A - 08 Duurzaamheid, Energietransitie en Circulaire Economie (42) 2. Bijlage

Bijdrage aan systeemverandering

Het borgen van het opstellen van materialenpaspoorten in standaardprocessen zorgt voor het opschalen van de circulaire economie. Door vast te leggen wanneer welke materialen gaan vrijkomen, kunnen ontwerpers makkelijker gebruikmaken van al bestaande materialen, waardoor minder materialen verloren gaan. Vanwege de huidige deglobalisering en de uitputting van grondstoffen worden (bouw)producten moeilijker verkrijgbaar en duurder. Lokaal hergebruik kan een antwoord voor dit probleem zijn.

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

Verlengen levensduur

Beleidsinstrumentarium

7 Normeren (wet- en regelgeving) (standaardiseren van informatie) Beprijzen (financiële instrumenten) 7 Stimuleren (zachte instrumenten)

Organisatie

Eigenaar: GV als opdrachtgever en uitvoerder team CE als ondersteuner. Dit moet nog wel vastgelegd worden. Werkt mee: GV, Cluster Digitalisering, Innovatie en Informatie (DII), Facilitair Bureau.

Vervolgstap

Het opstellen van een stuurgroep en projectgroep.

Financiële dekking

Binnen huidige dekking, nl: 7 Dekking moet nog worden gevonden, nl: Financiering is nodig voor: • het aanschaffen/inkopen van digitale omgeving voor opslag en beheer (3D) tekeningen; • het opmaken van de materialenpaspoorten; • de aanschaf van de juiste software om paspoorten in te beheren en (uiteindelijk); • capaciteitsuitbreiding voor (regie op) beheer van de materiaalpaspoorten

Monitoring

• nulmeting van aantal panden met paspoort; • aantal pandenGV per jaar dat een materialenpaspoort krijgt; • totaal aantal panden met materialenpaspoort.

Leerdoel

Als het digitaliseren van materialen in panden een succes blijkt, kan dit ook de standaard worden voor bouwwerken in de Openbare Ruimte, maatschappelijk vastgoed en de rest van de stad. Dit is onder andere relevant voor V&OR, MV, S&B. Bovendien kan de informatie data leveren voor de Monitor CE (G&O).

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 74

6.6

Europese wet- en regelgeving

Eigenaar

Stedelijke Innovatie, Directie Digitalisering en Innovatie

Naam actie

Europese wet- en regelgeving

Omschrijving actie

We voeren analyses uit van de Europese wet- en regelgeving die komende jaren op ons afkomt, enerzijds om zelf inzicht te krijgen in de mogelijkheden en bevoegdheden die dit biedt om de circulaire transitie te versnellen voor ons als gemeente en anderzijds om inzicht in de impact van de Europese wet- en regelgeving op bedrijven in de gemeente te kunnen verspreiden.

Ambitie

Dwarsdoorsnijdend: juridische instrumenten ondersteunend. Regelgeving wordt als instrument vermeld bij het merendeel van de ambities binnen alle waardeketens. ‘Amsterdam Circulair, Strategie 2020-2025’, pagina 22: “De slagkracht van de gemeente. Om onze visie te realiseren, doen we alles wat we kunnen om Amsterdam circulair en klimaatneutraal te maken – van regelgeving tot opdrachtgeverschap, van bewustwording tot ruimtelijke ordening.”

Huidige en gewenste situatie De Europese Commissie is een grote hoeveelheid regelgeving aan het voorbereiden waarmee de circulaire economie in Europa gerealiseerd moet worden. Op dit moment weten we niet goed wat op ons afkomt, omdat dit niet structureel in kaart is gebracht. Voor onze toekomstige beleidsontwikkeling, projecten en doelen is het belangrijk dat wij hierop zicht krijgen. Het biedt de toekomstige kaders waarbinnen wij ons eigen beleid maken. De verwachting is dat de nieuwe regelgeving leidt tot meer mogelijkheden, bijvoorbeeld in de bouw, textiel en voedsel. Door inzichtelijk te hebben welke regelgeving op welk moment geëffectueerd wordt, kunnen we hierop anticiperen en hiervan optimaal gebruikmaken. Ook kunnen we via onze lobby druk uitoefenen bij het Rijk om Europese wet- en regelgeving zo snel mogelijk in Nederlandse wetgeving te verwerken. Op CircuLaw.nl wordt in 2023 een websectie gepubliceerd waarin de ontwikkeling van belangrijkste EU-regelgeving en consequenties worden bijgehouden. Motivatie

Regelgeving is op dit moment onderbelicht in de transitie naar een circulaire economie. Uit breed Nederlands onderzoek blijkt dat hiervan door overheden in slechts 1% van de gevallen wordt gebruikgemaakt (Royal HaskoningDHV, 2022). Gevolg is dat de transitie te vrijblijvend blijft, waardoor we onze doelen niet dreigen te halen. Verder kan de gemeente door te anticiperen op de komende EU-regelgeving goed voorbereid en tijdig gereed zijn. Als blijkt dat huidige regelgeving moet worden aangepast, kan dit direct ambitieus en circulair, bijvoorbeeld door een huis te verduurzamen als groot onderhoud toch nodig is. Verder kan de gemeente aankomende EU-wetgeving gebruiken als argument voor bepaalde duurzaamheidskeuzes. Het is namelijk een politiek sterk argument om aan te geven dat het moet vanuit de EU. Tot slot is er sprake van politiek belang: EU-wetgeving is politiek geladen en belangrijk.

Verwachte impact

• Direct: door beter en betrouwbaarder inkopen. Europese wet- en regelgeving gaat ertoe leiden dat er een beter taxonomie komt, materiaalpaspoorten, meer data en informatie over de keten en herkomst van producten, et cetera. • Indirect: op basis van Europese wet- en regelgeving zullen nieuwe bevoegdheden ontstaan, zowel op landelijk als decentraal niveau.

Looptijd

Looptijd: 2023 Finishlijn: 2026

Verwacht resultaat

Een overzicht van de mogelijkheden en bevoegdheden van belangrijkste Europese wetten die op dit moment in voorbereiding zijn, inclusief wat dit betekent voor ons als gemeente en wat voor handelingsperspectief dit biedt. Op de website van CircuLaw zal worden bijgehouden wat de status is van de aanstaande wetten. Ook wordt een inschatting gemaakt van inwerkingtreding en effectuering.

Bijdrage aan systeemverandering

Systeemverandering: door Europese wet- en regelgeving en de optimale toepassing ervan, ontstaat een systeem waarin circulaire producten en diensten in het voordeel zijn en vervuilende praktijken worden ontmoedigd of afgestraft.

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

Alle treden

Beleidsinstrumentarium

7 Normeren (wet- en regelgeving) 7 Beprijzen (financiële instrumenten) Stimuleren (zachte instrumenten)

Organisatie

Eigenaar: SI Werkt mee: A&G, R&D, O&S, Green Office, JB, DJZ, Public Affairs, International Affairs, alle implementerende afdelingen

Vervolgstap

Analyses van aankomende Europese wet- en regelgeving Ontwikkeling en ontwerp van websectie Europese wet- en regelgeving op www.circulaw.nl

Financiële dekking

Binnen huidige dekking, nl: 7 Dekking moet nog worden gevonden, nl: CircuLaw wordt voor een derde gefinancierd vanuit gemeentelijke middelen, voor twee derde vanuit externe partijen en fondsen. Daarbij gaat het op dit moment om ongeveer € 700.000,- aan externe bijdragen en € 200.000,- vanuit digitale middelen. Op dit moment wordt ingezet op additionele financiering vanuit Rijk, RVO, Europese subsidies en opdrachtgevers. Op jaarbasis wordt uit het jaarplan R&D structureel € 50.000,- gevraagd voor het ontwikkelen van een websectie en het in kaart brengen en steeds actualiseren van de mogelijkheden die Europese wet- en regelgeving de komende jaren de gemeente biedt.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 75

6.6

Europese wet- en regelgeving

Eigenaar

Stedelijke Innovatie, Directie Digitalisering en Innovatie

Naam actie

Europese wet- en regelgeving

Monitoring

Er wordt gemonitord door middel van een procesevaluatie achteraf op de indicatoren: • gebruik en gedrag in de sectie Europese wet- en regelgeving op www.circulaw.nl; • gebruik en kennis van Europese wet- en regelgeving door medewerkers gemeente Amsterdam.

Leerdoel

Indien het op deze wijze inzichtelijk maken van aankomende Europese wet- en regelgeving voor de circulaire transitie mogelijk blijkt, dan kan dit uitgebreid worden naar andere transities, zoals de energietransitie of de ecologische transitie.

6.7

CircuLaw

Eigenaar

Stedelijke Innovatie, Directie Digitalisering en Innovatie

Naam actie

CircuLaw

Omschrijving actie

We voeren wetsanalyses uit op basis van circulaire doelen. De resultaten hiervan bieden we aan in de vorm van juridische instrumenten op www.circulaw.nl. We bieden hulp bij toepassing aan beleidsmakers, projectleiders en inkopers in relevante directies en afdelingen van de gemeentelijke organisatie, zodat circulariteit meer wordt afgedwongen in al onze activiteiten. Op deze manier wordt de theoretische wet- en regelgeving praktisch gemaakt voor overheden en bedrijven. Tot slot willen we met gebruikersanalyses de toepassing en effecten van de instrumenten monitoren. Op deze manier helpt CircuLaw overheden en bedrijven bij het omzetten van stimulerende maatregelen naar normerende maatregelen (dwang en drang) om circulariteit te bevorderen richting de maatschappij (bewoners, bedrijven, ontwikkelaars en ketens).

Ambitie

Dwarsdoorsnijdend: juridische instrumenten ondersteunend. Regelgeving wordt als instrument vermeld bij het merendeel van de ambities binnen alle waardeketens. ‘Amsterdam Circulair, Strategie 2020-2025’, pagina 22: “De slagkracht van de gemeente Om onze visie te realiseren, doen we alles wat we kunnen om Amsterdam circulair en klimaatneutraal te maken – van regelgeving tot opdrachtgeverschap, van bewustwording tot ruimtelijke ordening.”

Huidige en gewenste situatie De circulaire transitie schiet nog niet erg op, wat ook bevestigd wordt door de recente publicaties van het Planbureau voor de Leefomgeving, CBS, het ‘Circularity Gap Report 2023’ en onze eigen Monitor CE. Als we doorgaan zoals we nu bezig zijn, worden de 2030 halveringsdoelstellingen voor materiaal zeker niet gehaald. Meer drang en dwang (normerend in plaats van stimulerend) is nodig volgens steeds klemmendere adviezen. Echter, uit breed onderzoek in Nederland blijkt dat slechts 1% van de beleidsinstrumenten die decentrale overheden toepassen dwingend van karakter is. In het gemeentelijke ‘Innovatie- en Actieprogramma 2020-2021’ was in slechts 3 van de 226 projecten (1%) sprake van de inzet van een dwingend beleidsinstrument. CircuLaw wil hierin verandering aanbrengen en biedt een oplossing door wetsanalyses uit te voeren op basis van circulaire doelen. De juridische instrumenten die hieruit voortkomen worden via een open kennisplatform aangeboden aan beleidsmakers, projectleiders en inkopers en zij worden geholpen bij de toepassing ervan. Het doel van CircuLaw is: meer en beter gebruik van bestaande wet- en regelgeving om zo de circulaire transitie te versnellen. Motivatie

CircuLaw biedt een oplossing voor het probleem dat de toepassing van juridische instrumenten nog niet van de grond komt, terwijl dit noodzakelijk is voor de realisatie van onze ambities. Toepassing van wet- en regelgeving is vaak ingewikkeld voor niet-juristen. Daarom vindt eerst een prioritering van belangrijkste wet- en regelgeving plaats door middel van wetsanalyses op circulaire doelen. Vervolgens wordt de wet- en regelgeving uitgezocht en in begrijpelijke taal uitgelegd. Daarbij wordt de toepassing van de wetgeving op gemeenten en bedrijven besproken in de vorm van een casus en uitleg. Op deze manier wordt wetgeving praktischer gemaakt, waardoor gemeenten en bedrijven daadwerkelijk de wetgeving kunnen toepassen op een normerende manier en de circulaire transitie wordt versneld.

Verwachte impact

Directe impact: • door anders in te kopen Indirecte impact: • door regelgeving aan te scherpen; • door een breed, toegankelijk platform in te richten, kunnen andere (semi)overheden of marktpartijen inzicht krijgen in hun eigen mogelijkheden en deze toepassen; • inzicht leidt tot scherper beeld van werkelijke belemmeringen en mogelijkheden en daarmee kan het Rijk of de EU regels aanpassen of faciliteren.

Looptijd

Looptijd: 2023-2026 Finishlijn: 2026

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 76

6.7

CircuLaw

Eigenaar

Stedelijke Innovatie, Directie Digitalisering en Innovatie

Naam actie

CircuLaw

Verwacht resultaat

Een functionerend platform op www.circulaw.nl waar juridische instrumenten te vinden zijn voor een breed scala aan circulaire thema’s. Het platform wordt gebruikt door gemeenten en provincies in heel Nederland, die informatie uitwisselen over de toepassing ervan. Uit de tweejaarlijkse meting van Royal Haskoning blijkt dat het gebruik van juridische instrumenten om de circulaire transitie te versnellen in Nederland is toegenomen. De doelen zijn als volgt: • Zorgen voor een gemeentelijk en uiteindelijk (inter)nationaal praktisch werkbaar, consistent en actueel overzicht van wet- en regelgeving, en de mogelijke toepassing hiervan voor de circulaire economie, dat de transitiepaden dekt en resulteert in eventueel nieuw ontwikkelde paden en/of kaders. • Beleidsmakers, projectleiders en inkopers van gemeente Amsterdam kunnen maximaal inzetten op CE-ambities met behulp van wet- en regelgeving en beleidsinstrumenten.

Bijdrage aan systeemverandering

De huidige beleidsinstrumenten faciliteren vooral experimenteren. Met juridische instrumenten zetten we de systeem­ knoppen in de stand waarmee circulaire ondernemers in het voordeel komen. Achterblijvers worden gedwongen mee te gaan. Hierdoor vindt opschaling plaats.

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

Alle treden

Beleidsinstrumentarium

7 Normeren (wet- en regelgeving) 7 Beprijzen (financiële instrumenten) Stimuleren (zachte instrumenten)

Organisatie

Eigenaar: SI Werkt mee: A&G, R&D, O&S, Green Office, JB, DJZ, Public Affairs, alle implementerende afdelingen

Vervolgstap

Continueren van ontwikkelproject dat in 2021 is ingezet.

Financiële dekking

Binnen huidige dekking, nl: 7 Dekking moet nog worden gevonden, nl: CircuLaw wordt voor een derde gefinancierd vanuit gemeentelijke middelen en voor twee derde vanuit externe partijen en fondsen. Daarbij gaat het op dit moment om ongeveer € 700.000,- aan externe bijdragen en € 200.000,vanuit digitale middelen. Op dit moment wordt ingezet op additionele financiering vanuit Rijk, RVO, Europese subsidies en opdrachtgevers. Het idee is dat CircuLaw in 2025 als kennisplatform wordt overgedragen aan een centrale beheerorganisatie, bij voorkeur in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW). Op jaarbasis wordt structureel (jaarlijks) € 300.000,- gevraagd voor ontwikkeling van het kennisplatform en wetsanalyses binnen bestaande wet- en regelgeving. Voorstel is om hiervan € 200.000,- structureel ten laste te laten zijn van de CE-coalitiemiddelen en € 100.000,- structureel ten laste van het jaarprogramma R&D.

Monitoring

Deze actie wordt gemonitord door eerst een nulmeting en achteraf een kwantitatieve en procesevaluatie uit te voeren. Op de volgende indicatoren wordt gemonitord: • toepassing van juridische instrumenten binnen en buiten de gemeentelijke organisatie; • gebruik van het kennisplatform CircuLaw; • effectiviteit van toepassing juridische instrumenten; • barrières die worden ervaren bij toepassing.

Leerdoel

Indien CircuLaw zich succesvol toont als versneller van de circulaire economie, kan een vergelijkbaar platform voor andere transities, bijvoorbeeld de energietransitie, worden ontwikkeld. CircuLaw anticipeert hierop: het is zo ontwikkeld dat alle methoden en codes gerepliceerd kunnen worden.

6.8

Circulaire energietransitie

Eigenaar

Stedelijke Innovatie, Directie Digitalisering en Innovatie

Naam actie

Circulaire energietransitie

Omschrijving actie

Zoals in de introductie van ‘Amsterdam Circulair, Strategie 2020 – 2025’, pagina 10 wordt genoemd, kan de energie­ transitie niet zonder circulaire principes: “Door zuiniger om te gaan met wat we hebben, verliezen we minder kostbare en schaarse grondstoffen. Denk daarbij aan fosfaten die nodig zijn voor kunstmest of aan zeldzame metalen die worden gebruikt in zowel elektronica als in de batterijen die zo hard nodig zijn in de energietransitie.” Dit project maakt inzichtelijk of en hoe de ambities van de energietransitie samenhangen met de circulaire ambities. Op basis van data-analyses uit de Monitor CE en planet cases behandelen we de energietransitie. De verschillende categorieën van de R-ladder vormen hierbij de leidraad. Hieruit vloeien inzichten en mogelijk concrete acties voort.

Ambitie

Dit project kijkt naar de samenhang en overlap tussen de duurzame energietransitie en de circulaire economietransitie. Concreet is de vraag hoe deze transities zich met elkaar verhouden.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 77

6.8

Circulaire energietransitie

Eigenaar

Stedelijke Innovatie, Directie Digitalisering en Innovatie

Naam actie

Circulaire energietransitie

Huidige en gewenste situatie De ‘Amsterdam Circulair, Strategie 2020 – 2025’ noemt op een aantal plekken de link tussen de energie- en de circulaire transitie. Momenteel is deze link nog niet uitgebreid onderzocht. De fases waarin de transities zitten, verschillen. Echter, als je beide transities succesvol wil uitvoeren, moet er overlap zijn tussen de transities. Deze overlap is voorlopig nog minimaal onderzocht. Dit project draagt daaraan bij. Motivatie

Als we een succesvolle energie en circulaire transitie willen bewerkstelligen, met uiteindelijke vermindering van scope 1-, 2- en 3-emissies, moeten de transities in samenhang worden bekeken.

Verwachte impact

Directe impact: meer begrip tussen de samenhang van de transities mogelijk resulterend in andere keuzes binnen de werksporen van de duurzame energie. Indirect: inzichtelijk maken welke keuzes op Rijks- en EU-niveau moeten worden genomen als de gemeente Amsterdam (en andere gemeenten) een circulaire energietransitie serieus omarmen. Leren: inzicht vanuit een gemeentelijke context in dit opkomende kennisgebied.

Looptijd

Fase 1: verkenning opgave Looptijd: 6 maanden Finishlijn: september 2023 Na deze fase wordt besloten of het project wordt gecontinueerd en/of opgeschaald moet worden.

Verwacht resultaat

• op alle treden van de R-ladder inzicht hoe we een circulaire energietransitie kunnen bereiken; • inzicht in waar we nu onze ambities nog niet halen; • inzicht in welke andere keuzes we mogelijk moeten maken in de energietransitie; • inzicht in wat de gemeente hierin kan en wat er op Rijks- en EU-niveau moet worden ingeregeld.

Bijdrage aan systeemverandering

Als we de energietransitie niet circulair inregelen, creëren we een nieuwe afhankelijkheid. Was dit voorheen de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen, dan zal het nu een afhankelijkheid zijn van kritieke grondstoffen, onder andere zeldzame metalen, om de energietransitie mogelijk te maken. Dit heeft grote milieu-, klimaat-, sociale en geopolitieke consequenties.

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

Alle treden: • Voorkomen van materiaalgebruik (refuse, rethink, reduce): een voorbeeldvraag is wat de impact is van het gebruik van kritieke grondstoffen, waaronder zeldzame metalen, die we nodig hebben voor de ambities in de energietransitie. • Verlengen van levensduur: (reuse, repair, refurbish, remanufacture): een voorbeeldvraag is hoe we zorgen voor een (sociaal) hergebruik van zonnepanelen of windturbines. • Verwaarden van grondstoffen: een voorbeeldvraag is hoe we de grondstoffen binnen Amsterdam houden en hoe we die verder in de energietransitie hergebruiken. • Vervangen van materiaalgebruik: een voorbeeldvraag is of er andere manieren zijn om aan onze ambities in de energietransitie te voldoen? Zijn er andere materialen mogelijk voor bijvoorbeeld zonnepanelen of windturbines?

Beleidsinstrumentarium

7 Normeren (wet- en regelgeving) 7 Beprijzen (financiële instrumenten) 7 Stimuleren (zachte instrumenten)

Organisatie

Eigenaar: SI Werkt mee: mogelijk: R&D, IB, EZC, IMVO-convenant voor de Hernieuwbare Energiesector

Vervolgstap

Inzichten delen met meerdere directies en mogelijk wethouders.

Financiële dekking

7 Binnen huidige dekking, nl jaarplanmiddelen R&D

Monitoring

Plan van aanpak met daarin verschillende stappen en output.

Leerdoel

Inzicht in de samenhang tussen de duurzame energietransitie en de circulaire economietransitie.

6.9

Datagedreven CE-beleidscyclus

Eigenaar

Onderzoek en Statistiek

Naam actie

Datagedreven CE-cyclus

Omschrijving actie

Samen met Circulaw en beleidsmakers wil team Monitor de beleidscyclus doorlopen voor een specifiek CE-onderwerp. De rol van team Monitor is het leveren van inzicht door de gehele cyclus: probleem beschrijven, beleidsopties doorrekenen, implementatie monitoren

Ambitie

Waarschijnlijk wordt het thema Houtbouw; daarmee valt de actie onder de waardeketen ‘Gebouwde Omgeving’.

Motivatie

Er is gebrek aan datagedreven beslissingen én aan drang en dwang in het CE-beleid. Samen met Circulaw willen we hieraan iets doen. Ook willen we in kaart brengen wat er allemaal voor nodig is om effectief die cyclus te kunnen doorlopen.

Gewenst resultaat

Goed onderbouwd en meetbaar effectief beleid

Looptijd

Looptijd: start zomer 2023 Finishlijn: 2025

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 78

6.9

Datagedreven CE-beleidscyclus

Eigenaar

Onderzoek en Statistiek

Naam actie

Datagedreven CE-cyclus

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

Vervangen van materiaalgebruik

Beleidsinstrumentarium

7 Normeren 7 Beprijzen Stimuleren Niet van toepassing

Organisatie

Eigenaar: O&S, SI Werkt mee: SI

Financiële dekking

7 Binnen huidige dekking, nl jaarplanmiddelen O&S en R&D 7 Dekking moet nog worden gevonden, nl: Na 2023 moet er waarschijnlijk subsidie voor zijn.

Monitoring

Monitoring zit al in het project, maar op zich is een kwalitatieve lessons-learned-evaluatie goed om te doen.

6.10 Bijdragen aan wetenschappelijke discussies rondom lokaliseren van impactdata en transitieleer Eigenaar

Stedelijke Innovatie, Directie Digitalisering en Innovatie

Naam actie

Bijdragen aan wetenschappelijke discussies rondom lokaliseren van impactdata en transitieleer

Omschrijving actie

Een vooraanstaande wetenschapper benaderen voor een wetenschappelijke publicatie over hoe Amsterdam scope 3-emissies en andere indicatoren voor de circulaire economie lokaliseert. Het monitoren van de circulaire economie zorgt ervoor dat Amsterdam langzamerhand een stadseigen meetsysteem ontwikkelt voor haar metabolisme. Nederlandse steden, zoals Rotterdam, leren al van de Amsterdamse aanpak, maar nog te weinig andere steden elders in Europa.

Ambitie

Brede welvaart/donuteconomie plus data en monitoring.

Huidige en gewenste situatie Met deze actie wil het programma wetenschappelijke discussies betreden over het lokaliseren van statistieken voor de circulaire economie met een focus of scope-3 en materiaalgebruik. Motivatie

Naast nationale standaarden, zoals CBS en PBL waarop de Monitor CE momenteel aansluit, worden op internationaal niveau ook standaarden ontwikkeld voor het meten van de voortgang van de circulaire economie (‘ISO/DIS 59004 Circular Economy – Terminology, Principles and Guidance for Implementation’). Vaak worden standaarden top-down ontwikkeld zonder oog voor de lokale context. Deze publicatie bedient de specifieke monitoringwensen van lokale contexten. Denken vanuit steden staat centraal. C40 Cities heeft al in samenwerking met Sydney University een algemene analyse gemaakt van impactmetingen van verschillende steden. Echter, de inzichten bleven redelijk op de oppervlakte. Amsterdam loopt voor in het onderzoek naar zo lokaal mogelijk monitoren van de circulaire economie, niet alleen stedelijk, maar binnenkort ook op gebiedsniveau. De denkstappen van Amsterdam kunnen steden helpen net als Amsterdam bottom-up aan de slag te gaan met monitoren. Externe partijen die hierbij baat hebben, zijn onder meer C40 Cities, de ‘100 Climate-Neutral and Smart Cities by 2030’ en ecologische economen aan de VU en elders in het land. Intern helpt dit beleidsmakers het programma positioneren als een koploper in het monitoren van de circulaire economie in steden.

Verwachte impact

Leren en kennisdeling

Looptijd

Looptijd: Q3 2023 Finishlijn: Q4 2024

Verwacht resultaat

Door het Amsterdamse voorbeeld wetenschappelijk te publiceren, helpt Amsterdam andere steden en positioneert Amsterdam haar methodologie midden in de discussies rondom verduurzaming.

Bijdrage aan systeemverandering

Borging van werkzaamheden in wetenschappelijke en Europese discussies over het meten van impact in steden en regio’s.

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

Overkoepelend

Beleidsinstrumentarium

Normeren (wet- en regelgeving) Beprijzen (financiële instrumenten) 7 Stimuleren (zachte instrumenten)

Organisatie

Eigenaar: D&I Werkt mee: O&S, Green Office, CBS, PBL, C40 Cities, ‘100 Climate-Neutral and Smart Cities by 2030’, NEN

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 79

6.10 Bijdragen aan wetenschappelijke discussies rondom lokaliseren van impactdata en transitieleer Eigenaar

Stedelijke Innovatie, Directie Digitalisering en Innovatie

Naam actie

Bijdragen aan wetenschappelijke discussies rondom lokaliseren van impactdata en transitieleer

Vervolgstap

Betrekken van C40 Cities, Earthshot Prize en een onderzoeksinstelling.

Financiële dekking

Binnen huidige dekking, nl: 7 Dekking moet nog worden gevonden, nl: De bijdrage betreft € 25.000,-.

Monitoring

Het betreft het delen van kennis van de Monitor CE. Aantal keren geciteerd naar aanleiding hiervan (het delen van kennis) in 2026 (twee jaar later) kan een goede indicator zijn

Leerdoel

Blijven delen hoe Amsterdam als stad leert als bijdrage aan de transitieleer.

6.11 Kaders voor duurzaam en circulair opdrachtgeven en inkopen Eigenaar

Team Duurzaam Opdrachtgeven

Naam actie

Ontwikkeling van concrete kaders voor duurzaam en circulair opdrachtgeven en inkopen.

Omschrijving actie

We ontwikkelen in samenwerking met kennisinstellingen en of marktpartijen concrete circulaire eisen en wensen voor aanbestedingen. Daarin kiezen we voor de productgroepen met de meeste impact. De eerstvolgende product­ groepen zijn: • wagenpark • ICT-soft- en -hardware • eten en drinken • vastgoed

Ambitie

Circulaire Economie: 50% reductie primaire abiotische grondstoffen. In het verlengde daarvan consumptiegoederen voor 2030 100% circulair inkopen.

Huidige en gewenste situatie Momenteel ontbreken concrete kaders voor duurzaam en circulair opdrachtgeven, en voor het inkopen van specifieke productgroepen. De gewenste situatie is dat per impactvolle productgroep eisen en wensen worden geformuleerd die ervoor zorgen dat de circulaire doelstellingen van de eigen organisatie in 2030 – 100% circulair inkopen, 50% minder gebruik van primaire grondstoffen en 20% minder spullen inkopen – worden gerealiseerd. Motivatie

Inkoop ofwel de consumptie van de gemeente Amsterdam heeft een enorme ecologische impact. Uit een materiaalstroomanalyse over het jaar 2019 bleek dat de gemeente ten minste 3.763.063 ton aan materialen inkocht, met een klimaatvoetafdruk van 138 ton CO2(eq.). Van deze materialen was slechts 0, 3% circulair. Door concrete circulaire inkoopstrategieën te bieden, helpen we de organisatie en de markt de noodzakelijke stappen te zetten.

Verwachte impact

• directe impact door anders in te kopen; • indirect impact door het aanpassen van normeringen en minimumeisen als gevolg van het leereffect van circulair inkopen; • indirecte impact door de markt financieel te stimuleren om met circulaire oplossingen te komen; • kennisdeling met markt en andere overheden.

Looptijd

De benoemde kaders: wagenpark, ICT en eten en drinken zullen ontwikkeld worden in 2023. In 2024 start de ontwikkeling van het kader vastgoed en worden nieuwe productgroepen gekozen op basis van impact.

Verwacht resultaat

Een duidelijke strategie per impactvolle productgroep waarmee de juiste vragen en ambitieuze eisen worden gesteld aan de markt in aanbestedingen om circulaire oplossingen te stimuleren. Het kader ‘Eten en drinken’ dient als voorbeeldcasus en bestaat uit: • eisen die onze cateraar verplicht te experimenteren met true pricing; • eisen ten behoeve van de eiwittentransitie; • eisen voor het tegengaan van voedselverspilling; • eisen van uitstootvrije levering van catering en koffie; • verplichten van rapportages op onder andere CO2-ketenimpact; • wensen van een zo duurzaam mogelijke dienstverlening. Voor alle kaders zullen dit soort vertalingen van beleid naar uitvoering worden gemaakt.

Bijdrage aan systeemverandering

De kaders worden buiten de dagelijkse, nu nog lineaire inkoopcyclus ontwikkeld. Hierdoor worden voorgestelde de eisen en wensen niet afgezwakt door de beperkte tijd en budget die er tijdens aanbestedingen is. Door de inkoopstrategieën samen met kennisinstellingen en marktpartijen te ontwikkelen, kunnen we met een breed gedragen visie structureel veranderen.

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

• voorkomen van materiaalgebruik • verlengen van levensduur • verwaarden van grondstoffen • vervangen van materiaalgebruik

Beleidsinstrumentarium

7 Normeren (wet- en regelgeving) 7 Beprijzen (financiële instrumenten) Stimuleren (zachte instrumenten)

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 80

6.11 Kaders voor duurzaam en circulair opdrachtgeven en inkopen Eigenaar

Team Duurzaam Opdrachtgeven

Naam actie

Ontwikkeling van concrete kaders voor duurzaam en circulair opdrachtgeven en inkopen.

Organisatie

Eigenaar: team Duurzaam Opdrachtgeven Werkt mee: Green Office, R&D, Financiën en Inkoop, Facilitair Bureau en Cluster ICT

Vervolgstap

De eigenaar: • stimuleert en monitort of de kaders worden gebruikt door opdrachtgever; • deelt de kennis met andere aanbestedende organisaties; • evalueert het effect van de kaders na gebruik in aanbestedingen.

Financiële dekking

7 Binnen huidige dekking, nl: Dekking moet nog worden gevonden, nl: Indien extra dekking nodig is voor de aanbestedingen zelf, kunnen de kaders waar mogelijk de extra benodigde middelen motiveren door middel van CO2-beprijzing en true pricing.

Monitoring

• CO2(eq)-uitstoot van inkoop; • aantal tonnen ingekochte goederen per materiaal/product; • % secundaire, hernieuwbare of biobased grondstoffen (input); • % hergebruik van producten na einde levensduur.

Leerdoel

Beleidsdoelen worden hier naar de uitvoering gebracht. Dus inzicht in hoe een abstract doel tot realisatie kan worden gebracht voor specifieke productgroepen.

6.12 Duurzaam Denken en Doen Eigenaar

Green Office

Naam actie

Duurzaam Denken en Doen

Omschrijving actie

De transitie naar een circulaire economie vraagt om een andere manier van denken en werken, ook van onze collega’s. Wij helpen collega’s om duurzame keuzes te maken en duurzaamheidsprincipes toe te passen in hun werk. Een duurzame organisatie begint immers bij de mensen die de organisatie vormen. We helpen zowel collega’s die al ver op weg en/of intrinsiek gemotiveerd zijn, als collega’s die nog niet weten hoe ze duurzaamheid kunnen toepassen in hun werk. We zetten duurzaamheid neer als de norm.

Ambitie

De gemeente geeft het goede voorbeeld en gaat minder consumeren.

Huidige en gewenste situatie Collega’s vinden het lastig om de klimaatdoelen te vertalen naar hun eigen werkzaamheden of lopen tegen muren op in de organisatie en weten niet hoe ze hiermee om moeten gaan. In de ideale situatie is duurzaam dan wel circulair de standaard: het wordt meegenomen in alle processen en beleid, alle afwegingen en inkoop. Het zit verankerd in het DNA of zoals Zita Pels zegt: “Alle ambtenaren moeten klimaat­ ambtenaren worden”. We werken ‘Duurzaam, tenzij...’ en beargumenteren dus grondig wanneer een niet-duurzame keuze gemaakt wordt.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 81

6.12 Duurzaam Denken en Doen Eigenaar

Green Office

Naam actie

Duurzaam Denken en Doen

Motivatie

Alle acties die Duurzaam Denken en Doen neemt, staan in dienst van de missie om een duurzame gemeentelijke organisatie te zijn en de bijbehorende klimaatdoelen –circulaire bedrijfsvoering, maar ook CO2-reductie, energiebesparing en klimaatadaptatie – te behalen. Doel van de acties van Duurzaam Denken en Doen is dat steeds meer collega’s duurzaam gaan werken, waardoor zij bijdragen aan het halen van die klimaatdoelen. Hiervoor willen we dat collega’s opschuiven in ons duurzaam gedragsmodel. Collega’s zijn verspreid over een soort normaalverdeling in dit gedragskader. Een klein deel is nog onbewust van een probleem, het overgrote deel weet dat er een probleem is en/of wil hier iets aan doen. Een klein deel is koploper. Doel van Duurzaam Denken en Doen is om deze normaalverdeling iets te laten opschuiven. Met onze activiteiten richten we ons op de verschillende doelgroepen.

We geven workshops, waarin we samen met collega’s van een afdeling kansen voor verduurzaming verkennen en de eerste stappen zetten naar uitwerking. Het resultaat hiervan is dat medewerkers hun eigen kennis en ideeën gaan inzetten om hun afdeling te gaan verduurzamen, motivatie krijgen om in actie te komen en handvatten om dit ook echt te doen. Ze eindigen met een actieplan met concrete eerste stappen dat ze aan hun MT kunnen voorleggen. We faciliteren het duurzame ambtenarennetwerk (DAN) door de hele organisatie. Het resultaat hiervan is dat kennis over verduurzaming zich makkelijker door de organisatie beweegt, collega’s motivatie krijgen om verder te gaan met de verduurzaming van hun organisatieonderdeel en dit volhouden. Doordat collega’s in het netwerk van elkaar leren, hoeft niet op elke plek in de organisatie het wiel opnieuw te worden uitgevonden. We ontwikkelen een e-learning waarin basisprincipes worden uitgelegd. Vooralsnog is dit alleen voor nieuwe medewerkers van het Facilitair Bureau, met de bedoeling om het later op te schalen. Het resultaat hiervan is dat elke medewerker van dit bureau basiskennis over de klimaatdoelen heeft, deze kan toepassen en het duidelijk is dat verduurzaming prioriteit heeft in de organisatie.

Alle acties die we doen, zijn gericht op de verschillende doelgroepen in het gedragsmodel en altijd bedoeld om collega’s ‘op te laten schuiven’ op de curve. Verwachte impact

Directe impact: door duurzame principes toe te passen in al het werk wat we doen, kunnen we onze stedelijke en organisatiedoelen halen. Sociale impact: doel is uiteindelijk dat we duurzame principes meenemen in alles wat we doen voor de stad. Leren en kennisdeling: in plaats van in elke directie het wiel opnieuw uit te vinden, leren we van en met elkaar.

Looptijd

Looptijd: sinds 2018 Finishlijn: in ieder geval tot eind 2023, waarschijnlijk langer Duurzaam denken en doen zal nooit helemaal klaar zijn. Hieraan moet aandacht besteed blijven worden. We kunnen zien dat we succesvol bezig zijn als de doelen dichterbij komen.

Verwacht resultaat

Medewerkers hebben kennis, gelegenheid en motivatie om bij te dragen aan de klimaatdoelen. Medewerkers maken duurzame keuzes volgens het principe Duurzaam, tenzij... en vinden dit normaal. Dit zien we terug in alle processen en beleid. Duurzaamheid is in elke directie ingebed door een duurzaamheidsadviseur en door processen waar duurzaamheid expliciet wordt benoemd. Collega’s weten van projecten buiten hun eigen teams en nemen hiervan dingen over. Dit resulteert erin dat we als gemeente bijvoorbeeld minder consumeren, doordat medewerkers keuzes maken die zo hoog mogelijk op de R-ladder staan. Dit zien we terug in onze verduurzamingsrapportages.

Bijdrage aan systeemverandering

Rethink: feitelijk is dit reflectie voor elke ambtenaar. Doen we dat wat we doen wel op een toekomstbestendige manier?

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

Collega’s moeten zich de manier van denken van de R-ladder eigen maken, wat ertoe moet leiden dat ze keuzes maken die zo hoog mogelijk op de R-ladder staan waardoor uiteindelijk alle treden worden bestreken.

We werken zowel bottom-up (met medewerkersnetwerken en –initiatieven) als top-down (middels een uitvoerings­ agenda en bestuursopdracht), om zo alle interne stakeholders mee te nemen. Het vraagt om een nieuwe manier van werken in processen en beleid, keuzes maken en ketensamenwerking, en dus ook om cultuurverandering.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 82

6.12 Duurzaam Denken en Doen Eigenaar

Green Office

Naam actie

Duurzaam Denken en Doen

Beleidsinstrumentarium

Normeren (wet- en regelgeving) Beprijzen (financiële instrumenten) 7 Stimuleren (zachte instrumenten)

Organisatie

Eigenaar: Green Office Werkt mee: team CE

Vervolgstap

Transitietheorie toepassen en interventies uitwerken voor verschillende transitierollen.

Financiële dekking

7 Binnen huidige dekking, nl vanuit middelen Green Office Dekking moet nog worden gevonden, nl:

Monitoring

Of er daadwerkelijk duurzame keuzes worden gemaakt. Een graadmeter voor de mentaliteit is te vinden bij reacties op communicatie-uitingen op bijvoorbeeld Tamtam.

Leerdoel

De mentaliteit en gedragsverandering zijn relevant voor de hele organisatie.

6.13 Methodeontwikkeling en kennisdeling Eigenaar

Onderzoek en Statistiek

Naam actie

Methodeontwikkeling en kennisdeling

Omschrijving actie

We ontwikkelen methodieken en datasets die ook door anderen kunnen worden gebruikt om de circulaire economie beter te doorgronden. We dragen actief bij aan het delen van deze kennis en aan het ontwikkelen van standaarden voor monitoring.

Ambitie

Overkoepelend

Motivatie

Amsterdam heeft een koploperspositie wat betreft het monitoren van de circulaire economie. Het is belangrijk om die positie in te zetten om andere (regionale) partijen te helpen, zodat de nationale en mondiale CE-transitie versnelt.

Verwacht resultaat

Andere partijen die sneller, makkelijker of beter inzicht hebben gekregen in de circulaire economie mede door methodes en kennis die door Amsterdam is ontwikkeld.

Looptijd

Looptijd: doorlopend

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

Overkoepelend

Organisatie

Eigenaar: O&S Werkt mee: SI

Financiële dekking

7 Binnen huidige dekking, nl: Dit jaar is nog te financieren uit CE-coalitiemiddelen, en daarna uit middelen O&S. Dekking moet nog worden gevonden, nl:

Monitoring

Aantal partijen die zeggen iets te hebben gehad aan ons werk.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 83

6.14 Circulair en collectief wonen Eigenaar

Ruimte en Duurzaamheid

Naam actie

Collectiviteit en maatschappelijke engagement in stadsontwikkeling (benutten)

Omschrijving actie

Stimuleren van lokaal eigenaarschap, zodat Amsterdammers zich betrokken en verantwoordelijk voelen voor hun huis en woonomgeving. Dit zal leiden tot een vitale en gezonde stad. Zorgen dat wooncoöperaties voor middenhuur en sociale woningen (meer) hulp krijgen bij het realiseren van hun duurzame en circulaire ambities.

Ambitie

Amsterdam geeft ruimtelijke voorwaarden voor nieuwe woon-, werk- en leefmilieus om demografische en economische bloei te bereiken.

Huidige en gewenste situatie Er zijn dertien locaties in Amsterdam waarvoor wooncoöperaties zich kunnen kwalificeren. Echter, niet ieder collectief is even goed georganiseerd. De gemeente is niet altijd even vindbaar voor deze groep mensen. Ook is er niet altijd genoeg capaciteit om hulpvragen te beantwoorden. Motivatie

Collectieven zijn vaak intrinsiek gemotiveerd om te opereren binnen het ecologisch plafond en het sociale fundament, rekening houdend met de impact van hun handelen elders en later. Daarmee zijn zij vaak verder dan de markt en kunnen daarmee als voorbeeld en inspiratie dienen.

Verwachte impact

Collectieven hebben weliswaar een hoger risicoprofiel, maar tegelijkertijd niet de noodzaak om winst te maken. Dit leidt vaak ertoe dat meer geïnvesteerd wordt in een duurzamer en kwalitatiever bouwwerk in plaats van winst willen maken. Daarnaast worden collectieven vaak ingericht met gedeelde faciliteiten die soms ook door de buurt mogen worden benut, zoals een gedeelde huiskamer of gezamenlijke ruimte voor activiteiten.

Looptijd

Looptijd: 48 maanden Finishlijn: 2026

Verwacht resultaat

Gedurende de periode hebben de dertien ontwikkellocaties een concreet aanspreekpunt voor vragen over circulariteit en duurzaamheid. Een kennislocatie (een vaste plek) ten behoeve van kennissessies voor coöperaties met vragen over circulariteit en duurzaamheid (of algemene vragen) wordt gerealiseerd.

Bijdrage aan systeemverandering

Dogma’s zoals duurzaamheid = duur worden doorbroken. De esthetiek van duurzame architectuur kan beter worden onderzocht; mooie plekken die geliefd zijn, worden vaak met meer aandacht onderhouden en meer gewaardeerd. Ook helpen mooie plaatsen bij het bestrijden van psychische ziekten zoals depressie.

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

Rethink

Beleidsinstrumentarium

Normeren (wet- en regelgeving) Beprijzen (financiële instrumenten) 7 Stimuleren (zachte instrumenten)

Organisatie

Eigenaar: team CE Werkt mee: G&O (team Zelfbouw), stadsdelen (gebiedsmakelaars en duurzaamheidscoördinatoren)

Vervolgstap

Overdragen eigenaarschap aan ander, nader te bepalen organisatie onderdeel

Financiële dekking

Binnen huidige dekking, nl: 7 Dekking moet nog worden gevonden, nl: € 80.000,- voor onderzoek en organisatie van een ‘Circulair & Collectief bouwen Academy’

Monitoring

De dertien ontwikkellocaties mogen worden aangesloten op de monitor HNN (Het Nieuwe Normaal) Ook kunnen ze als voorbeeld dienen voor de Amsterdamse publicatie, ‘Gebouwd in Amsterdam’.

Leerdoel

De collectieve kracht van de geëngageerde burger leren benutten, ter realisatie van de collectieve donuteconomie.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 84