A - 09 Monumenten en Erfgoed (23) RIB bestuurlijke reactie initiatiefvoorste

Raadsinformatiebrief

Aan: Datum Portefeuille(s) Portefeuillehouder(s): Behandeld door

Onderwerp

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 13 oktober 2022 Erfgoed Van Dantzig Bestuurszaken Monumenten en Archeologie, bestuurszaken.mea@amsterdam.nl Bestuurlijke reactie op het initiatiefvoorstel Versterking Joods Erfgoed van het lid Martens

Geachte leden van de gemeenteraad, Op 10 februari 2022 heeft raadslid Martens (VVD) een initiatiefvoorstel ingediend getiteld Versterking Joods Erfgoed. Met dit voorstel wordt het college gevraagd om: een plan op te stellen om het Joodse erfgoed van de stad meer te belichten en te erkennen, namelijk door: 1. Het Joods Cultureel Kwartier te versterken doormiddel van het aannemen van een ‘kwartier-manager’ en het betrekken van het gebied in de ‘citymarketing’ 2. Meer aandacht en erkenning te genereren voor minder bekend Joods erfgoed, alsmede de Joodse bijdrage aan de stad Amsterdam 3. Een pilot ‘QR-Struikelstenen’ op te zetten 4. Een historical experience te organiseren op de Stopera over de Joodse historie van Vlooien-burg 5. De Joodse invloed op de Amsterdamse taal en typisch Amsterdams-Joodse termen beter te belichten en te verspreiden via een publicatie 6. In gesprek te gaan met de organisatie van de jaarlijkse Open Monumentendag over het centraal stellen van Joodse monumenten, bijvoorbeeld tijdens de Open Monumentendag van 2023 – het jaar dat het Holocaust Museum en de Joodse Schouwburg (her)openen; 7. Te inventariseren of Project Stadsarchief hulp behoeft vanuit de gemeente en indien dit het geval is deze hulp te verschaffen en meer bekendheid te genereren voor het project om zo bewustwording te verbeteren.

Het college is het met de indiener van dit voorstel eens dat het Joodse erfgoed een belangrijke betekenis heeft voor de stad Amsterdam. De gemeente is daarom onlangs verschillende samenwerkingsverbanden aangegaan waarmee wordt gewerkt aan het belichten van het Joodse erfgoed en het uitdragen van het brede verhaal ervan. Kennis en begrip van dit aspect van de geschiedenis van de stad zorgt voor begrip, interesse en historisch besef.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 13 oktober 2022 Pagina 2 van 4

Per onderdeel van het voorstel treft u hier onder een reactie van het college aan. 1. Het Joods Cultureel Kwartier te versterken doormiddel van het aannemen van een ‘kwartier-manager’ en het betrekken van het gebied in de ‘citymarketing’ Voor het verstreken van het Joods Cultureel Kwartier (JCK) loopt er op dit moment een samenwerking met de gemeente, het JCK en de Universiteit van Amsterdam. Middels cocreatiesessies over Joods Amsterdam wordt gewerkt aan het zichtbaar maken van het Joodse Verleden in de binnenstad. Dit vanuit de gedachte dat er naast de aandacht voor het holocaust-verleden ook het bredere Joodse leven in Amsterdam (en dan met name in de wijken rond het Joods Cultureel Kwartier, Uilenburg, Vlooienburg en Plantage) in beeld moet komen. Vanuit de gemeente participeren stadsdeel Centrum (Aanpak Binnenstad), Monumenten en Archeologie en het Stadsarchief. De samenwerking moet resulteren in verschillende projecten waarbij niet alleen de Joodse gemeenschap betrokken wordt maar ook buurtbewoners. Juist het opstarten van projecten vanuit het brede erfgoedveld van binnen en buiten de gemeente zorgt voor draagvlak en kennisuitwisseling. Dit heeft dit voorjaar al een invulling gekregen door de documentaire Mokum Joods Amsterdam.

De co-creatie sessies moeten de kennis over het Joodse verleden niet alleen dichter bij de buurtbewoners brengen, maar ook beschikbaar maken voor alle Amsterdammers. Hierbij kunnen het Joods Museum, het stadsarchief en de citymarketing belangrijke communicatiekanalen zijn. Via de online en print kanalen van Amsterdam&partners komt het Joods Cultureel Kwartier (en het aanbod daarbinnen) nu al op verschillende manieren terug op de sites iamsterdam.com en iamsterdam.nl, de social media kanalen en print uitgave (zoals de IAmsterdam City Guide en de Uitkrant). Met de ‘Uit’ kanalen worden meer dan 100.000 Amsterdammers en Nederlanders bereikt. Via de IAmsterdam kanalen meer dan 1,3 miljoen buitenlandse bewoners en bezoekers. Daarnaast wordt bijvoorbeeld ook tijdens fysieke evenementen zoals 24H Centrum, een Jewish Cultural Quarter history tour georganiseerd. Er wordt dus doorlopend gecommuniceerd naar zowel bewoners als bezoekers. Een gemeentelijke kwartiermaker heeft in dit proces volgens ons geen meerwaarde. Budget hiervoor is eveneens niet beschikbaar. Gezien het bovenstaande is het college van mening dat aan de aanbeveling van raadslid Martens reeds is voldaan. 2.

Meer aandacht en erkenning te genereren voor minder bekend Joods erfgoed, alsmede de Joodse bijdrage aan de stad Amsterdam De bovenstaande samenwerking heeft zoals aangegeven tot doel om meer aandacht en erkenning te generen voor minder bekend Joods erfgoed. Datzelfde doel wordt nagestreefd met het project Verdwenen Joodse Scholen; de ongeveer 45 voormalig Joodse scholen worden met dit project voorzien van een herdenkingstegel. Deze tegel bevat een tekst en een QR-code die verwijst naar een algemene website: www.verdwenen-joodse-scholen.nl. Het project wordt gefinancierd uit het Gemeentelijke fonds Joodse Erfpachttegoeden. De gemeente faciliteert dit initiatief middels maatwerkafspraken voor vergunningverlening. Een ander initiatief dat aandacht en erkenning creëert voor minder bekend Joods erfgoed is het samenwerkingsverband tussen Joods Museum, de Universiteit van Amsterdam en de gemeente Amsterdam: Diaspora and Identity1. Aan de hand van archeologische 1

https://www.nwo.nl/projecten/360-60-130-0

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 13 oktober 2022 Pagina 3 van 4

vondsten, opgegraven op het Waterlooplein ten tijde van de bouw van de metro en de Stopera, wordt met nieuwe technieken en historische kennis een beeld geschetst van de buurt Vlooienburg. Deze buurt bevond zich op de plek van het Waterlooplein en groeide vanaf het begin van de 17de eeuw uit tot een stadswijk met een gemengde, maar hoofdzakelijk Joodse bevolking. Onder de eersten die zich rond 1600 op Vlooienburg vestigden, waren Joden die Portugal en Spanje waren ontvlucht. In de documentaire “Vlooienburg, een geschiedenis van een joodse wijk”, wordt duidelijk hoe deze nieuwkomers leefden en geleidelijk onderdeel gingen uitmaken van en multiculturele stad waarvoor op Vlooienburg in feite de oorsprong was gelegd2. Het is het streven om over enkele maanden een vervolg op deze documentaire te laten uitkomen. Gezien het bovenstaande is het college van mening dat aan de aanbeveling van het lid Martens al is voldaan. 3. Een pilot ‘QR-Struikelstenen’ op te zetten Stolpersteine gedenken de slachtoffers van het nationaal-socialisme. In Europa liggen er meer dan 75 duizend en in Amsterdam circa 655. Via de website www.stichtingstolpersteine.nl is middels een kaart zichtbaar waar de Stolpersteine zich bevinden. Deze website biedt tevens alle achtergrond informatie over de afzonderlijke stenen. Op de website van de gemeente is ook veel informatie te vinden over dit initiatief3.

Het college gaat onderzoeken of het mogelijk is om op een paar plekken in de stad een bordje te plaatsen met een QR-code die verwijst naar de website van de Stichting Stolpersteine. Gezien het bovenstaande adviseert het college de raad het voorstel van raadslid Martens op dit punt over te nemen. 4. Een historical experience te organiseren op de Stopera over de Joodse historie van Vlooien-burg Anderhalf jaar geleden opende de tentoonstelling 'Waterlooplein. De buurt binnenstebuiten' in het Joods Museum. Sinds een half jaar is bij de entree van het stadhuis aan de Zwanenburgwal een kleine versie van deze tentoonstelling over de Joodse historie van Vlooienburg ingericht. Deze heeft nu nog een tijdelijk karakter maar zou wellicht permanent aanwezig kunnen blijven. Het college gaat onderzoeken of dit mogelijk is. Het college beschouwt dit punt als ondersteuning van een actie die al gaande is. 5. De Joodse invloed op de Amsterdamse taal en typisch Amsterdams-Joodse termen beter te belichten en te verspreiden via een publicatie Het college is van mening dat er over dit onderwerp al veel verschenen is4. Verder ziet het college het niet als een taak van de gemeente om publicaties over dit onderwerp te maken en bekostigen. Gezien het bovenstaande adviseert het college de raad het voorstel van raadslid Martens op dit punt niet over te nemen.

2

https://www.npostart.nl/vlooienburg-de-geschiedenis-van-een-joodse-wijk/28-122022/POW_04878759 3 https://www.amsterdam.nl/nieuws/achtergrond/amsterdams-grootste-monument/ 4 Zie bijvoorbeeld https://www.joodsamsterdam.nl/taal/,

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 13 oktober 2022 Pagina 4 van 4

6. In gesprek te gaan met de organisatie van de jaarlijkse Open Monumentendag over het centraal stellen van Joodse monumenten, bijvoorbeeld tijdens de Open Monumentendag van 2023 – het jaar dat het Holocaust Museum en de Joodse Schouwburg (her)openen Naar verwachting (her)openen volgend jaar het Nationaal Holocaust Museum en de Hollandsche Schouwburg. Het is een mooi moment om ook tijdens de jaarlijkse Open Monumentendagen hier aandacht aan te besteden. Wij zullen de organisatie van dit evenement verzoeken om deze en andere Joodse monumenten in dat jaar centraal te stellen. Tijdens de Open Monumentendagen van dit jaar is in ieder geval aandacht voor onder meer het Joodse erfgoed in Betondorp. Het college adviseert de raad om dit voorstel van raadslid Martens over te nemen. 7. Te inventariseren of Project Stadsarchief hulp behoeft vanuit de gemeente en indien dit het geval is deze hulp te verschaffen en meer bekendheid te genereren voor het project om zo bewustwording te verbeteren Het Stadsarchief van Amsterdam heeft de afgelopen jaren gewerkt aan een project waarbij een deel van de notariële archieven van Amsterdam zijn gedigitaliseerd en doorzoekbaar zijn gemaakt middels nadere ontsluiting door crowd sourcing en de inzet van hand written tekst recognition.

Dit project wordt binnenkort afgesloten en het Stadsarchief beraad zich op een vervolgproject, want er bevindt zich nog een schat aan informatie in de notariële archieven. In reactie op dit punt van het voorstel, zal het Stadsarchief een inventarisatie en een overzicht maken van acties die nodig zijn voor een succesvol vervolg. Nu al is duidelijk dat voor zo’n vervolgproject grote investeringen nodig zijn die het Stadsarchief niet uit eigen middelen kan financieren. Gezien het bovenstaande adviseert het college de raad het voorstel van raadslid Martens op dit punt over te nemen. Op grond van het voorgaande verzoekt het college het raadslid Martens een gewijzigd initiatiefvoorstel in te dienen.

Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Reinier van Dantzig Wethouder Woningbouw en Stedelijke ontwikkeling

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl