarheid van de NFT. Doordat NFT’s draaien op blockchain-technologie is het precies te volgen wie de NFT heeft gecreëerd en wie vervolgens allemaal eigenaar is geweest van de NFT. Zo wordt doorgaans de waarde van een NFT bepaald op basis van de geschatte waarden door de potentiële kopers. Dit waarderingssysteem heeft veel weg van het waarderingssysteem in de fysieke kunstmarkt. Ondanks de nog vele onzekerheden en gebreken worden NFT’s tegenwoordig voor substantiële bedragen verhandeld, sommige zelfs voor miljoenen.

De NFT van de eerste tweet op Twitter is bijvoorbeeld verkocht voor bijna 3 miljoen dollar. Ook kunnen de makers van een NFT een zogeheten royalty-instelling aanzetten waardoor ze bij elke verdere verhandeling een percentage van de winst krijgen. Zo zijn NFT’s nu vooral een piramidespel van investeringen geworden. Het is momenteel niet inzichtelijk hoeveel Amsterdammers hoeveel geld hierin steken. De omvang van deze handel is ondoorzichtig. NFT’s kunnen echter in de toekomst wellicht ook worden gebruikt voor andere doelen, zoals voor het aantonen van het eigendoms­ recht van een universiteitsdiploma of van een huis. Op die manier zouden NFT’s ook een functie kunnen krijgen in de fysieke wereld. Een aandachtspunt hierbij is de vraag in hoeverre dit toegankelijk zal zijn voor een breed publiek aangezien je op dit moment nog

Tech Radar

specialistische kennis en vaardigheden nodig hebt om de weg te vinden in de wereld van blockchain- en NFT.

Aandachtspunten voor de gemeente Op het eerste gezicht lijken NFT’s misschien nog niks met de publieke ruimte te maken te hebben. Dat is echter wel zo. Tot op heden zijn NFT’s nog privaateigendom, ieder willekeurig persoon kan dus een NFT van een publieksmonument maken of kopen en daar geld aan verdienen. Daarnaast is het mogelijk dat er door willekeurige personen of bedrijven NFT’s worden gemaakt van digitale kopieën, oftewel Digital Twins, van bijvoorbeeld Amsterdamse publieksmonumenten. Ter illustratie: momenteel kan een willekeurige persoon een NFT maken van het Koninklijk Paleis op de Dam, deze wereldwijd onder de aandacht brengen en verkopen aan een willekeurige belangstellende zoals een privaat bedrijf dat er een online attractie van maakt. Hierbij ontstaat de vraag wie de eigenaar zou moeten zijn van deze NFT’s: een privaat bedrijf of de stad en haar inwoners? Als de stad deze NFT’s zelf bezit en beheert kan zij het publieke recht waarborgen en de winst investeren in de Amsterdammers. Hiermee voorkomt de gemeente praktijken zoals bij de dataroof op het huidige internet, waarbij publieke organisaties en individuen de autonomie over hun data verliezen en enorm waardevolle data voor niks weggeven aan private bedrijven. Het is echter de vraag of het ethisch is om als gemeente mee te doen aan het ‘piramidespel’ van NFT’s.

In plaats daarvan kan de stad onderzoeken en belichten welke andere interessante en juist maatschappelijke doelen kunnen worden behaald met de NFT-beweging. Daarnaast maken NFT’s momenteel al een grote impact op de fysieke wereld. Ze laten namelijk een enorme ecologische voetafdruk achter doordat ze draaien op energieslurpende

NFT

23

blockchain-technologie. De NFT-beweging raakt daardoor ook de Amsterdamse klimaatdoelstellingen als deze data in Amsterdamse datacenters worden opgeslagen, of als Amsterdammers investeren of handelen in NFT’s. Een onderzoek hiernaar zou kunnen helpen de Amsterdamse klimaatdoelstellingen beter te beschermen. Ten slotte, als (veel) Amsterdammers inderdaad investeren in NFT’s, kan dat risico’s met zich meebrengen. Jongeren en (kwetsbare) Amsterdammers kunnen namelijk ten prooi vallen aan beloftes, bijvoorbeeld geuit op sociale media, dat je met NFT’s makkelijk en snel geld kan verdienen. Maar doordat de waarde van een NFT sterk kan fluctueren en niet goed voor­ spelbaar is, kunnen Amsterdammers veel geld verliezen en in de financiële problemen raken. Wellicht is het daarom een rol voor de gemeente om dit te onderzoeken en haar inwoners bewust te maken en te behoeden voor de risico’s die verbonden zijn aan investeren in NFT’s.

Afwegingen NFT Te maken afwegingen NFTs

Afweging

Besluiten over mogelijk eigenaarschap van publieksmonumenten NFT’s Kwetsbare) Amsterdammers informeren over de risico’s bij het investeren in NFT’s

Zelf doen Stimuleren/ Zelf doen

Toelichting NFT’s zijn gebaseerd op het blockchain principe. Er zijn nog zoveel haken en ogen dat het verstandig is het in de gaten te houden maar niet zelf deel te nemen. In combinatie met andere tech­ nieken, en met name de voortdurende innovaties op de blockchain-methodiek, zal er hoogstwaarschijnlijk meer gesproken worden over NFT’s of een nieuwe invulling hiervan. De twee afwegingen hier genoemd zijn meer op de gevaren of bezwaren rondom NFT’s.

Kortom, de opkomst van NFT’s vraagt dus wel degelijk om een reactie van de gemeente. Namelijk om na te denken op welke manier de stad zich hiertoe wil verhouden, welke maatschappe­ lijke doelen het kan dienen en tegen welke risico’s de stad en de Amsterdammers moeten worden beschermd.

Tech Radar

NFT

24

Web3

Web3

Web3 Er is geen nieuw internet, nog niet. Maar het initiatief is genomen en als voorloper met de Digitale Stad is het niet meer dan logisch dat Amsterdam hierin meedenkt. Web3 is een verwachte nieuwe fase van het internet waarbij de structuur deels zal verschuiven van centralisatie naar decentralisatie. Hierdoor komt de regie niet bij big techbedrijven te liggen, maar bij de gebruikers. Daarbij zou het onderliggende economische model verschuiven van een ‘aandachtseconomie’ naar een ‘eigendomseconomie’. Het is echter nog dubieus wat deze veranderingen kunnen betekenen voor publieke waarden op het internet. Web3 is namelijk nog in een conceptuele fase en de meningen zijn verdeeld over de mogelijkheden en wenselijke veranderingen die het de samenleving kan bieden. Web1 en 2 Web1 en web2 zijn, logischerwijs, de voorgangers van web3. Momenteel is het de tijd van web2. Web1 verwijst naar de eerste fase van het internet waarbij het voornamelijk bestond uit informatie­websites waarop men vooral teksten kon lezen, zonder enige mogelijke interactie met de website of andere website­ bezoekers. Het was met name een grote encyclopedie waarbij een enkeling, met de benodigde technische vaardigheden, zelf met HTML-websites kon bouwen. Daarna ontstond vanaf 2004 het huidige web2 en transformeerde het internet naar een toegankelijkere omgeving gebaseerd op een platformeninfrastructuur.

Op platformen, zoals Myspace, Hyves, Facebook, Reddit en TikTok, konden eindgebruikers

Tech Radar

zonder benodigde technische vaardigheden ineens gemakkelijk met elkaar communiceren, zelf content plaatsen en reageren op content van anderen. Oftewel, het publiek is naast het consumeren ook gaan produceren op het internet. Waar eindgebruikers bij web1 zelf op zoek moesten naar informatie, ging tijdens web2 de informatie via algoritmes zelf actief ‘op zoek’ naar de gebruiker. Doel van de platformen is om de aandacht van hun gebruikers zo lang mogelijk vast te houden, daarom zetten zij algoritmes in die op basis van eerder surf- en zoekgedrag van de gebruikers, allerlei gepersonaliseerde informatie aanreiken. Doordat het publiek is gaan produceren, zijn ze niet meer de enigen die informatie verzamelen via het internet. De platformen

26

die zelf informatie aanbieden aan het publiek zijn namelijk enorm veel informatie over de eindgebruikers gaan verzamelen. Hierdoor is er een zogeheten ‘aandachtseconomie’ ontstaan waarbij big techbedrijven proberen zolang en zo vaak mogelijk de aandacht van de eindgebruiker te trekken op hun platformen. Met als doel om zich zoveel mogelijk waardevolle data toe te kunnen eigenen over de eindgebruikers en hun activiteiten op de platformen zoals leeftijd, fysieke plaatsen die zij bezoeken (bijvoorbeeld Facebook, Instagram en TikTok verleiden gebruikers om locatiegegevens te delen), politieke voorkeuren, interesses en veel meer. Die data zijn veel geld waard. Adverteerders en andere organi­ saties betalen graag extra geld om heel precies hun doelgroep te bereiken op basis van bijvoorbeeld demografische gegevens of gebleken interesses. Ook de gemeente maakt gebruik van die mogelijkheden, bijvoorbeeld met campagnes via social media, gericht op specifieke leeftijdsgroepen met een bepaalde interesse of die vermoedelijk een scooter hebben. Helaas heeft het publiek zelf geen inzicht in, controle op of profijt van de data die ontstaat tijdens hun aanwezigheid en activiteiten op platformen en daarbuiten. Hierdoor is een scheve machtpositie ontstaan ten nadele van de eindgebruiker en zijn publieke waarden ver te zoeken op het huidige internet.

Web3 Het ongemak door deze machtsbalans is wellicht de drijfveer voor de belofte van web3: een internet dat zal verschuiven naar een decentralisatie en eigendomseconomie waarbij eindgebruikers die waarde toevoegen, deels eigenaar worden van het internet. Met beloningen in de vorm van bijvoorbeeld cryptomunten en het krijgen van een stem in de regels van de digitale omgeving, oftewel governance.

Tech Radar

Hoe zou web3 technisch werken? In theorie zouden eindgebruikers op web3 zowel geld als informatie met elkaar kunnen delen zonder een tussenpersoon zoals een bank of online platform. De eindgebruiker zou hierdoor meer controle krijgen over eigen data en zelf de keuze hebben om de data te verkopen. Deze constructie zou worden gerealiseerd door een gedecentraliseerde, gedistribueerde grootboektechnologie; oftewel blockchaintechnologie. De belofte is dat web3 de eindgebruikers meer transparantie en autonomie biedt. Met een uniek, gepersonaliseerd account zouden gebruikers gemakkelijk kunnen overstappen van een social mediaplatform naar e-mail naar winkelen, en automatisch een openbaar verslag van de transacties opslaan op de blockchain. Alles met één account. Daarnaast zouden de eindgebruikers virtuele tokens of cryptovaluta ontvangen om hen te stimuleren deel te nemen aan het digitale token-ecosysteem van web3. Het idee is namelijk dat als je een token kunt uitgeven voor alles in web3 en als elke mogelijke interactie van computers, software en mensen wordt gefinancierd, er een ecosysteem van crypto­ valuta kan ontstaan. Centrale financiering zou dan ook het centrale element zijn van het onderliggende systeem van web3.

Toch is het onduidelijk hoe dit tokensysteem zou worden gereguleerd, hoe het op grote schaal toegankelijk kan zijn voor een groot publiek, of zelfs of het het publiek daadwerkelijk minder afhankelijk wordt van big tech om internet te kunnen gebruiken, of dat er echt alternatieve platformen ontstaan waarop het publiek een stem heeft in de governance. Kortom, volgens de belofte van web3 zou de verschuiving de scheve machtsbalans op het internet, en de vele negatieve effecten daarvan op de samenleving, deels kunnen herstellen. De gebruikers zouden de keuze hebben om data wel of niet te delen en krijgen een eerlijke beloning wanneer ze ervoor kiezen data te delen met een platform. Daarnaast zouden gebruikers

Web3

27

een stem krijgen in de governance, moderatie en functies van platformen waardoor publieke waarden wél voorop zouden komen te staan.

Kanttekeningen bij de belofte van web3 Het is opvallend aan de web3 belofte dat het een vooronderstelling bevat dat de “eigenaarseconomie” een oplossing is voor de huidige web2-problematiek. De samenleving moet zich afvragen of ‘eigendom’, ‘handel’ en ‘financiële’ waarde wel centraal moeten staan. Of gaat het internet dan voorbij aan wat het zou moeten zijn? De beoogde eigendomseconomie van web3 ziet mensen vooralsnog uitsluitend als economisch handelende wezens. De belofte lijkt een aantal tekortkomingen van web2 te willen corrigeren maar faalt om een internet te beogen met publieke waarden als fundament. De resterende vraag hierbij is dan ook welke problemen van web2 niet worden opgelost bij deze belofte. Als alles als een meetbare transactie wordt gezien, verliest al het niet-meetbare zijn waarde. Daarnaast is het echter de vraag hoe realistisch de belofte van web3 überhaupt is. De eindgebruikers hebben, vooralsnog, veel geavanceerde technische vaardigheden nodig om gebruik te kunnen maken van het beoogde web3. Hierdoor ontstaat het risico dat er alsnog scheve machtsverhoudingen ontstaan door het ontstaan van een nieuwe tech-elite en vorm van digitale ongeletterdheid. Bovendien kan in het beoogde web3 eenzelfde situatie ontstaan zoals bij het huidige web2 waarbij eindgebruikers voor het gemak private platformen als tussenpersoon gebruiken.

Op dit moment worden al platformen, zoals Alchemy, OpenSea, Etherscan en Coindesk als tussenpersonen gebruikt aangezien een webbrowser of telefoon niet de benodigde server kan draaien om blockchain­ transacties uit te voeren. Hieruit valt te concluderen dat er voor­alsnog geen sprake is van een decentralisatie. Alchemy is bijvoorbeeld een blockchain development-platform dat het

Tech Radar

verkeer tussen web3-apps en de eindgebruikers controleert en analyseert. Het platform is onlangs gewaardeerd op 10,2 miljard dollar. Een platform zoals Alchemy ziet de data van de eindgebruikers voordat deze zichtbaar zijn in de blockchain en regelt daarnaast ook zelf de beveiliging en governance. Dit maakt het dubieus of de organisatie van web3 daadwerkelijk gaat verschillen van web2 en of het zo gedecentraliseerd wordt als beloofd. Verder is het nog de vraag of er genoeg rekenkracht en dataopslag beschik­ baar is om web3 daadwerkelijk te realiseren. Bovenal maakt het de eindgebruiker wellicht nog kwetsbaarder en afhankelijker als deze niet alleen persoonlijke data maar ook cryptomunten of andere beloningen heeft geïnvesteerd in deze zogeheten nieuwe ‘eigendomseconomie’. Dit roept de vraag op in hoeverre web3 dan verschilt van de voorganger als we het hebben over begrippen zoals autonomie, governance, privacy en data. Als web3 wil slagen en de utopische beloftes wil waarmaken, moet het daadwerkelijk gedecentraliseerd zijn, toegankelijk zijn voor een groot en breed publiek en meer autonomie bieden aan de eindgebruiker. Alleen dan kan het daadwerkelijk een alternatief zijn voor de huidige platformen-infrastructuur zoals mogelijk gemaakt door big techbedrijven.