A - 11 Openbare Orde en Veiligheid (4) Bijlage 2b. VrAA Verdieping Regionaal
Tekst van het document
66
Verdieping regionaal risicoprofiel
Kwetsbare groepen en slachtofferbeeld Ondanks de grote materiele schade valt het aantal slachtoffers mee. Een tiental personen raakt gewond door omvallende bomen en rondvliegende materialen. Ook raken mensen gewond doordat hun voertuig bij ongevallen betrokken raakt. Eén persoon is overleden. Zware storm Impact criterium
Gemiddeld Impact criterium Score
Vertaling
Aantasting van de integriteit van het grondgebied
0,012
Beperkt
Doden
0,029
Beperkt
Ernstig gewonden en chronisch zieken
0,058
Aanzienlijk
Lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften)
0,008
Niet van toepassing
Kosten
0,07
Aanzienlijk
Langdurige aantasting van milieu en natuur
0,012
Beperkt
Verstoring van het dagelijks leven
0,029
Beperkt
Aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur
0,004
Niet van toepassing
Sociaal psychologische impact
0,012
Beperkt
Aantasting cultureel erfgoed
0,014
Beperkt
Waarschijnlijkheid
-
Waarschijnlijk
Dit scenario scoort een gemiddelde impact van aanzienlijk. Dit wordt bepaald door de aanzienlijke kosten en lichamelijk letsel dat dit incident met zich mee zal brengen. De kans op ernstige gewonden is aanwezig en ook de kosten zullen door stormschade behoorlijk oplopen. De waarschijnlijkheid van dit scenario wordt door de experts gescoord op waarschijnlijk.
67
Verdieping regionaal risicoprofiel
Scenario 8, uitval elektriciteitsvoorziening Afbakening meest geloofwaardige scenario Omvang Grootschalige uitval elektriciteit in meerdere regio’s met het brongebied in Diemen. Locatie Meerder regio’s in de provincie Noord-Holland Periode van het jaar/ dag Januari, overdag Referentie worst case De storing veroorzaakt door een Apache-helikopter die een hoogspanningsmast raakte in de Bommelerwaard uit 2007 duurde drie dagen en raakte duizenden huishoudens zonder stroom. Hetzelfde gebeurd in 2017 in Culemborg, alleen duurde dat 1avond. In september 2015 valt na wateroverlast de stroomvoorziening uit in een deel van het VUMC. Er wordt besloten om het VUMC te evacueren waardoor meer dan 200 patiënten verplaatst worden naar andere ziekenhuizen of ontslagen worden. In 2016 had een brand in een onderstation in Diemen als gevolg dat 23.000 huishoudens in Amsterdam Zuid-Oost, Diemen en de Ronde Veenen zonder stroom zaten. In 2017 vond een stroomstoring plaats in het 150kV hoogspanningsverdeelstation aan de Hemweg. 360.000 aansluitingen in Amsterdam, Landsmeer, Oostzaan en Zaandam kwamen zonder stroom te zitten en er ontstonden problemen met de bereikbaarheid van 112. Op 9 maart 2018 ontstaat er een explosie en steekvlam door graafwerkzaamheden waarbij een persoon gewond raakt en uiteindelijk 30.000 duizend huishoudens in het centrum en de Pijp zonder stroom komen te zitten.
Referentie dagelijkse zorg Periodiek valt tijdelijk en in delen van een of meerder wijken de stroom uit, omdat bijvoorbeeld een kabel geraakt wordt bij graafwerkzaamheden. Context Volgens Liander gaat het bij storingen waarbij een wat groter gebied geen elektriciteit heeft, vaak om middenspanningsstoringen. Deze storingen hebben een gemiddelde storingsduur van 2 uur. De oorzaak is vrij divers, maar ruim 30% van de storingen worden veroorzaakt door graafwerkzaamheden. Hoogspanningsstoringen komen minder vaak voor, maar hebben vaak een groter effect. Mogelijke oorzaken/ triggers Component falen Slecht weer (bliksem, zwaarte van sneeuw) Graafwerkzaamheden Brand Moedwillig Door een van deze oorzaken of een combinatie daarvan, worden niet zelden vitale kabels geraakt of kan een schakelstation het tijdelijk begeven. Incidentverloop Op 10 januari om 16.30 uur treedt om onduidelijke redenen tijdens een vorstperiode een storing op bij het hoogspanningsstation in Diemen. Hierdoor valt in een noordelijk deel van de regio de stroom uit. Onder andere het Westelijk Havengebied en Amsterdam Centraal Station vallen onder het gebied wat uitvalt. Maar ook andere regio’s in Noord-Holland en Schiphol ervaren last van de stroomstoring. Automatisch start de noodstroomvoorziening op van het BovenIJ ziekenhuis, maar deze hapert om onduidelijke reden.
De hulpdiensten zijn snel gearriveerd, maar zijn tevens druk met de grote hulpvraag. Bij de hulpverleningsdiensten komen verschillende hulpvragen binnen zoals meldingen van ongelukken, als gevolg van verkeerslichten die uitgevallen zijn. Veel mensen stranden in de ochtendspits, omdat openbaar vervoer
68
Verdieping regionaal risicoprofiel
per spoor, tram en metro stilvalt. Daarnaast komen meldingen binnen over mensen die vastzitten in liften. De brandmeld- en inbraakinstallaties werken niet meer bij de winkels in het getroffen gebied, en ook betaalautomaten werken niet meer. De politie zet extra in om te surveilleren bij de winkelcentra en de brandweer is extra alert in het betrokken gebied. Vaste en mobiele telefonie raken ontregeld, op kantoor maar ook thuis doen computers en internetverbindingen het niet meer. Ook valt de centrale verwarming uit. Hulpdiensten hebben moeite met prioriteren van incidenten en roepen op om alleen bij grote spoed de hulpdiensten te bellen Omdat lantaarnpalen, verkeerslichten en verkeersgeleidingssystemen niet meer werken ontstaan lange files. Deze lossen gedurende de avond langzaam op. Omdat de nacht intreedt neemt de druk op de hulpdiensten wat af. De (sociale) veiligheid komt verder onder druk te staan omdat de (openbare) verlichting en alarmsystemen ook in de avond en begin van de nacht nog niet werken. In het begin van de ochtend komt langzaam de stroom weer terug omdat het netwerk stap voor stap wordt aangeschakeld, het netwerk is echter nog kwetsbaar en kan in het verder herstel nogmaals uitvallen. De financiële schade is echter aanzienlijk. Kwetsbare groepen en slachtofferbeeld Bij dit scenario vallen uiteindelijk geen doden en gewonden.
Vooral de patiënten in getroffen ziekenhuizen, zorgcentra en thuiswonenden die afhankelijk zijn van medische apparatuur ervaren last van de stroomuitval. Wanneer de bereikbaarheid en beschikbaarheid van het noodnummer 112 in het geding komt, kan dit tot enkele dodelijke slachtoffers leiden. De uitval heeft vooral economische en maatschappelijke gevolgen doordat mobiliteit ernstig beperkt wordt, mensen geen licht en communicatiemiddelen tot de beschikking hebben en geen pinbetalingen kunnen doen. Uitval elektriciteitsvoorziening Impact criterium
Gemiddeld Impact criterium Score
Vertaling
Aantasting van de integriteit van het grondgebied
0,012
Beperkt
Doden
0,009
Niet van toepassing
Ernstig gewonden en chronisch zieken
0,012
Beperkt
Lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften)
0,016
Beperkt
Kosten
0,069
Aanzienlijk
Langdurige aantasting van milieu en natuur
0,004
Niet van toepassing
Verstoring van het dagelijks leven
0,104
Aanzienlijk
Aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur
0,021
Beperkt
Sociaal psychologische impact
0,021
Beperkt
Aantasting cultureel erfgoed
0,007
Niet van toepassing
Waarschijnlijkheid
-
Waarschijnlijk
Dit scenario scoort gemiddeld op aanzienlijk/ernstig qua impact. Deze scoren is te verklaren door de doden, gewonden en het gevoel van onveiligheid die worden veroorzaakt door het niet beschikbaar hebben van de voorzieningen door het uitval van elektriciteit. Daarnaast zullen de kosten voor de hele samenleving, zowel burgers als bedrijven oplopen. Inkomsten worden niet gegenereerd en het dagelijks leven wordt ernstig verstoord. Uitval van de verwarming is vanwege de energietransitie ook een effect dat meegenomen moet worden in de scoring. Daarnaast komt de aantasting van de positie van het lokale en regionale openbaar bestuur ook onder druk te staan vanwege de ziekenhuizen zonder adequate noodstroomvoorzieningen en de hulpdiensten die minder goed functioneren. De grootste impact wordt veroorzaakt door de opstapeling van
69
Verdieping regionaal risicoprofiel
keteneffecten. De waarschijnlijkheid wordt, mede door het regelmatig voorkomen van dit incident, ingeschat als waarschijnlijk.
70
Verdieping regionaal risicoprofiel
Scenario 9, uitval gasvoorziening Afbakening meest geloofwaardige scenario Omvang Grootschalige uitval gasleverantie Locatie Amsterdam Zuidoost, K-buurt Periode van het jaar/ dag Januari, vrijdagavond Referentie worst case Op 15 januari 2015 raakten bij werkzaamheden in Velzen-Noord een gas- en waterleiding beschadigd. 1.227 woningen hadden tot de middag van 21 januari geen gas, centrale verwarming en warm water. Referentie dagelijkse zorg Kortstondige uitval gasleverantie na een gaslek. Context Warmte is één van de belangrijke pijlers van levensbestaan. Om die reden is een continue gasleverantie van groot belang. De uitval gasvoorziening kan dan ook tot grote maatschappelijke problemen leiden. Zeker omdat – in tegenstelling tot elektriciteitsvoorziening – de knop niet direct omgezet worden als het leveren van gas weer hervat kan worden. De komende jaren zal ook de transitie van het gas naar alternatieve warmtebronnen zoals stadswarmte worden meegenomen. De Veiligheidsregio heeft bij een dergelijk incident een belangrijke coördinerende rol als het gaat om veiligheid. Mogelijke oorzaken/triggers Graafwerkzaamheden Falende apparatuur/mechaniek Lekkage van naastgelegen waterleiding Omvallende bomen door zware storm Incidentverloop Op een vrijdagavond in januari valt in een groot deel van de K-buurt in Amsterdam Zuidoost de gasvoorziening uit.
Eerder die dag zijn graafwerkzaamheden uitgevoerd, waarbij een gas- en waterleiding zijn geraakt. Hierdoor is modder in het leidingnetwerk gekomen waardoor de gaslevering is uitgevallen. In de K-buurt zijn in ongeveer 4.400 mensen woonachtig in ongeveer 1750 woningen. De buurt is een smeltkroes van culturen. Verder is bekend dat er in de flats in deze buurt een aantal alleenstaande ouderen (80+) woonachtig is. Een aantal van hen beheerst de Nederlandse taal slechts beperkt. Liander komt ter plaatse. Om het getroffen gebied in kaart te brengen, moeten gaten gegraven worden op diverse punten in de wijk. Zo kan worden bepaald tot hoe ver de modder in de gasleidingen is gestroomd. Dit betekent dat het gasnet drukloos gemaakt wordt door afsluiters in het net dicht te zetten. Hierdoor zullen waakvlammen van CV’s en kookpitten van gasfornuizen uit gaan. Daardoor is er geen verwarming, geen warm water en kan er niet gekookt worden. Wanneer het getroffen gebied is vastgesteld, zullen bewoners worden gevraagd om de gas hoofdkraan dicht te draaien. Zo wordt voorkomen dat bij het her aansluiten onbedoeld gas de woning instroomt. Het schoonmaken van de leidingen duurt enkele dagen tot een week, afhankelijk van de omvang van het getroffen gebied.
Om na reparatie van het lek de gastoevoer te herstellen moeten alle woningen eerst gecontroleerd worden, vóórdat de gastoevoer in fases weer kan worden hersteld. Hiervoor wordt een plan gemaakt waarbij sleutelmakers, politie en Liander langs gaan. De gemeente geeft een noodverordening af om de toegang van woningen mogelijk te maken. Tijdens de gasstoring is het leveren van gas niet mogelijk waardoor er geen verwarming is. Veel mensen schakelen over naar elektrische apparaten. Liander geeft dan ook aan dat dit gevolgen heeft voor het elektriciteitsnetwerk in verband met overbelasting. Er wordt gecommuniceerd naar bewoners het energiegebruik zoveel mogelijk te beperken. Uiteindelijk duurt het drie dagen voordat het gas bij alle afnemers er weer op staat. Het herstel wordt gefaseerd uitgevoerd, waardoor sommige afnemers weer sneller gas hebben dan andere. Gedurende de tijd blijft een crisisorganisatie actief die zich vooral richt op communicatie en het welzijn van verminderd zelfredzame personen. Voor bewoners wordt geprobeerd noodverwarming te regelen, maar dat gaat niet
71
Verdieping regionaal risicoprofiel
eenvoudig. Geprobeerd wordt openbare douche- en kookvoorzieningen te regelen en dekens uit te delen. Mensen proberen op allerlei manieren om warm te blijven. Tijdens de periode ontstaan dan ook in de buurt diverse brandjes en raken een aantal mensen onwel door verhoogde concentraties CO, mede door binnenhuis barbecueën. Kwetsbare groepen en slachtofferbeeld Het aantal gewonden bij dit incidentscenario is beperkt. Het blijft bij enkele gewonden die door een poging om warm te blijven een CO-vergiftiging oplopen of rook inademen. Wel is de overlast voor de bewoners en ondernemers groot. Vooral voor ouderen en jonge kinderen is de kou een probleem. Uitval gasvoorzieningen Impact criterium
Gemiddeld Impact criterium Score
Vertaling
Aantasting van de integriteit van het grondgebied
0,005
Niet van toepassing
Doden
0,007
Niet van toepassing
Ernstig gewonden en chronisch zieken
0,016
Beperkt
Lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften)
0,034
Beperkt
Kosten
0,026
Beperkt
Langdurige aantasting van milieu en natuur
0,002
Niet van toepassing
Verstoring van het dagelijks leven
0,021
Beperkt
Aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur
0,005
Niet van toepassing
Sociaal psychologische impact
0,014
Beperkt
Aantasting cultureel erfgoed
0,005
Niet van toepassing
Waarschijnlijkheid
-
Waarschijnlijk
Het uitvallen van de gasvoorziening is een mogelijkheid binnen onze samenleving. De experts scoren het daarom als waarschijnlijk. Dit wordt echter meestal veroorzaakt door werkzaamheden en heeft een beperkte impact. De groep die geraakt wordt is over het algemeen relatief klein en voor een korte periode. Het uitvallen van de verwarming heeft in de winterperiode een grotere impact op het lichamelijk lijden en zal het dagelijks leven verhinderen, maar niet verstoren.
72
Verdieping regionaal risicoprofiel
Scenario 10, (opzettelijke) verstoring, uitval of misbruik van een gedigitaliseerd proces, (informatie)systeem of informatiedienst Afbakening meest geloofwaardige scenario Omvang Als gevolg van werkzaamheden of een cyberincident ontstaat een storing, waardoor digitaliseerde processen uitvallen. Ook communicatiesystemen van de overheid en hulpdiensten zijn (deels) niet beschikbaar. Locatie Veiligheidsregio’s Amsterdam-Amstelland, Kennemerland en ZaanstreekWaterland Periode van het jaar/ dag November, maandag om 03:00 uur Referentie worst case Op 24 juni 2019 ontstaat een storing bij KPN die als gevolg heeft dat het noodnummer 112 niet bereikbaar is. Het betreft een grootschalige landelijke storing. Verschillende overheidsorganisatie zijn slachtoffer geworden van cyberaanvallen, zoals de Veiligheidsregio Gelderland in september 2020. Of het Noorse parlement dat in september 2020 werd gehackt. Of de poging tot het hacken van de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens (OPCW) in Den Haag in 2018. Referentie dagelijkse zorg Kortstondige uitval telefonie, bijvoorbeeld door overbelasting van het netwerk. Voor minder dan 1 uur. Context Cyberincidenten kunnen onze maatschappij in het hart raken en gedurende een korte of langere tijd verlammen. Nederland is sterk afhankelijk van digitale diensten, processen en systemen.
Die raken steeds nauwer verweven met fysieke processen, activiteiten, apparaten en ze maken deel uit van een groter geheel, de mondiale digitale ruimte. Naast de vele kansen die de digitale ruimte biedt, maakt die ons ook kwetsbaar voor menselijk en technisch falen én voor kwaadwillende mensen. Wereldwijd misbruiken allerlei actoren de digitale ruimte voor cyberaanvallen en het is potentieel een terrein voor conflicten tussen staten. Digitale weerbaarheid blijkt een kwetsbaarheid van velen. Als overheid en organisaties daarin tekortschieten, dan heeft dat ook gevolgen voor anderen. Organisaties die hun digitale weerbaarheid wel op peil hebben, kunnen alsnog in de problemen komen door cyberincidenten bij anderen. De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) stelt dat gehele of gedeeltelijke (langdurige) uitval van onderdelen van telecommunicatie en ICT grote economische en maatschappelijke gevolgen hebben. De sector telecom is een belangrijke factor in de Nederlandse vitale infrastructuur, omdat deze ook voor vele andere vitale sectoren van groot belang is waardoor aanzienlijke keteneffecten kunnen optreden. De duur van het incident is onvoorspelbaar en kan variëren van enkele uren tot (voor delen van het land) enkele dagen. De telecomsector is een complexe omgeving met veel partijen.
Er is een beheerder van de infrastructuur voor telecommunicatie, zowel voor het mobiele net als voor het vaste net. Tevens zijn er diverse providers die producten en dienstverlening aanbieden aan zakelijke partijen en particulieren. Wegvallen van telecommunicatie- en ICT-netwerk heeft verstrekkende gevolgen voor het zakelijke en sociaalmaatschappelijke leven. De dreiging van de hoek van cyberterrorisme maakt het incidenttype nog relevanter. Mogelijke oorzaken/ triggers
Technisch falen (digitale verstoring/stroomstoring) Natuurrampen Moedwillig handelen (digitale verstoring/terrorisme)
73
Verdieping regionaal risicoprofiel
Incidentverloop Door onbekende oorzaak valt het internet uit in een deel van de provincie Noord-Holland bij twee internetproviders. Ook spraakcommunicatie wordt verstoord. De Veiligheidsregio’s Amsterdam-Amstelland, Kennemerland en Zaanstreek-Waterland ondervinden hinder van de storing, wat leidt tot een GRIP 4 situatie. De providers gaan aan de slag met het herstel, maar het is in eerste instantie onduidelijk hoe lang de storing gaat duren. Door de uitval van het internet wordt reguliere communicatie bemoeilijkt. Doordat datacommunicatie niet mogelijk is gaan mensen communiceren via spraakcommunicatie, wat de druk op de bestaande netwerken vergroot. Ook ondervinden veel bedrijven last omdat pinnen niet meer mogelijk is en voorraden niet meer gecontroleerd en bevoorraadt kunnen worden. Bellen is voor sommige publieke en private instellingen ook niet meer mogelijk. Ook de hulpdiensten ervaren problemen doordat de communicatiesystemen (P2000 en C2000) van de politie, brandweer en ambulances zijn verstoord in de drie veiligheidsregio’s. Door de uitval van de communicatiesystemen verloopt de communicatie tussen de hulpverleners onderling, en met de meldkamer moeizaam. Ook zijn de meldkamers moeilijk bereikbaar voor burgers. Als mensen de meldkamers niet te pakken krijgen, adviseren de hulpdiensten nogmaals 112 te bellen bij de buren of de locaties van de hulpdiensten op te zoeken.
Tevens functioneren de automatische brandmeldsystemen niet door de storing, die onder andere in ziekenhuizen, verzorgingshuizen en gevangenissen hangen. Het personeel van deze instellingen wordt geadviseerd extra oplettend te zijn en bij noodsituaties via 112 de hulpdiensten zelf te bellen of de locaties van de hulpdiensten op te zoeken. De hulpdiensten moeten improviseren. De brandweer heeft de vrijwillige kazernes in de regio permanent bemand, en de politie surveilleert extra om alle voorkomende incidenten tijdig te kunnen detecteren en neemt extra maatregelen in het kader van Bewaken en Beveiligen. In kritieke situaties duurt het veel langer voor de benodigde hulp ter plaatse kan zijn, omdat de communicatie moeizamer wordt en daarmee langzamer, onbetrouwbaar in termen van beschikbaarheid In de media gaan geruchten over de DDOS (Distributed Denial Of Service) aanvallen. Ruim vier uur na het ontstaan van de storing is de oorzaak duidelijk. Moedwillig handelen hebben de storing veroorzaakt. De netbeheerder schat in dat het nog enkele uren duurt voordat de storing verholpen is. Aan het eind van de ochtend zijn de voorzieningen hersteld, en is de storing verholpen. De storing heeft alles bij elkaar zo’n acht uur geduurd. Acute veiligheidsproblemen hebben zich tijdens de storing niet voorgedaan, wel heeft het incident grote financiële gevolgen gehad.
Met name voor overheidspartijen, inzet voor wat betreft het herstel, inhuur deskundigheid, maar ook personele kosten, inzet (particuliere) organisaties voor bijvoorbeeld toezicht. De storing krijgt grote aandacht in de landelijke media. Ook in de (landelijke) politiek krijgt de storing aandacht. Men vindt dat hoewel de storing de veiligheid niet in het geding heeft gebracht, een dergelijke storing niet nogmaals mag voorkomen. Kwetsbare groepen en slachtofferbeeld De steeds grotere afhankelijkheid en verwevenheid van fysieke processen met digitale systemen maakt dat steeds meer personen en groepen getroffen worden bij een digitale verstoring. Hierbij worden ook steeds meer kwetsbare personen en groepen potentieel geraakt, denk bijvoorbeeld aan beademingsapparatuur en andere medische apparatuur in thuissituaties (Internet of Things). Daar waar personen of groepen direct afhankelijk zijn van het ongestoord functioneren van deze apparatuur bestaat het risico op slachtoffers.
74
Verdieping regionaal risicoprofiel
Aangezien zich tijdens de verstoring geen acute problemen voordoen, zijn er geen doden en gewonden te verwachten als gevolg van de storing. Wel is het mogelijk dat er enkele slachtoffers vallen als gevolg van de storing en verminderde bereikbaarheid van het noodnummer 112. (Opzettelijke) verstoring, uitval of misbruik van een gedigitaliseerd proces, (informatie)systeem of informatiedienst Impact criterium
Gemiddeld Impact criterium Score
Vertaling
Aantasting van de integriteit van het grondgebied
0,031
Beperkt
Doden
0,019
Beperkt
Ernstig gewonden en chronisch zieken
0,019
Beperkt
Lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften)
0,023
Beperkt
Kosten
0,16
Ernstig
Langdurige aantasting van milieu en natuur
0,008
Niet van toepassing
Verstoring van het dagelijks leven
0,14
Ernstig
Aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur
0,091
Aanzienlijk
Sociaal psychologische impact
0,037
Aanzienlijk
Aantasting cultureel erfgoed
0,008
Niet van toepassing
Waarschijnlijkheid
-
Waarschijnlijk
Het incident van een verstoring, uitval of misbruik van een gedigitaliseerd proces heeft een steeds grotere impact. Dit wordt veroorzaakt door de afhankelijkheid die de samenleving heeft. Bijvoorbeeld hulpdiensten of andere binnen de vitale infrastructuur die niet meer of verminderd kunnen communiceren, maar ook bedrijven en winkels die niet meer toegankelijk zijn of hun diensten kunnen uitvoeren. Het verstoren van het dagelijks leven en de kosten zijn de hoogst scorende impactcriteria. Daarnaast zal de positie van het lokale en het regionale openbaar bestuur onder druk komen omdat de samenleving actie vanuit de overheid verwacht. Als de actie en het resultaat een te lange periode in beslag neemt zal ook de sociaal en psychologische impact steeds hoger scoren. De waarschijnlijkheid neigt naar zeer waarschijnlijk, maar is voor het beschreven scenario gescoord als waarschijnlijk.
75
Verdieping regionaal risicoprofiel
Scenario 11, grote brand in object met kwetsbare doelgroep Afbakening meest geloofwaardige scenario Omvang Grote brand in wooncomplex voor senioren Locatie Amstelveen Periode van het jaar/ dag Zondagnacht Referentie worst case Bij een brand in Nijmegen in 2014 overlijden uiteindelijk 5 bewoners als gevolg van een brand in een cafetaria onder het wooncomplex. Referentie dagelijkse zorg Kleine brand in woonhuis Context Sinds enkele jaren is het gebruikelijk dat senioren langer thuis blijven wonen. Zorg wordt thuis veelal door de thuiszorg geleverd en er is geen 24 uurs begeleiding meer. Waar veel mensen nog wel in enige mate voor zichzelf kunnen zorgen, betekent dat niet dat in het geval van een calamiteit de bewoner zelfredzaamheid is. Daarnaast betekent de transitie van bejaardentehuizen naar wooncomplexen dat voor deze objecten minder strenge preventieve eisen gelden. De kans op escalatie van een brand is daarmee groter, waarbij voornamelijk de rookverspreiding met de vluchtmogelijkheden en het vluchtgedrag hier een bijdrage aanleveren Mogelijke oorzaken/triggers Onachtzaamheid met vuur, menselijk handelen Roken Technisch mankement in elektrische apparaten Incidentverloop In de nacht van zaterdag op zondag krijgt de meldkamer een brandmelding vanuit een wooncomplex in Amstelveen.
In dit voormalige bejaardentehuis zijn 76 woningen gevestigd waar in totaal 108 oudere bewoners wonen. De leeftijden van de bewoners variëren van 65 tot 95 jaar. In één van de woningen is brand uitgebroken. De bewoonster is een fervent poppenverzamelaarster. De hoge vuurbelasting maakt dat de brand snel om zich heen grijpt. De bewoonster is niet in staat om zelfstandig te vluchten. Na enige tijd wordt de brand ontdekt door een buurman. Bij het openen van deur slaan de vlammen uit de woning en vlucht de buurman naar buiten en belt de brandweer. Doordat de deur blijft openstaan verspreid de rook en hitte zich door de gang. Omdat branddeuren zijn verwijderd voor de toegankelijkheid met rollators verspreid de brand zich ook naar andere delen. Door het gegil en lawaai worden ook andere bewoners wakker, maar zij kunnen vanwege de rook niet door de gang vluchten. De brandweer komt ter plaatse en gaat op zoek naar de brand. Er is een begeleider aanwezig bij de receptie maar ze geeft aan dat ze niet op de gang kan komen. De brandweer schaalt op in verband met de ontruiming en zet een bluspoging in. De brand wordt relatief snel geblust, maar het blijkt dat drie verdiepingen onder de rook hebben gestaan. Onderwijl zijn additionele eenheden begonnen met reddingen via balkons en wordt het pand systematisch afgezocht. Hierbij worden in de woningen onder de rook bewoners aangetroffen.
Bewoners worden tijdelijk opgevangen in de recreatiezaal van het complex dat slechts beperkte faciliteiten heeft. Uiteindelijk kunnen 15 bewoners enige tijd niet terug naar hun woning vanwege rookschade. Zij moeten elders opgevangen worden. Kwetsbare groepen en slachtofferbeeld Zeven bewoners zijn ernstig gewond geraakt door de rookverspreiding. De bewoonster van de brandwoning is komen te overlijden. 36 bewoners worden door de ambulance nagekeken. Voor opvang moet gezorgd worden, niet iedereen kan naar familie of vrienden. Uiteindelijk overlijden in het ziekenhuis nog twee slachtoffers.
76
Verdieping regionaal risicoprofiel
Grote brand in object met kwetsbare doelgroep Impact criterium
Gemiddeld Impact criterium Score
Vertaling
Aantasting van de integriteit van het grondgebied
0,007
Niet van toepassing
Doden
0,181
Ernstig
Ernstig gewonden en chronisch zieken
0,189
Ernstig
Lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften)
0,066
Aanzienlijk
Kosten
0,026
Beperkt
Langdurige aantasting van milieu en natuur
0,016
Beperkt
Verstoring van het dagelijks leven
0,014
Beperkt
Aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur
0,029
Beperkt
Sociaal psychologische impact
0,06
Aanzienlijk
Aantasting cultureel erfgoed
0,012
Beperkt
Waarschijnlijkheid
-
Waarschijnlijk
De waarschijnlijkheid van een grote brand in een object met kwetsbare doelgroep is waarschijnlijk tot zeer waarschijnlijk. Deze waarschijnlijkheid wordt vergroot door het gevolg van overheidsbeleid dat van senioren verwacht langer zelfstandig thuis te wonen. De transitie van verzorgingstehuizen naar wooncomplexen, leidt tot het van kwetsbare huisvesten in panden die minder goed geschikt, in combinatie met de minder geldende brandveiligheidsvoorschriften. De score van de impact wordt voornamelijk bepaald door doden, gewonden en het lichamelijk letsel dat bij dit incident voorkomt. Dit criteria is door de kwetsbare doelgroep een score waar de impact enorm snel toeneemt. Wat uiteindelijk ook resulteert in sociaal psychologische effecten voor andere bewoners en de hele doelgroep in het algemeen.
77
Verdieping regionaal risicoprofiel
Scenario 12, grote brand in bijzonder/ hoog gebouw Afbakening meest geloofwaardige scenario Omvang Grote brand in een onderwijsgebouw Locatie Hogeschool van Amsterdam (pand Leeuwenbrug), Amsterdam Periode van het jaar/ dag Doordeweekse dag, in de ochtend Referentie worst case Op 14 juni 2017 brak er in de Londense wijk Kensington brand uit op een van de benedenverdiepingen van de Grenfelltoren, een woontoren met 24 verdiepingen. Deze brand verspreidde zich zeer snel naar alle hoger gelegen verdiepingen en door het hele gebouw. Ten minste 72 doden en 77 gewonden waren het gevolg. Referentie dagelijkse zorg Prullenbakbrand geblust met klein blusmiddel Context Met name in Amsterdam is de laatste decennia veel hoogbouw gebouwd, voornamelijk rond Station Amstel (Rembrandttoren en Mondriaantoren), Sloterdijk en op de Zuidas. In Amsterdam worden meerder bijzondere panden gebouwd. Deze voldoen weliswaar aan de minimumeisen uit het Bouwbesluit, maar zoeken de randen van de regelgeving op. De regelgeving is eigenlijk niet gemaakt voor dit soort complexe gebouwen. Ook de hulpverlening kan dit restrisico niet (volledig) afdekken. Het blussen van branden op grote hoogte is moeilijk.
Het heeft de volgende kenmerken/gevaren: Verlies van waterdruk Toegankelijkheid voor de hulpdiensten Redden van buitenaf niet mogelijk Instortingsgevaar (grote valschaduw) Mensen die naar verdiepingen boven de brand vluchten Mogelijke oorzaak triggers Moedwillig Technisch mankement Menselijk falen Incidentverloop Op dinsdagochtend (09.00 uur) ontstaat brand in een koffiezetapparaat op de 9e verdieping van een onderwijsgebouw in Amsterdam. Wanneer het niet snel lukt om de brand te blussen, wordt de etage ontruimd door de BHV-organisatie en de brandweer gealarmeerd. Het gehele gebouw wordt vervolgens ontruimd door de BHV-organisatie. De brandweer probeert eerst van binnenuit de brand te bestrijden en zet tevens in op de ontruiming van het pand. De brandweer slaagt er echter niet in om de brand te bestrijden. Al snel staat de gehele 9e verdieping in brand, en is de verdieping niet meer begaanbaar. De brand breidt zich snel uit naar bovenliggende verdiepingen. De brand wordt onbeheersbaar. De brandweer moet zich terugtrekken vanwege instortingsgevaar. Grote rookwolken trekken over het naastgelegen metro- en treinstation. Getroffenen worden in eerste instantie in de kantine van het gebouw opgevangen. Vanwege het dreigende instortingsgevaar wordt het hele pand ontruimd en wordt ook opdracht gegeven om het treinverkeer te staken en het metroverkeer stil te leggen.
Het station wordt ontruimd net als de omliggende woonwijken. Bewoners van verderop gelegen wijken krijgen het advies deuren en ramen gesloten te houden vanwege de rookontwikkeling. De meldkamer brandweer krijgt telefoontjes van burgers met vragen over de rook en over eventuele gevaarlijke stoffen en asbest. De burgemeester geeft samen met de hulpverleningsdisciplines en de voorzitter van de HvA een persconferentie. Er worden geen voor de gezondheid gevaarlijke concentraties gevaarlijke stoffen gemeten. Ook wordt er in de omgeving geen asbest aangetroffen. De politie heeft afritten van de A10 afgesloten om zo de toegang voor de hulpverleners te regelen. De GHOR staat stand-by met ambulances.
78
Verdieping regionaal risicoprofiel
Uiteindelijk raakt niemand gewond. Een groot deel van het complex stort echter in en uiteindelijk gaat het grootste deel van het gebouw verloren. Er wordt nachtopvang geregeld voor de bewoners van de tegenover gelegen wijk; hier maken negen personen gebruik van. De rest heeft zelf opvang gevonden. De volgende nacht kunnen de bewoners weer thuis slapen. Het onderwijs wordt enkele dagen later elders voortgezet. Het metro- en treinstation wordt de volgende dag weer in gebruik genomen evenals de bijbehorende sporen. Kwetsbare groepen en slachtofferbeeld Er vallen geen doden of gewonden. Wel hebben circa 100 mensen de nacht elders moeten doorbrengen. Honderden studenten lopen vertraging van hun studie op (colleges uitgesteld, tentamendata verschoven).
Grote brand in bijzonder hoge gebouwen Impact criterium
Gemiddeld Impact criterium Score
Vertaling
Aantasting van de integriteit van het grondgebied
0,007
Niet van toepassing
Doden
0,074
Aanzienlijk
Ernstig gewonden en chronisch zieken
0,071
Aanzienlijk
Lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften)
0,014
Beperkt
Kosten
0,081
Aanzienlijk
Langdurige aantasting van milieu en natuur
0,014
Beperkt
Verstoring van het dagelijks leven
0,027
Beperkt
Aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur
0,036
Beperkt
Sociaal psychologische impact
0,044
Aanzienlijk
Aantasting cultureel erfgoed
0,011
Niet van toepassing
Waarschijnlijkheid
-
Mogelijk
De afgelopen periode is er in de regio veel hoogbouw bijgekomen en de komende jaren zal deze trend zich voortzetten. De (brand)veiligheidsmaatregelen, die gelden voor de verschillende hoogte, ondersteunen bij het minimaliseren van de impact. Echter bij hoge gebouwen tijdens incident is er veel capaciteit nodig om het te kunnen beheersen. Daarnaast heeft een incident een grote impact op de samenleving, de sociaal psychologische en kosten impact. De waarschijnlijkheid door de experts is gescoord op mogelijk.
79
Verdieping regionaal risicoprofiel
Scenario 13, grote brand in ondergrondse bebouwing Afbakening meest geloofwaardige scenario Omvang Grote brand in ondergrondse parkeergarage Locatie Parkeergarage onder woningen Amsterdam Periode van het jaar/ dag December Referentie worst case Instorting pand en met dodelijke slachtoffers Op 3 juli 2020 vindt er een brand plaats in de Singelgarage in Alkmaar. 160 autobezitters zijn gedupeerd en het heeft veel impact op de constructie. Referentie dagelijkse zorg Kleine brand met een handblusser geblust Context In de Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland is een groot aantal ondergrondse gebouwen zoals parkeergarages, metrostations en kelders. Het verkennen en benaderen van ondergrondse brandhaarden is lastig. Dit komt omdat ondergrondse branden vaak gepaard gaan met sterke rookontwikkeling en slecht zicht. Daarnaast zijn de ondergrondse ruimtes vaak erg groot, complex en zijn toegangswegen beperkt voor verkenning en aanval. Mogelijke oorzaken/triggers Moedwillig Technisch defect o Bijvoorbeeld laden elektrische voertuigen Incidentverloop In een parkeergarage onder een woningenblok breekt ’s morgens om 08.00 uur brand uit in een auto. De parkeergarage loopt onder het gehele blok door en ligt één verdieping onder het maaiveldniveau. De totale lengte van het blok bedraagt ongeveer 180 meter en de breedte ongeveer 20 meter.
Het blok bestaat onder andere uit appartementen, een peuterspeelzaal en een woongroep voor doven en slechthorenden. Het is een koude decemberdag met sneeuw en ijzel. Zowel aan de voor- als aan de achterzijde is er sprake van enorme rookontwikkeling. Brandweereenheden die als eerste ter plaatse zijn horen knallen en vermoeden een vuurwerkopslag. In de beginfase ligt de prioriteit bij ontruimen en wordt geen inzet gedaan op de brand. Tientallen bovengelegen woningen worden ontruimd. Rook verspreidt zich door het trappenhuis en woningen. Bevolkingszorg regelt GVB-bussen en opvang in Sporthal Zeeburg. Ongeveer 75 bewoners worden opgevangen. Uit voorzorg worden ambulances gevraagd. Een nabijgelegen winkelcentrum en twee afritten van de ringweg worden afgezet. Nadat voldoende brandweereenheden ter plaatse zijn, wordt ingezet op het bestrijden van de brand. Bij de meldkamer brandweer is niets bekend over vuurwerkopslag. In de parkeergarage zijn ventilatoren en een afzuigsysteem aanwezig. Deze zijn echter niet in staat om in de parkeergarage voldoende zicht te creëren. De afgezogen rook vormt grote rookkolommen aan de achterzijde van het blok. Uiteindelijk worden twee brandende auto’s en een motor geblust. De constructie is behoorlijk aangetast (bewapening ligt bloot en er zitten scheuren in het beton). Bij vier woningen boven de brandhaard zitten scheuren in de muren.
Een aantal woningen wordt gestut. In de garage is de waterleiding, stadsverwarming, riolering en elektra beschadigd. Bouw en Woning Toezicht (BWT) en Salvage inspecteren de staat van de woningen, deze is in orde. Aangezien de nutsvoorzieningen niet beschikbaar zijn, moeten de bewoners van de woningen elders overnachten. Er wordt overnachting in een hotel geregeld; hiervan maken negen mensen gebruik. De overige mensen slapen bij familie of vrienden. Na twee dagen kunnen de mensen weer terug naar hun woningen. Kwetsbare groepen en slachtofferbeeld Er vallen geen doden of gewonden. Wel moeten 75 mensen de bovengelegen woningen en het wooncentrum tijdelijk verlaten. Negen mensen brengen twee nachten in een hotel door, de overige bij familie en vrienden.
80
Verdieping regionaal risicoprofiel
Grote brand in ondergrondse bebouwing Impact criterium
Gemiddeld Impact criterium Score
Vertaling
Aantasting van de integriteit van het grondgebied
0,006
Niet van toepassing
Doden
0,065
Aanzienlijk
Ernstig gewonden en chronisch zieken
0,066
Aanzienlijk
Lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften)
0,009
Niet van toepassing
Kosten
0,043
Aanzienlijk
Langdurige aantasting van milieu en natuur
0,012
Beperkt
Verstoring van het dagelijks leven
0,017
Beperkt
Aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur
0,026
Beperkt
Sociaal psychologische impact
0,026
Beperkt
Aantasting cultureel erfgoed
0,005
Niet van toepassing
Waarschijnlijkheid
-
Waarschijnlijk
Het gebruik van ondergrondse bebouwing is flink toegenomen, ook in onze regio, met name voor vervoer en parkeergarages. De experts scoren het incident dan ook als een waarschijnlijk incident. Daarnaast is de impact aanzienlijk omdat ondergrondse bebouwing het vluchten tijdens een incident bemoeilijkt en het lastig is voor de hulpverleners om een inzet te doen. Het incident scoort hoog op het aantal doden, gewonden en lichamelijk letsel. Daarnaast scoort het incident hoog op het criteria van kosten, vanwege de schade aan de constructie en het vele water dat gebruikt wordt bij het bestrijden van het incident. Verder wordt bij dit incident door de experts aangegeven dat de alternatieve energie aangedreven voertuigen een mogelijk (nieuw) risico vormen. Zowel de voertuigen, als de oplaadpunten en bij het bestrijden van het incident vormt de combinatie van de elektriciteit en het bluswater een risico.
81
Verdieping regionaal risicoprofiel
Scenario 14, instorting/ verzakking Afbakening meest geloofwaardige scenario Omvang instorting gebouw door gasexplosie Locatie Gebouw met drie lagen woningen en een kinderdagverblijf Periode van het jaar/ dag Dinsdagochtend Referentie worst case In Gellingen (België) in 2004 wordt een 70 bar leiding geraakt bij werkzaamheden. Bij de explosie worden bedrijven en woningen vernietigd en komen 24 mensen om het leven. Op 14 augustus 2018 stortte de brug Ponte Morandi (ook bekend als Polceveraviaduct) in de Italiaanse havenstad Genua voor een groot deel in. Dat kostte 43 mensen hun leven. In 2009 vindt in Keulen een instorting plaats bij het aanleggen van een metro. Het kostte twee mensen het leven en richtte meer dan een miljard euro schade aan. Instorting bij werkzaamheden metro Keulen Een kade op de hoek van de Grimburgwal en de Oudezijds Voorburgwal in Amsterdam stort op 1 september 2020 voor een deel in. Referentie dagelijkse zorg Graafwerkzaamheden zorgen voor een kleine lekkage Context Een grote drukte boven de grond met bouwen en verbouwen betekent vaak ook een drukte onder de grond. Ondanks Kabel en Leiding Informatie Centrum (KLIC) systemen, waarmee aannemers kunnen zien waar kabels en leidingen onder de grond liggen gaat het weleens mis en worden gasleidingen geraakt. Als er niet direct gas geroken wordt, wordt niet altijd ingegrepen door het gasbedrijf en de brandweer.
Mogelijke oorzaken/triggers Graafwerkzaamheden Langdurige trillingen Verouderde leidingen of koppelingen Incidentverloop Op dinsdagochtend wordt gewerkt in de grond in een straat in Amsterdam-West om de riolering te vernieuwen. Bij graafwerkzaamheden wordt een gasleiding geraakt. Omdat de beschadiging beperkt lijkt wordt doorgewerkt. In een ander deel van de pijp onder een huis is de leiding echter gescheurd. Ongemerkt verspreid het gas zich in een souterrain dat niet bewoond wordt. Na enige tijd komt een van de bewoners thuis en merkt een gaslucht op. De brandweer wordt gebeld en is onderweg. De bewoner gaat op zoek naar de bron en opent de deur van het souterrain. De toevoeging van zuurstof en een elektrische schok zorgen voor een optimale ontstekingsmix van het gas en doen het opgehoopte gas exploderen. Een enorme klap is het gevolg. De voorkant en achterkant van het pand en een deel van het trappenhuis wordt weggeslagen. Er breekt brand uit. Bij de meldkamer komen meldingen van een explosie binnen van werklieden. De al aanrijdende brandweer schaalt direct op naar GRIP 1 en vraagt bouwconstructeurs ter plaatse. De reddingsacties worden bemoeilijkt door de bouwwerkzaamheden waardoor de straat open ligt. Omliggende woningen en bedrijven, waaronder een kinderdagverblijf met 3 leidsters en 9 baby’s worden ontruimd en in de buurt opgevangen.
De constructie van het gebouw is ernstig aangetast waardoor de brandweer het object niet kan betreden. Van buitenaf wordt met een redvoertuig een bewoner van de 2e etage gered die lichtgewond is geraakt. De bewoner die de gaslucht heeft gemeld wordt vermist. Na twee uur stort het complex in omdat de beschadigde constructie het gewicht van de bovenliggende etages niet langer kan houden. Omdat hiermee rekening mee wordt gehouden raken er geen mensen gewond. Hierna
82
Verdieping regionaal risicoprofiel
wordt begonnen met opruimwerkzaamheden. De straat zit nog enige tijd nog zonder gas omdat de leiding eerst gerepareerd moet worden. Kwetsbare groepen en slachtofferbeeld Bij het incident raken twee mensen gewond omdat het overdag is en mensen aan het werk zijn. Eén persoon overlijdt. Bewoners kunnen langere tijd niet naar hun huis terug. Instorting/ verzakking Impact criterium
Gemiddeld Impact criterium Score
Vertaling
Aantasting van de integriteit van het grondgebied
0,009
Niet van toepassing
Doden
0,116
Ernstig
Ernstig gewonden en chronisch zieken
0,105
Aanzienlijk
Lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften)
0,069
Aanzienlijk
Kosten
0,059
Aanzienlijk
Langdurige aantasting van milieu en natuur
0,008
Niet van toepassing
Verstoring van het dagelijks leven
0,025
Beperkt
Aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur
0,052
Aanzienlijk
Sociaal psychologische impact
0,045
Aanzienlijk
Aantasting cultureel erfgoed
0,025
Beperkt
Waarschijnlijkheid
-
Waarschijnlijk
De waarschijnlijkheid van dit incident scoort waarschijnlijk tegen het mogelijke aan. Oudere constructies hebben meerdere gebreken door het verstrijken van tijd. Dat dit niet allemaal meer te ondervangen is, is de afgelopen periode in onze regio gebleken. De impact score wordt met name veroorzaakt door de doden, gewonden, lichamelijk letsel en de kosten, van dit beschreven scenario. Het raakt een grote groep in de samenleving, het verstoort het dagelijks leven en daardoor scoort het hoog op de aantasting van de positie van het lokale en regionale openbaar bestuur. Het vertrouwen in de overheid, vanwege de verantwoordelijkheid voor een veilige leefomgeving, is geschaad.
83
Verdieping regionaal risicoprofiel
Scenario 15, incident brandbare/ explosie stoffen, vervoer spoor Afbakening meest geloofwaardige scenario Omvang Als gevolg van een ontsporing van een tankwagon met LPG, ontstaat een lek in de wand van een tankwagon. Uit het lek stroomt LPG. De plas ontsteekt en zorgt voor meer hitte. Hierdoor wordt een andere tankwagon aangestraald. De tankwagon ontploft waardoor een groot gebied wordt geraakt. Locatie Nabij station Diemen-Zuid Periode van het jaar/ dag Avond Referentie worst case Door een ontsporing ontploft een tankwagon gevuld met LPG, die net het station van Viareggio in Italië binnen rijdt. Hierbij komen meer dan dertig mensen om het leven en raken 17 personen gewond, van wie vier ernstig (juni 2009). In 2018 in Noord-Italië op een verkeersknooppunt in Bologna is een tankwagen gebotst op stilstaande vrachtwagen waarna de tankwagen met LPG ontploft. Dit leidt tot 2 doden en 70 gewonden. Referentie dagelijkse zorg Incident met een tankwagon, waarbij geen lekkage in de wand van de tankwagon optreedt Context In Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland vindt transport van brandbare/explosieve stoffen over het spoor plaats. Het traject loopt vanaf Westpoort via Amsterdam CS, Amsterdam Amstel, Amsterdam Zuidoost en Diemen. De mate van omwonenden en bedrijvigheid is belangrijk voor de impact van een dergelijk incident.
Mogelijke oorzaken/triggers Verkeersincident op het spoor Technisch mankement Ten gevolge van corrosie treedt lekkage op (verminderde wanddikte, met name bij de lasnaden) Moedwillige verstoring (terreur) Incidentverloop Om onduidelijke redenen ontspoort een tankwagon met LPG, nabij station Diemen-Zuid. Door de ontsporing ontstaat een lek in de wand van de tankwagon. Uit het lek stroomt LPG, dat vanwege vonken in brand vliegt. Er ontstaat een flinke plasbrand. Het treinverkeer wordt direct gestaakt. De brandweer is snel ter plaatse en probeert het vuur te doven. Doordat de wand van de trein beschadigd is, gaat dit niet snel genoeg en zet de brandweer in op een ontruiming. Hierdoor kan de brand zich aanwakkeren. Even later vindt een explosie (BLEVE) plaats. De explosie van de tankwagon veroorzaakt tot op 200 meter van de wagon doden en slachtoffers. De materiële schade als gevolg van de explosie bestaat uit instortingen (als gevolg van de druk) en secundaire branden (hittestraling).
84
Verdieping regionaal risicoprofiel
Tankwagen LPG – Warme BLEVE (https://www.scenarioboekev.nl/ketelwagen-lpg-warme-bleve/) De brandweer had ten behoeve van de ontruiming het waarschuwings- en alarmeringssysteem en NL Alert geactiveerd. Men adviseert de bewoners van de nabijgelegen woningen naar binnen te gaan, ramen te openen en gordijnen te sluiten. Het metroverkeer is gestremd. Omdat de ontruiming van het gebied al was ingezet, zijn veel mensen naar binnen gegaan. Zo was het station Diemen-Zuid al ontruimd. De hulpverlening concentreert zich na de explosie op het redden van mensen en het blussen van de brand. Snel optreden leidt ertoe dat er geen verdere explosies van tankwagons volgen. Slachtoffers worden naar het ziekenhuis gebracht en niet gewonde omwonenden in de buurt opgevangen. Het incident zorgt in de dagen na het voorval voor maatschappelijke onrust in het gehele land. Bewoners langs een spoortraject, waarover vervoer van gevaarlijke stoffen plaats vindt, voelen zich onveilig. In de lokale en regionale media is ook veel aandacht voor het incident. De weken na het incident staan in het teken van de wederopbouw van de omgeving en communicatie richting de samenleving. Het treinverkeer ondervindt nog veel last.
Kaart: locatie ongeval met effectgebied bij escalatie (200 meter)
85
Verdieping regionaal risicoprofiel
Kwetsbare groepen en slachtofferbeeld Er vallen 15 doden en 120 gewonden. Vanwege het incident en de locatie is het slachtofferbeeld groot, maar had veel groter kunnen zijn als de bevolking niet snel gealarmeerd was. Incident brandbare/ explosieve stoffen, vervoer spoor
Impact criterium
Gemiddeld Impact criterium Score
Vertaling
Aantasting van de integriteit van het grondgebied
0,01
Niet van toepassing
Doden
0,101
Aanzienlijk
Ernstig gewonden en chronisch zieken
0,191
Ernstig
Lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften)
0,008
Niet van toepassing
Kosten
0,064
Aanzienlijk
Langdurige aantasting van milieu en natuur
0,004
Niet van toepassing
Verstoring van het dagelijks leven
0,008
Niet van toepassing
Aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur
0,006
Niet van toepassing
Sociaal psychologische impact
0,064
Aanzienlijk
Aantasting cultureel erfgoed
0,006
Niet van toepassing
Waarschijnlijkheid
-
Zeer onwaarschijnlijk
De kans op een incident op het spoor waarbij LPG vrij komt wordt door de experts gescoord als zeer onwaarschijnlijk. Berekeningen uit het scenarioboek (www/scenarioboekev.nl; kaarten spoor-LPG, Bleve) geven de mogelijkheid om een waarde voor de waarschijnlijkheid uit te rekenen. Deze waarde komt overeen met zeer onwaarschijnlijk. Als het incident zich voor doet zoals beschreven heeft het een hoog sociaal psychologische impact. Ook de gewonden, de doden en de kosten lopen hoog op. Gemiddeld scoort dit incident ernstig op de impact.
86
Verdieping regionaal risicoprofiel
Scenario 16, incident brandbare/ explosieve stoffen vervoer op water Afbakening meest geloofwaardige scenario Omvang Bij het verladen van benzine naar een tanker in de Jan van Reebeekhaven ontstaat een explosie. Hierdoor wordt een deel van de tanker vernielt en ontstaat grote brand met een grote rookontwikkeling. Locatie Jan van Reebeekhaven, Amsterdam Westpoort Periode van het jaar/ dag September Referentie worst case In 2011 ontploft een tanker geladen met 900.00 liter benzine in de Duitse haven van Lingen. Het schip zonk en grote hoeveelheden benzine stroomde uit het vaartuig. Het duurde enige tijd voordat de brandweer de vlammenzee onder controle had. Aanvankelijk werden twee mensen vermist, maar die zijn later weer teruggevonden. Referentie dagelijkse zorg Gekantelde tankwagen, waarbij geen lekkage in de wand van de tankwagen ontstaat. Het incident zorgt wel voor hinder, omdat de weg afgesloten wordt. Context De haven van Amsterdam is de grootste benzinehaven ter wereld. De benzine wordt aangevoerd over het Noordzeekanaal via tankerschepen. Per jaar doen veel schepen geladen met benzine de haven van Amsterdam aan.
Mogelijke oorzaken/triggers Menselijk handelen Technisch falen Moedwillige handelen (terrorisme) Aanvaring met overig scheepsverkeer Incidentverloop Een binnenvaartschip geladen met 8.000 ton benzine ligt in de Jan van Riebeekhaven aan de steiger bij een olieopslagbedrijf. Nadat het laden voltooit is, gaat er iets mis en ontstaat er op het dek van het vaartuig een zware explosie. Hierbij wordt leidingwerk gevuld met benzine op het dek vernield en komt een grote hoeveelheid benzine vrij die in brand vliegt. De bemanning verlaat het schip en het bedrijf zet een eerste blussing in ter bescherming van de pier met behulp van de bedrijfsbrandweer. Gealarmeerde brandweer en Dienst Havenmeester van Port of Amsterdam schalen groot op om de brand te blussen. Hierbij wordt schuim en water gebruikt. Na enige tijd blussing begint het vaartuig lager te liggen omdat veel bluswater benedendeks terecht komt. Daarnaast stroomt brandende benzine de haven in, waardoor het schip moeilijk bereikbaar is vanaf de waterkant voor de hulpdiensten. De brand leidt tot een grote hitte en een grote rookwolk, die als gevolg van de windrichting over het Noordzeekanaalgebied en de A10 drijft. Het scheepvaartverkeer over het Noordzeekanaal wordt stilgelegd, net als het verkeer over de snelweg.
Hierdoor ontstaat een verkeersopstopping omdat al het autoverkeer in de spits over de oostelijke kant van de A10 wordt omgeleid. De brandweer laat bedrijven in de buurt ontruimen en zet het waarschuwingsmiddel NL Alert in om mensen in de buurt te waarschuwen en hen aan te sporen om naar binnen te gaan. De brandstoftanks van het schip zijn echter niet betrokken, waardoor de brand relatief beperkt blijft. Als de resterende benzine in het leidingenstelsel en op het water zijn uitgebrand, wordt de brand snel minder en kan de brandweer de secundaire branden op het schip blussen. Het duurt nog de hele dag voordat de brand definitief geblust is en vaar- en autoverkeer weer hervat kan worden. De Jan van Riebeekhaven blijft nog enkele dagen beperkt bereikbaar als gevolg van opruimwerkzaamheden. De spectaculaire beelden van het brandende schip en de grote rookwolk leiden tot veel media-aandacht.
87
Verdieping regionaal risicoprofiel
Kwetsbare groepen en slachtofferbeeld Het slachtoffer beeld blijft beperkt. Enkele opvarenden van het vrachtschip raken lichtgewond omdat zij rook inademen. De economische schade is door het stremmen van het weg- en vaarverkeer echter aanzienlijk.
https://www.scenarioboekev.nl/binnenvaarttanker-benzine-plasbrand/ Incident brandbare/ explosieve stoffen vervoer op water Impact criterium
Gemiddeld Impact criterium Score
Vertaling
Aantasting van de integriteit van het grondgebied
0,008
Niet van toepassing
Doden
0,07
Aanzienlijk
Ernstig gewonden en chronisch zieken
0,093
Aanzienlijk
Lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften)
0,008
Niet van toepassing
Kosten
0,056
Aanzienlijk
Langdurige aantasting van milieu en natuur
0,01
Niet van toepassing
Verstoring van het dagelijks leven
0,01
Niet van toepassing
Aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur
0,006
Niet van toepassing
Sociaal psychologische impact
0,014
Beperkt
Aantasting cultureel erfgoed
0,015
Beperkt
Waarschijnlijkheid
-
Mogelijk
Het incident brandbare/ explosieve stoffen vervoer op water is een incident dat de kans onwaarschijnlijk/ mogelijk heeft gekregen van de experts. Als het zich voor doet zijn voornamelijk de kosten, de gewonden, de doden de impactcriteria waardoor het een aanzienlijk incident wordt. Door de mogelijkheid van een internationaal transport kan de impact van het incident voor maatschappelijke onrust zorgen.
88
Verdieping regionaal risicoprofiel
Scenario 17, incident brandbare/ explosieve stoffen, stationaire inrichting Afbakening meest geloofwaardige scenario Omvang Bij een grootschalige opslagtank met benzine komt het floating roof scheef te hangen. De benzine ontsteekt, waardoor een full surface brand ontstaat. Locatie Westelijk Havengebied, Amsterdam Periode van het jaar/ dag Najaar Referentie worst case Op 11 december 2005 vliegt in Buncefield (Engeland) 250.000 liter vrijgekomen petroleum in brand, waardoor een explosie ontstaat. Het explosief met een kracht van 2.4 op de schaal van Richter, is de grootste explosie in vredestijd in Europa en wordt in België en Frankrijk gehoord. Er vallen 43 gewonden en 2.000 mensen moesten hun huizen verlaten. Alleen het feit dat de explosie op zondagochtend plaats vond verhinderde dat er meer doden en gewonden vallen. Op 4 augustus 2020 vond er een grote explosie plaats in de haven van Beiroet, de hoofdstad van Libanon. De explosie veroorzaakte een ramp die minstens 190 doden en ruim 6.500 gewonden eiste en grootschalige schade door de hele stad aanrichtte. Referentie dagelijkse zorg Lekkage van een brandbare/ explosieve stof, zonder dat brand ontstaat. Context De Amsterdamse haven (Westpoort) is de vierde haven van Europa en de grootste benzinehaven (opslag) ter wereld. In Westpoort bevinden zich veel opslagtanks (onder andere met brandbare vloeistoffen.
Een deel van de tanks bevat licht ontvlambare vloeistoffen, zoals benzine. Een brandende tank kan grote gevolgen hebben voor de maatschappij en omgeving. De rookontwikkeling kan gevolgen hebben voor het vaarverkeer over het Noordzeekanaal, het wegverkeer over de A10, het treinverkeer bij Sloterdijk en zelfs het vliegverkeer van en naar Schiphol. Omliggende bedrijven ondervinden hinder van de brand en lijden economische schade. Mogelijke oorzaken/triggers Menselijke fout (bij laden of lossen) Moedwillig handelen (terrorisme) Mechanisch falen Weeromstandigheden met overvloedige regenval kunnen leiden tot het mogelijk scheef zakken van het dak. Bij een ongeval kunnen de weeromstandigheden (onweer) gevolgen hebben. Incidentverloop De opslagtank heeft een diameter van 60 m, een hoogte van 20 m en een inhoud van 45.500 m3. Op het moment van het incident is de tank gevuld met 35.000 m³ benzine. Een floatingroof constructie houdt in dat het dak met de vloeistofspiegel in de tank op een neer gaat. Het voorkomt dat, onder het dak een ruimte met (in dit geval) benzinedamp ontstaat. Na melding van een incident bij het bedrijf rukt de brandweer uit. Ter plaatse blijkt dat het dak (floatingroof) van opslagtank scheef is komen te hangen. Op het dak van de tankput staat benzine.
Vanuit de stad komen meldingen op de meldkamer brandweer binnen van mensen die klagen over een benzinelucht. De brandweer vreest escalatie van het incident. Er zijn twee scenario’s denkbaar: Full surface tankbrand (de tank brand aan de bovenkant) Tankput brand (de put rondom de tank staat in de brand) Omliggende bedrijven worden gewaarschuwd. Het bedrijf besluit gecontroleerd de tank leeg te pompen. Risico hiervan is dat het dak gaat schuiven, waardoor de benzinedampen in de tank ontstoken zou kunnen worden doordat het dak langs de tankwanden schuurt. Een ander risico voor ontsteking is inslag van onweer. Het weerbericht geeft aan dat onweer verwacht wordt. Een inslag nabij leidt tot ontsteking van de benzine in de tankput. Snel staat de hele tank in brand.
89
Verdieping regionaal risicoprofiel
De rookontwikkeling is enorm en in de wijde omgeving zichtbaar. Op de meldkamers komen telefoontjes van bezorgde burgers binnen, die aan de horizon een dikke zwarte rookwolk zien. Ook in Zaanstreek-Waterland komen meldingen op de meldkamer binnen. Het incident trekt grote media-aandacht van lokale en nationale media. Het vaarverkeer over het Noordzeekanaal wordt stil gelegd. Via de publiek-private samenwerking AYMA (Amsterdam Ymond Mutual Aid) wordt voldoende schuimvormend middel geregeld, om de benzinebrand te bestrijden. Het duurt echter 4 uur voordat deze middelen inzetbaar zijn. De brandweer zet in op het zolang koelen van de andere opslagtanks, zodat de brand niet overslaat. De brandweer is uiteindelijk tot laat in de avond bezig met het bestrijden van de tankputbrand. Mede doordat de omliggende opslagtanks uitgerust zijn met koeling, weet de brandweer te voorkomen dat de brand overslaat naar andere tanks. Kwetsbare groepen en slachtofferbeeld Aangezien het scenario niet tot een worst case scenario escaleert vallen geen gewonden. De economische schade is echter aanzienlijk. Incident brandbare/ explosieve stoffen, stationaire inrichting Impact criterium
Gemiddeld Impact criterium Score
Vertaling
Aantasting van de integriteit van het grondgebied
0,01
Niet van toepassing
Doden
0,015
Beperkt
Ernstig gewonden en chronisch zieken
0,068
Aanzienlijk
Lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften)
0,004
Niet van toepassing
Kosten
0,07
Aanzienlijk
Langdurige aantasting van milieu en natuur
0,006
Niet van toepassing
Verstoring van het dagelijks leven
0,01
Niet van toepassing
Aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur
0,01
Niet van toepassing
Sociaal psychologische impact
0,014
Beperkt
Aantasting cultureel erfgoed
0,007
Niet van toepassing
Waarschijnlijkheid
-
Mogelijk
Het incident brandbare/ explosieve stoffen, stationaire inrichting wordt door de experts gescoord als mogelijk, met aanzienlijke tot beperkte impact. Deze impact wordt voornamelijk veroorzaakt door de kosten en de gewonden als gevolg van het incident.
90
Verdieping regionaal risicoprofiel
Scenario 18, incident giftige stoffen, vervoer weg Afbakening meest geloofwaardige scenario Omvang Bij een botsing met een tankwagen gevuld met acrylnitril ontstaat een lekkage in de wand van de tankwagen. Uit het lek stroomt acrylnitril. Locatie Op de A9, ter hoogte van afslag 5 (Amstelveen) Periode van het jaar/ dag In de zomer, op een maandag in de ochtendspits. Referentie worst case in 1976 verongelukt een vrachtwagen met ammonia (ammoniak opgelost in water, 34 ton) in Houston, VS. De ammonia kwam deels vrij als nevel door het ongeluk. 7 personen kwamen om en 78 personen raakten gewond. Referentie dagelijkse zorg Gekantelde tankwagen waarbij geen lekkage in de wand van de tankwagen ontstaat. Het incident zorgt wel voor hinder, omdat de weg afgesloten wordt. Context In Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland vindt transport van gevaarlijke stoffen plaats over snelwegen, die door dichtbebouwde gebieden lopen. Giftige vloeistoffen worden uitsluitend over de A10 vervoerd. Het aantal tankwagen transporten per jaar met een giftige vloeistof is maximaal 400 per jaar. Mogelijke oorzaken/triggers Menselijk handelen Technisch falen Extreme weersomstandigheden Moedwillige (terreur) Incidentverloop Een tankwagen met acrylnitril raakt betrokken bij een ongeluk op de A9, ter hoogte van afslag 5 richting Amstelveen.
Als gevolg van het ongeluk ontstaat een scheur in de wand van de tank. Een deel van de inhoud van de tankwagen stroomt uit, en vormt een plas. De plas damt uit, en de heersende windrichting voert de damp richting de nabij gelegen wijk ten noorden van de A9 (Goeman Borgesiuslaan, Keucheniuslaan en Meester F.A. van Hallweg). Binnen een straal van 100 meter ervaren mensen hinder en irritatie aan ogen en luchtwegen als gevolg van de damp. Op de meldkamers komen al snel meldingen binnen van buurtbewoners. De brandweer is snel ter plaatse, en zet in op het dichten van het lek. Uit vrees voor escalatie besluit de brandweer direct het waarschuwings- en alarmeringssysteem te activeren, om mensen in de nabije omgeving te waarschuwen. Bestuurders van auto’s nabij het ongeval moeten hun voertuig verlaten en worden tijdelijk opgevangen in de omgeving. Het risico bestaat dat de hele inhoud van de tankwagen leegstroomt. In een dergelijke situatie ontstaat een effectgebied tot 800 meter, waarbinnen doden en gewonden vallen. De hulpdiensten communiceren dat mensen naar binnen moeten gaan, en ramen en deuren moeten sluiten. De A9 wordt direct afgesloten en verkeer wordt omgeleid. De brandweer stelt waterschermen op om de plas in te dammen. Vervolgens wordt de plas af gedekt. Na anderhalf uur heeft de brandweer het incident onder controle.