A - 09 Verkeer, Vervoer en Luchtkwaliteit (32) Bijlage 1 Concept reactie op

Bezoekadres Straatnaam 25 0000 AA Amsterdam Postbus 000 0000 AA Amsterdam Telefoon 14 020 amsterdam.nl

Retouradres: Postbus 000, 0000 AA Amsterdam

Aan: Algemeen Directeur GVB Kopie aan: Dagelijks Bestuur Vervoerregio Amsterdam

Datum Ons kenmerk

21 april 2023

Behandeld door

Verkeer en Openbare Ruimte

Onderwerp

Reactie Gemeente Amsterdam op concept ‘GVB Vervoerplan 2023 en 2024’.

Geachte mevrouw Zuiderwijk, beste Claudia, Het college heeft kennisgenomen van de ingrijpende wijzigingen die het GVB heeft voorgesteld voor 2024. Het openbaar vervoer in heel Nederland, en zeker ook in Amsterdam, staat voor een grote uitdaging. Het college heeft begrip voor de effecten die de COVID pandemie op het openbaar vervoer heeft, ook nu de crisis achter ons ligt. De teruglopende inkomsten door toeristenbezoek aan de stad, het effect van thuiswerken en de oplopende kosten als gevolg van de diverse crises. Het jaar 2019 was een zeer succesvol en rendabel jaar voor het openbaar vervoer, en zoals al vaker uitgesproken, zal het tijd kosten om weer op dat niveau te komen. Juist nu Amsterdam door de groei van de stad het openbaar vervoer een belangrijke plaats geeft in de mobiliteitsopgave, is het hard nodig dit op orde te houden en versterken. Meer dan de helft van de Amsterdamse huishoudens (zo’n 60%) heeft immers geen eigen auto en is daarmee sterk afhankelijk van het openbaar vervoer. Ondertussen staat Amsterdam voor een grote opgave om de stad voor alle inwoners en bezoekers bereikbaar en leefbaar te houden, op korte en langere termijn. We investeren ongelijk, om voor iedereen gelijke kansen te creëren. We werken aan een autoluwe stad, om het reizen en verblijven in de openbare ruimte veiliger en prettiger te maken.

Dit beleid is alleen mogelijk als we over als over kwalitatief hoogwaardig openbaar vervoer beschikken. We treffen samen met de Vervoerregio voorbereidingen voor de toekomstige schaalsprong van ons ov- en fietssysteem in Amsterdam, waarin nieuwe metrolijnen en fietsverbindingen nodig zijn om de groeiende metropool leefbaar te houden en duurzamer te maken.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam

Datum 21 april 2023 Kenmerk Pagina 2 van 7

Het college heeft de afgelopen tijd samen met provincies en andere partners inzet geleverd om met het Rijk tot afspraken te komen om het openbaar vervoer op niveau te houden, ondanks de moeilijke financiële situatie door tegenvallende reizigersopbrengsten. Deze inzet heeft niet kunnen voorkomen dat voor het jaar 2024 ingrijpende voorstellen worden gedaan, maar er wel voor gezorgd dat de voorstellen niet nóg ingrijpender zijn geworden. De betrokken partijen zitten regelmatig om tafel om tot een sluitende begroting te komen voor 2023 en 2024 nu de steun van het Rijk wegvalt. De Vervoerregio is als opdrachtgever verantwoordelijk voor het openbaar vervoer in de regio, en daarmee voor de subsidie aan de exploitatie van de concessie Amsterdam. In 2023 dragen de Rijksoverheid en de Vervoerregio samen €40 miljoen bij aan de concessie Amsterdam middels de ‘Transitievergoeding OV’ (de Vervoerregio draagt daarvan 1/3e bij). Daarbovenop draagt de Vervoerregio nog eens €6,3 miljoen bij. Voor 2023 heeft GVB een extra target op kostenbesparingen en opbrengsten van in totaal €21 miljoen in haar begroting opgenomen. Daarnaast draagt GVB €10 miljoen bij aan de begroting van 2023 uit het eigen vermogen. Het college ziet dat het ook zelf een rol heeft, richting de vele reizigers in onze stad en als aandeelhouder GVB.

Daarom heeft Amsterdam toegezegd om als de inkomsten echt tegenvallen, in overleg met de gemeenteraad, te kijken naar passende oplossingen tot een bedrag van € 10 miljoen. Het college verwacht dat bovengenoemde bedragen tot een sluitende begroting van GVB voor 2023 zullen leiden. Voor 2024 heeft de Vervoerregio een herstelbudget opgenomen op de begroting van circa €28 miljoen voor de concessies. Daarmee resteert, afhankelijk van de ontwikkelingen, mogelijk een gat op de begroting. Om het potentiële gat voor 2024 te dichten komt GVB in het concept Vervoerplan met voorstellen voor een alternatief lijnennet met een beoogde bezuiniging van circa €8-10 miljoen. Gelukkig zijn er ook positieve signalen. Het college is verheugd van het GVB te vernemen dat minimale aanpassingen plaatsvinden in de stadsdelen Nieuw-West, Noord en Zuidoost conform motie 266.22. In januari en februari lagen de reizigersaantallen zo’n 3 procentpunt hoger dan verwacht en daarmee lijkt het erop dat reizigers hun weg naar het OV beter terugvinden dan gedacht. Het college hoopt dat de Vervoerregio en GVB goede afspraken maken op welke manier de meest ingrijpende wijzigingen kunnen worden voorkomen, indien deze reizigersgroei doorzet. Daarbovenop verwacht het college dat de mobiliteitstransitie en de groei van stad en regio de terugkeer van de reiziger bespoedigen.

Zowel de centrale stad als de stadsdelen hebben een formele adviesfunctie in het vervoerplanproces van GVB. Vanuit deze context heeft de gemeente Amsterdam de voorstellen in dit concept vervoerplan voor 2023 en 2024 beoordeeld en heeft op basis daarvan de volgende zienswijze vormgegeven. Daarbij doet het een nadrukkelijk beroep op de GVB en op de Vervoerregio, maar ook andere partijen zoals het Rijk, om het openbaar vervoer als onmisbare maatschappelijke voorziening in Amsterdam in stand te houden. Dit met oog voor verschillende type reizigers met verschillende reiswensen en mogelijkheden (bijvoorbeeld scholieren en mensen met een beperking). Gemeente Amsterdam doet daarom de volgende oproep aan het GVB en de Vervoerregio:

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam







Datum 21 april 2023 Kenmerk Pagina 3 van 7

Schaal het openbaar vervoer niet verder af dan strikt noodzakelijk is. Houd daarbij de frequentie (en zeker de fijnmazigheid van de lijnvoering) zoveel mogelijk op peil en ontzie de delen van de stad buiten de ring en boven het IJ. Benut elke financiële meevaller om de kwaliteit van ons openbaar vervoer te behouden en daar waar mogelijk beter te maken. Wees veerkrachtig en wendbaar als het (financieel) meevalt. Maak een plan over welke afschalingen als eerste worden teruggedraaid, wanneer er meer (reizigers)inkomsten blijken te zijn dan verwacht en hoe dat zo snel mogelijk kan worden geëffectueerd. Het college vraagt de Vervoerregio en GVB op een aantal peilmomenten te onderzoeken welke ruimte de reizigersontwikkeling met zich meebrengt. Voer ingrijpende aanpassingen in het netwerk pas door op het moment dat de nieuwe concessie eind 2024 ingaat en alleen als ze op dat moment nog nodig blijken te zijn. De nu voorgestelde ingrijpende wijzigingen passen niet goed in de ambities van de stad en voorkomen (van afschaling in het netwerk) is hierin wat Amsterdam betreft beter dan ‘genezen’. Bij het inbestedingsproces van de nieuwe OV-concessie kan tijd genomen worden om na te denken over een evenwichtig vervoersaanbod voor de komende jaren.

Vanuit bovenstaande overwegingen staan in de appendix voor Amsterdam essentiële aandachtspunten. De gemeenteraad heeft onlangs twee moties aangenomen (139.23 en 151.23) over het ov in Amsterdam en bij de bespreking van het concept vervoerplan is gevraagd om deze moties in de brief mee te nemen. Deze moties roepen onder andere op om: Bij het Rijk en de VRA aan te blijven dringen op een substantiële exploitatiesubsidie ter compensatie van achterblijvende reizigersaantallen. Met de Vervoerregio in gesprek te gaan om te onderzoeken of overige investeringen uitgesteld dan wel stopgezet kunnen worden ten gunste van de exploitatie van het OV in 2024; Met de Vervoerregio in gesprek te gaan om te kijken in hoeverre zij nog mogelijkheden zien om het tekort te voorkomen. Het college kijkt er dan ook naar uit om dit gesprek met de Vervoerregio te voeren. Daarnaast vindt het college het belangrijk om in goede samenwerking tussen VRA, GVB en de gemeente de inhoud van de nieuwe concessie te bepalen. Hierin is het belangrijk dat we gezamenlijk stappen zetten richting het herstel van het openbaar vervoer, waarmee een belangrijke bijdrage wordt geleverd aan het realiseren van de ambities van de stad Amsterdam.

Daarom vragen we in de nieuwe concessie vaste ijkmomenten op te nemen, waarop we met elkaar de eisen in de concessie op een transparante wijze kunnen bijsturen op basis van de ontwikkelingen die zich op dat moment voordoen (specifieke behoeftes van reizigers, beleidsambities en zo nodig financiën). Ik verheug me op de continuering van onze goede samenwerking om onze stad en regio voor iedereen goed bereikbaar te houden. Het college erkent vanzelfsprekend de rol van de Vervoerregio als opdrachtgever en van GVB als opdrachtnemer van het stedelijk ov-systeem, maar

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam

Datum 21 april 2023 Kenmerk Pagina 4 van 7

blijft graag betrokken in het gesprek over de voorgenomen afschalingen en de volgorde van opschaling. Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Melanie van der Horst Wethouder Verkeer, Vervoer en Luchtkwaliteit

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam

Datum 21 april 2023 Kenmerk Pagina 5 van 7

Appendix: Algemene reflectie op concept Vervoerplan GVB 2023 en 2024 Het concept vervoerplan 2023 en 2024 In het concept vervoerplan lezen we dat zonder additionele bijdrage GVB zich genoodzaakt ziet om het financiële gat voor 2024 op de korte termijn te dichten. Daarom stelt GVB in haar concept vervoerplan voor om circa €8-10 miljoen te bezuinigen, binnen de door de Vervoerregio gestelde kaders. De kaders stellen dat er met name in de zogenoemde ‘parallelliteit’ kan worden gesneden: het aandoen van bepaalde haltes door meerdere lijnen, een zogenoemd ‘vervlochten netwerk’. Hiermee wordt niet de fijnmazigheid maar de directheid getroffen, waardoor reizigers niet verder hoeven te lopen maar wel vaker moeten overstappen. GVB snijdt daarbij vooral in minder drukke lijnen die vaker halteren. Deze lijnen genereren minder opbrengsten, waardoor de bezuiniging sneller wordt gerealiseerd en er qua aantallen minder reizigers worden getroffen. Ongelijk bezuinigen voor gelijke kansen Het college is opgelucht dat het concept vervoerplan invulling geeft aan motie 266.22: ontzie Noord, Nieuw-West en Zuidoost zoveel mogelijk bij de bezuinigingen. Er wordt namelijk niet bezuinigd in Noord, en de wijzigingen hebben een relatief beperkt effect in Nieuw-West en Zuidoost (bus 62/63 en de ontvlechting van de metro).

De lijnvoering vanuit Nieuw-West, Noord en Zuidoost verandert wel binnen de ring en onder het IJ, maar dit is noodzakelijk bij een netwerk dat in deze mate verknoopt is. De stadsdelen Zuid en Oost ondervinden het meeste hinder van de maatregelen, echter de relatief hoge kwaliteit van het ov daar rechtvaardigt het college-principe van ongelijk investeren (of in dit geval: ongelijk bezuinigen). Toch is het voorgestelde plan binnen de vooroorlogse stad in de ogen van het college nog te sterk georiënteerd op het verbinden van de sterke delen van de stad, vooral in noord-zuidelijke richting tussen station Zuid en Centraal parallel aan meerdere metroverbindingen. De ontwikkeling van een meerkernige stad vraagt juist aandacht voor de oost-westelijke verbindingen, waarvoor geen hoogwaardige ov-alternatieven parallel lopen in de vooroorlogse stad. We vragen GVB in samenwerking met de Vervoerregio te onderzoeken of langs deze lijn nog verbeteringen in het vervoerplan mogelijk zijn. Behoud de vervlechting van het Amsterdamse netwerk Het college begrijpt dat GVB vanuit vervoerkundig oogpunt niet verder wil snijden in de frequentie en wil overgaan tot het schrappen van parallelliteit. De parallelliteit van het Amsterdamse netwerk is echter een groot goed: mensen hoeven minder over te stappen en als dat al moet, kan dat vaak op de halte zelf.

Door het bieden van meerdere reisopties vanaf één plek is de beleefde frequentie in Amsterdam vaak hoger dan de frequentie op papier, zeker in de vooroorlogse stad. Een belangrijke kwaliteit van het vervoernetwerk in met name de stadsdelen West, Zuid, Oost en Centrum is de sterke vervlechting. Reizigers kunnen vanuit één halte vaak op meerdere lijnen stappen, en daarmee veel haltes bereiken waar ze vaak weer op meerdere lijnen kunnen overstappen. Zo kunnen reizigers zonder overstappen of met maximaal één overstap veel plekken in de stad bereiken. Ook bij werkzaamheden en calamiteiten zijn in de vooroorlogse stad door

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam

Datum 21 april 2023 Kenmerk Pagina 6 van 7

vervlechting vaak alternatieve routes beschikbaar. Deze robuustheid en keuzevrijheid van het netwerk maken het stedelijk ov tot een aantrekkelijk reisoptie voor veel bewoners en bezoekers. Een goed voorbeeld daarvan is lijn 3, die de mogelijkheid biedt om op 23 verschillende GVB-lijnen en één treinstation over te stappen. Deze lijn functioneert daarmee als verdeelring langs een kralenketting van voorzieningen en stedelijk leven. De voorgestelde ontvlechting van het netwerk betekent voor de reiziger vooral meer overstappen, wat de aantrekkelijkheid en betrouwbaarheid van het ov vermindert. Lokale impact op reismogelijkheden Naast het belang van vervlechting, wordt ook bezuinigd op lijnen die een belangrijke lokale functie hebben. Voorbeelden hiervan zijn lijn 24, 62 en 65. Hoewel ook deze lijnen veel overstapmogelijkheden bieden, ligt hun functie voornamelijk in het bieden van fijnmazigheid en directheid. Zo biedt lijn 24 veel mensen in stadsdelen Centrum en Zuid een directe verbinding met bijvoorbeeld de Albert Cuypmarkt, het centrum en het VUMC, terwijl bus 62 rond metrolijn 51 heen slingert om mensen te verbinden met het Sierplein, het Antonie van Leeuwenhoek Ziekenhuis, het Hoofddorpplein, Stadionplein, VUMC, de VU, het Gelderlandplein, de RAI, en de Rijnstraat, 4 treinstations en 6 metrostations.

Het wegvallen van directheid en het verdwijnen van fijnmazigheid is voor iedereen vervelend, maar vooral nadelig voor ouderen en mensen met een beperking. Zowel het college als de Vervoerregio onderschrijven de Toekomstvisie Sociaal Vervoer, waarin zij pleiten voor een inclusiever vervoersysteem. Fijnmazigheid en direct kunnen reizen zijn van groot belang voor mensen met een beperking om gebruik te kunnen maken van het openbaar vervoer. Het college vindt het om die reden erg jammer dat er in het plan elf halteparen verdwijnen en dat mensen meer moeten overstappen en vraagt GVB hier nog eens goed naar te kijken vanuit het perspectief van inclusiviteit en toegankelijkheid. De noodzaak tot overstappen genereert daarnaast veel loopbewegingen tussen verschillende haltes op drukke kruisingen. De nabije toekomst stemt hoopvol GVB en de Vervoerregio geven aan dat eventuele lijnvoeringsaanpassingen niet binnen enkele jaren terug worden gedraaid vanwege continuïteit voor de reiziger. Omdat frequenties makkelijker op te voeren zijn dan lijnvoeringsaanpassingen, verdienen volgens het college frequentieverlagingen in 2024 de voorkeur t.o.v. de minst wenselijke lijnvoeringsaanpassingen. Het college ziet tevens diverse potentiële financiële meevallers die zouden kunnen resulteren in het terugdraaien van de bezuinigingen.

Zowel de Vervoerregio als het college vinden de ramingen van GVB voor de terugkeer van de reiziger aan de lage kant. Een snellere terugkeer van de reiziger resulteert in minder noodzaak tot bezuinigingen, waardoor de frequentie weer kan worden teruggebracht. Nu de coronacrisis achter de rug is zien we dat de reiziger gestaag terugkeert en dat het aantal reizigers toeneemt. Zo zijn de daadwerkelijke reizigersaantallen in zowel januari als februari 2023 3% hoger dan verwacht, wat leidt tot hogere inkomsten dan verwacht voor de GVB. Zowel de Vervoerregio als het college zetten in op de mobiliteitstransitie: minder afhankelijkheid

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam

Datum 21 april 2023 Kenmerk Pagina 7 van 7

van en ruimte voor de auto en meer lopen, fietsen en ov-gebruik. Tegelijkertijd groeit de stad door woningbouw met een zeer lage parkeernorm. In de hele MRA komen er tot 2030 circa 175.000 woningen bij. Hiermee zal de vraag naar het ov in de stad toenemen. Volgens het multimodaal toekomstbeeld is een stijging van de vraag naar ov van 35% te verwachten in 2030 t.o.v. 2019. Daarmee ligt het in de lijn der verwachting dat de reiziger snel terugkeert. Een voorbeeld van hoe de stad werkt aan de mobiliteitstransitie op de korte termijn is de invoering van ’30 in de stad’ waarmee we op veel wegen de snelheid naar 30 km/u willen verlagen om de leefbaarheid en verkeersveiligheid in de stad verder te verbeteren. Ook is 16 februari jongstleden de zogenoemde urgentieconferentie openbaar vervoer gehouden. Hier is opgeroepen om het huidige voorzieningenniveau voor reizigers op peil te houden, o.a. door een compensatie voor de energieprijzen en het introduceren van een ‘groenabonnement’1. Indien deze plannen doorgang vinden, hoeven eventuele bezuinigingen middels frequentie wijzigingen niet uitgevoerd te worden of kunnen (deels) worden teruggedraaid. Het college begrijpt dat GVB niet alleen naar het vervoeraanbod kijkt, maar ook naar haar eigen bedrijfsvoering. Een onderzoek naar de marktconformiteit van GVB zou door het college worden onderschreven.

Als daar uitkomt dat GVB slimme bezuinigingen kan realiseren, kunnen de frequentiewijzigingen (deels) worden teruggedraaid. Nieuwe concessie

Daarnaast adviseert de gemeente om de meest grootschalige lijnvoeringsaanpassingen pas vanaf de nieuwe concessie per december 2024 in te laten gaan. Met dit concept vervoerplan wordt één jaar voor de start van de nieuwe concessie grootschalige wijzigingen in het lijnennet doorgevoerd. De start van de nieuwe concessie is een natuurlijk moment om te bekijken of de subsidiebijdrage van de Vervoerregio passend is en of de lijnvoering aansluit bij de ambities. De vervoerplanprocedure is immers een jaarlijkse procedure met een korte doorlooptijd, terwijl er bij de inbesteding van de concessie voldoende rust is om na te denken over het vervoersaanbod voor de komende jaren. Indien lijnvoeringsaanpassingen worden doorgezet verkleint dit volgens het college mogelijk de beleids- en keuzevrijheid in de concessie. Het college is immers van mening dat de continuïteit voor reizigers belangrijk is, bij uitstek voor de kwetsbaardere doelgroepen. GVB stelt dat de voorziene aanpassingen voor 2024 ook voor de lange termijn wenselijk zijn, omdat de resterende lijnen dan sterk(er) in frequentie kunnen groeien. Het college voelt de behoefte deze stelling te nuanceren: het college heeft de voorkeur voor instandhouding van vervlechting, fijnmazigheid en eventuele aanpassing in frequentie.

Het college wil benadrukken dat het concept vervoerplan 2023 en 2024 de ambities in de concessieverleningsstrategie2 niet te zeer mag beïnvloeden.

1 2

RR 20230222 - Regioraadsbrief Urgentieconferentie 16-02-2023 RR20230307 - Eerste bespreking voorgenomen ambities nieuwe concessie Amsterdam

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl