9. Bijlagenboek Investeringsnota Reigersbos_deel C.pdf
Tekst van het document
37
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
3.3
Stedenbouwkundige, typologische en architectonische aspecten van de verschillende buurten
3.3.1
Algemeen
De stedenbouwkundige uitwerking van de verschillende velden/buurten in Gaasperdam wijkt op vier punten flink af van die in de Bijlmermeer: 1. Met uitzondering van Nellestein heeft hoogbouw plaatsgemaakt voor middelhoog- en laagbouw met circa 30% eengezinshuizen; 2.
Winkelcentra zijn weer als winkelstraten ontworpen, met woningen boven de winkels;
3.
Met uitzondering van wederom Nellestein is het parklandschap als doorlopend groen tapijt teruggebracht tot een stelstel van groene routes en groene binnenterreinen tussen de woonblokken;
4.
Het secundaire verkeerswegennet is niet volledig halfhoog aangelegd, maar deels ook op maaiveld en de parkeergarages zijn door parkeerpleinen vervangen, eveneens op maaiveld.
Ad 1. De overgang van hoogbouw naar laagbouw heeft geleid tot een volledig andere benadering en uitwerking van de bouwopgaven. Er zijn talloze verkavelingsstudies gemaakt en studiereizen naar bijvoorbeeld Kopenhagen om hoge dichtheden in laagbouw te onderzoeken. Ook zijn de industriële giet- en montagebouwmethodes die voor de hoogbouw waren ontwikkeld onderzocht op toepassingsmogelijkheden in laag- en middelhoge bouw om de woningbouwproductie op peil te kunnen houden. Uiteindelijk zijn vooral woonerven en meanders gerealiseerd, bestaande uit (geschakelde) eengezinswoningen in korte stroken en portieketagewoningen in drie tot vijf bouwlagen. De woonbebouwing, merendeels bestaande uit sociale huurwoningen, is door verschillende architecten ontworpen. De (premie)koopwoningen zijn over het gebied verspreid, met concentraties in Nellestein en Gein 3. De middelhoge bebouwing kent net als de oorspronkelijke flatgebouwen in de Bijlmermeer diverse onderdoorgangen voor voetgangers. De grondgebonden woningen hebben twee tot drie bouwlagen met zowel schuine als platte daken. Ad 2. In de jaren zestig is de winkelstructuur in de uitbreidingsgebieden sterk veranderd als gevolg van schaalvergroting in de detailhandel, die gepaard ging met een toename van het vloeroppervlak per winkel en de afname van het aantal winkels.
In de Bijlmermeer en Holendrecht is daarom nog gekozen voor een concentratie van winkels, culturele voorzieningen en onderwijs om zo enkele leefbare voorzieningencentra te creëren. In Reigersbos en Gein werden de winkels weer gecombineerd met woningen in winkelstraten die alleen toegankelijk zijn voor fietsers en voetgangers. Ad 3. De relatief hoge woningdichtheid die het Grondbedrijf dicteerde liet weinig marge voor groen buiten de vooraf geplande parken. De ontwerpers hebben gekozen om het resterende, relatief lage budget dat voor groen per woning beschikbaar was vooral te gebruiken voor de aanleg van de zogeheten groene routes: de doorgaande fiets- en voetpaden die de verschillende buurten van Gaasperdam met de stad, de regio en de grote 38
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
groengebieden verbonden, zoals de Gaasperplas, het centrale park ten oosten van Holendrecht en de groene zoom aan de zuid- en zuidoostkant van het plangebied (zie afbeelding 41). In deze groene routes is ook een stelsel van waterlopen ontworpen dat verbonden is met de Gaasperplas (zie afbeelding 43). Toen de recessie van eind jaren zeventig middels nieuwe financieringsnormen tot bezuinigingen op de groenaanleg dwong 1 konden de groene routes op het laatste moment worden gered door deze uit de reguliere financiering per woning te halen en aan te merken als bovenwijkse voorzieningen. Groen is verder structureel gebruikt als begeleiding en afscherming van het halfhoge wegenstelsel en de metrobaan en als aankleding van woonerven en parkeerpleintjes. De middelhoogbouw is merendeels rond open collectieve binnenhoven georganiseerd waarvan de vormgeving een variatie laat zien van openbaar groen met terreinverhogingen, nutstuinen en privétuinen die met groene afscheidingen een geleidelijke overgang bewerkstelligen tussen openbaar en privé.
Afbeelding 41 (links): Schematische tekening van de woongebieden en groenvoorzieningenontwerp circa 1980. Uit: Algemeen Uitbreidingsplan Amsterdam 50 jaar, Amsterdam 1985. Afbeelding 42 (rechts): Kaart met de locatie van sociale woningbouw in Gaasperdam. Uit: Sociale Woningbouw Amsterdam 68-86, Amsterdam 1987.
Ad 4.Het secundaire verkeerswegennet in Gaasperdam is gedeeltelijk halfhoog aangelegd. Met uitzondering van Nellestein zijn er geen parkeergarages aangelegd. Die zijn vervangen door grotere parkeerpleinen langs de ontsluitingswegen en bij de metrostations en winkelvoorzieningen en door kleinere ‘parkeerkoffers’ in de buurten zoals eerder beproefd in de laagbouwbuurten van de Bijlmermeer. In enkele buurten met eengezinswoningen kan ook langs de ontsluitingswegen en/of voor de deur geparkeerd worden. De parkeernorm varieerde enigszins per buurt en werd met een maximum van 1,35 per woning iets lager dan in de Bijlmermeer (1,5 per woning).
1
Het zogenaamde ‘WORG-normen rapport” (Werkgroep Openbaar Lichaam Rijnmond Gemeenten – WORG).
39
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeelding 43: Locatie waterlopen en maaiveldbruggen in Reigersbos/Gein. Uit: Stedenbouwkundig Plan Gein I en II, 1980.
Afbeelding 44: Schematische weergave van het parkeren in de Bijlmermeer (links) en in Gaasperdam (rechts). Uit: Algemeen Uitbreidingsplan Amsterdam 50 jaar, Amsterdam 1985.
40
C 17-054 December 2018
3.3.2
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Holendrecht-West
Afbeelding 45: Maquette van Gaasperdam uit 1984. De begrenzing van Holendrecht-West Is met een gele lijn aangegeven. Uit: Algemeen Uitbreidingsplan Amsterdam 50 jaar, Amsterdam 1985.
Holendrecht-West bestaat uit twee noord-zuid gerichte meanders. De woningbouw heeft vier bouwlagen met portiekontsluiting en bergingen op de begane grond en de woningentrees liggen aan de stenige hoven die zich naar buiten richten. De groene hoven richten zich naar binnen, naar een parkstrook tussen de bebouwing waar de belangrijkste noord-zuid fietsroute loopt (het Abcouderpad). Het weelderige groen in de stedenbouwkundige meander is de drager van het plan en maakt van drie te onderscheiden architectonische eenheden een geheel. Vanaf de dreven zijn verschillende toegangen voor auto’s tot aan de parkeerterreinen aan de buitenranden. Langs de Holendrechtdreef liggen De Drecht, een complex van 328 bejaardenwoningen, en het winkelcentrum Holendrechtplein. In het zuidelijk deel van Holendrecht-West zijn in 1992 zes stroken laagbouwwoningen en een complex bejaardenwoningen gebouwd, een ensemble dat de naam Randwijkhof heeft gekregen.
Afbeelding 46 : School bij winkelcentrum Holendrecht. Uit: SAA, 5293FO016302.
41
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeeldingen 47 (links) en 48 (rechts): Bebouwing aan de woonerf in Ophemerthof. Architect: N. Schippers. Uit: SAA, 5293FO016175 (links) en 5293FO016174 (rechts).
Afbeelding 49 (links): Detail bebouwing Meernhof. Architect: F.J. van Gool. Uit: SAA, 5293FO016107. Afbeelding 50 (rechts): Wisselbeukplattegrond met drie en vier slaapkamers in Meernhof van architect Van Gool en bouwbedrijf Intervam. De rechter woning beschikt net als de grote woningen in de hoogbouw van de Bijlmermeer over een ‘speelhal’. Uit: Sociale Woningbouw Amsterdam 68-86, Amsterdam 1987.
42
C 17-054 December 2018
3.3.3
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Nellestein
Afbeelding 51: Maquette van Gaasperdam uit 1984. De begrenzing van Nellestein is met een gele lijn aangegeven. Uit: Algemeen Uitbreidingsplan Amsterdam 50 jaar, Amsterdam 1985.
Nellestein ligt aan de noordwestelijke oever van de Gaasperplas, direct ten zuiden van de Gaasperdammerweg. In de eerste plannen uit 1968 was hier in aansluiting op de Bijlmermeer hoogbouw in negen woonlagen op een dubbel onderhuis (tweelaagse plint) gedacht, in de vorm van twee schijven en een haak (zie afbeelding 52). Nellestein kreeg bij de start van het ontwerpproces halverwege de jaren zeventig een minder rigide structuur, resulterend in vier geknikte, slingerende hoogbouwelementen en elf dito middelhoge woonblokken, onderling en met de vier parkeergarages verbonden door ‘overdekte wandelpaden’ of ‘open drooglopen’. De ontwerpers van Stadsontwikkeling hadden voor Nellestein een Finse woonwijk voor ogen met hoge dennenbomen die de afdeling Beplantingen aanvankelijk niet bij de locatie vond passen. De combinatie van de volledig autovrije, bosachtige opzet met de schijnbaar willekeurige ligging van de slingerende bouwblokken heeft geresulteerd in een unieke woonomgeving (zie afbeelding 64).
Afbeelding 52: Nellestein zoals gedacht in 1968. De hoogbouw is met blauw aangegeven en de parkeergarages met rood. Uit: ‘bijlage 1 – stedenbouwkundig programma’ bij de brochure Basis programma voor de hoogbouw in 9 woonlagen in de Zuid-Bijlmer, 1968.
43
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeelding 53: kaart van het Bestemmingsplan Gaasperdam: Uitwerking 1 “Nellestein”, 1979.
Het stedenbouwkundige plan voor Nellestein uit 1977 werd in 1979 definitief vastgelegd in een bestemmingsplan (zie afbeelding 53). Vanwege de gunstige locatie was Nellestein bestemd voor duurdere particuliere woningbouw, de zogenaamde premiekoopwoningen, naar voorbeeld van de flatgebouwen aan de noordoever van de Sloterplas in de Westelijke Tuinsteden. De woningen werden daarom gebouwd in opdracht van het ABP (Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds). Nellestein omvat 1524 portieketagewoningen, verdeeld over vijftien oostwest georiënteerde woonblokken met balkons aan de zonkant. De vier woongebouwen van negen verdiepingen op een onderbouw liggen direct ten zuiden de Gaasperdammerweg en de elf woongebouwen van vijf verdiepingen zonder onderbouw liggen in drie clusters tussen deze hoogbouw en de plas. Doordat de gebouwen verder van de plas hoger zijn, hebben veel woningen uitzicht op het water. Tegelijk weren de hoge gebouwen het geluid van de Gaasperdammerweg. De ontsluiting voor het autoverkeer is parallel aan deze weg georganiseerd, waar de Langbroekdreef toegang geeft tot de vier parkeergarages. De rest van de buurt is uitsluitend via voet- en fietspaden toegankelijk en de entrees van de woningen zijn alle aan de noordkant gesitueerd en vanaf de parkeergarages bereikbaar met een ingenieus stelsel van drooglopen en arcades in de begane grond van woongebouwen.
In het midden van het woongebied ligt een groot scholencomplex, terwijl de overige voorzieningen, zoals het verzorgingstehuis, het gezondheidscentrum en enkele geplande winkels stedenbouwkundig geïntegreerd zijn in de woonbebouwing. Tussen de bebouwing en de Gaasperplas is in plaats van de verkeersweg uit het plan van 1968 een 100 meter brede strook ingericht als groene promenade. In een verkoopbrochure van het ABP uit maart 1980 werd de wijk aangeprezen als ‘ideaal wonen aan de Gaasperplas’ in een bijzondere groene omgeving: de Gaasperplas zou immer het middelpunt worden van een omvangrijk recreatiegebied, waar de Floriade, die in 1982 direct ten oosten van Nellestein georganiseerd zou 44
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
worden, de aanzet zou zijn voor een openbaar park, het Gaasperpark. Ook de open drooglopen die de woongebouwen onderling zouden verbinden en de wandelgangen die onder in de woongebouwen waren geprojecteerd, zouden aan ‘de sfeer van het buiten wonen’ bijdragen omdat deze de auto buiten de organisch vormgegeven wijk hielden. Bovendien zouden de drooglopen samen met de groenvoorziening één ontwerpgeheel gaan vormen (zie afbeelding 56).
De ABP-brochure: afbeelding 54 (boven): omslag; afbeelding 55 (onder links): impressie van de open wandelgangen (arcades) onder de woningen; afbeelding 56 (onder midden): impressie van de drooglopen; afbeelding 57 (onder rechts): logo van Nellestein.
Afbeelding 58: Netwerk van drooglopen tussen de parkeergarages en de woonblokken. Uit: Rekenmodel Holendrecht Oost, Stadsontwikkeling Planvorming 1977.
45
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeelding 59: Aanzichten droogloop Nellestein Amsterdam. Deze is als een gang van schaalvormige pergola’s ontworpen. Uit: Bakker en Bakker architecten, 1977.
Afbeelding 60: Zuid-Noord doorsnede van de Leusdenhof. Uit: Tekening met ‘relatie woongebouwen: droogloop: garage 2’, Bakker en Bakker architecten, 1977.
46
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeelding 61: West-Oost doorsnede van de Leusdenhof waar zowel de droogloop als de wandelgangen onder de woningen te zien zijn. Uit: Tekening met ‘relatie woongebouwen: droogloop: garage 2’, Bakker en Bakker architecten, 1977.
Afbeelding 62: Ontwerp van de gemeentelijke landschapsarchitect Kees Hund voor de openbare ruimte van Nellestein, datum onbekend. Er is in deze versie van het ontwerp te zien hoe zichtlijnen naar de plas, ter plaatse van de doorgaande fietsroute in noordelijke richting, gecreëerd zijn in een Engelse landschapsstijl. Het zicht is ook open gelaten tussen het scholencomplex in het midden van de wijk en de plas, wat een soort monumentale middenas in de wijk creëert (zie ook afbeelding 64).
47
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeelding 63: Ontwerp van de gemeentelijke landschapsarchitect Kees Hund voor de noordelijke oever van de Gaasperplas, ter plaatse van Nellestein.
Afbeelding 64: Luchtfoto van Nellestein na uitvoering, juli 1984. Uit: SAA, B00000036667.
48
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeelding 65 (links): Maquette van het verzorgingstehuis aan de Lopikhof, met op de voorgrond een deel van het vijflaagse geknikte woongebouw. Uit: SAA, 5293FO017009. Afbeelding 67 (rechts): Aanzicht van het verzorgingstehuis aan de Lopikhof, ontworpen door architectenbureau Peters en Boogers. Uit: SAA, 5293FO016697.
Afbeelding 67 (links): Kelbergenpad, voet- en fietsverbinding tussen Bijlmermeer (Kelbergen) en Nellestein met de viaducten in de snelweg Gaasperdammerweg/A9 en het viaduct in de Langbroekdreef, d.d. februari 1995. Uit: SAA, 010122000745. Afbeelding 68 (rechts): links metrostation Gaasperplas met viaduct over Langbroekdreef en zicht op hoogbouw Leksmondhof. Uit: SAA, 010122000613.
49
C 17-054 December 2018
3.3.4
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Holendrecht-Oost
Afbeelding 69: Maquette van Gaasperdam uit 1984. De begrenzing van Holendrecht-Oost is met een gele lijn aangegeven. Uit: Algemeen Uitbreidingsplan Amsterdam 50 jaar, Amsterdam 1985.
Het definitieve stedenbouwkundige plan voor Holendrecht-Oost werd, evenals dat voor Holendrecht-West, in een afzonderlijk bestemmingsplan vastgelegd. Holendrecht-Oost is de eerste laagbouwwijk die in Gaasperdam werd ontworpen en uitgevoerd. Het planvormingsproces is niet zonder problemen verlopen. Nadat onder leiding van de Dienst Volkshuisvesting een uitgewerkt plan voor circa 800 woningen was gemaakt, kwam het Grondbedrijf met de eis om 1000 woningen in het plan op te nemen. Volkshuisvesting slaagde hier met vier opeenvolgende architectenbureaus vervolgens niet in. Dankzij een studiereis naar Denemarken om laagbouw in hogere dichtheden te bestuderen, lukte het Stadsontwikkeling rond 1977 uiteindelijk wel. Holendrecht-Oost laat een strakke, eenvoudige verkavelingsopzet zien van 43 woningen/ha. De gespiegelde stroken eengezinswoningen, grotendeels in twee tot tweeëneenhalve laag met kap, zijn alle oost-west georiënteerd. Door kleine rooilijnverspringingen in de relatief korte blokken toe te passen is een eenvoudige en doeltreffende variatie in de op zich langgerekte profielen van de woonstraten verkregen. De verkaveling heeft geleid tot woningen met een openbare zijde aan smalle autovrije woonstraten met bergingen naast de voordeuren en een privézijde met tuinen. Duurdere hoekwoningen zijn vermeden.
De scholen zijn in het zuidwestelijke deel van de buurt geclusterd en later is nog een complex ouderenwoningen aan de oost-west lopende groenstrook toegevoegd. Holendrecht-Oost is voor autoverkeer op drie plaatsen vanaf de halfhoge Meerkerkdreef ontsloten en het parkeren is geconcentreerd op parkeerpleinen van maximale 90 auto’s (zie afbeeldingen 70 en 71). De ontwerpuitgangspunten die door Stadsontwikkeling in Holendrecht-Oost zijn gehanteerd werden door de ontwerpers van de latere laagbouwbuurten als tamelijk rigide bestempeld. Door de woonstraatjes consequent 50
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
autovrij te houden en als speelstraten te ontwerpen, moesten de autostraten immers tussen de tuinzones geprojecteerd worden. Dat vond men ‘de wereld op zijn kop’, niet alleen bij Volkshuisvesting maar ook bij Stadsontwikkeling/dRO.
Afbeelding 70 (links): Stedenbouwkundig plan Holendrecht-Oost. De auto ontsluiting met parkeerpleinen zijn met geel aangegeven en de doorgaande fietsroute met rood. Afbeelding 71 (rechts): Groenstructuur Holendrecht-Oost. Uit: Rekenmodel Holendrecht Oost, Stadsontwikkeling Planvorming 1977.
Afbeelding 72: Autostraatje tussen de tuinen van de Mijehof. Datum onbekend. Uit: SAA, 5293FO017022.
51
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeelding 73: Noordwestelijk deel van Gaasperdam met op voorgrond de meanders van Holendrecht-West en daarachter de rijen eengezinswoningen van Holendrecht-Oost. Op de achtergrond Nellestein en links daarvan de hoogbouw van de Bijlmermeer. Uit: Archief stadsdeel Zuidoost.
52
C 17-054 December 2018
3.3.5
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Reigersbos 1 en 2 en Gein 1 en 2
Afbeelding 74: Maquette van Gaasperdam uit 1984. De begrenzing van de buurten Reigersbos 1 en 2 en Gein 1 en 2 is met een gele lijn aangegeven. De buurten zijn van elkaar gescheiden door de metrobaan en de centrale groene route. Uit: Algemeen Uitbreidingsplan Amsterdam 50 jaar, Amsterdam 1985.
Reigersbos 1 en 2 en Gein 1 en 2 zijn in 1982-1985 tot stand gekomen. De vier buurten zijn door een ring van dreven omsloten en vormen vanwege hun ligging, stedenbouwkundige opzet en bebouwingstypologie, een duidelijke ruimtelijke eenheid. De stedenbouwkundige plannen voor dit centrale gebied werden door de afdeling Stadsontwikkeling ontworpen en door verschillende architecten ingevuld. Het gebied is in oostwestrichting door de hooggelegen metrobaan doorsneden en in noord-zuidrichting door een parkachtige groene zone die het Centraal Park Gaasperdam (oostelijk van Holendrecht) verbindt met het buitengebied van Abcoude en Reigersbos scheidt van Gein (zie afbeelding 40). In deze groene zone is door Stadsontwikkeling een waterloop ontworpen tussen de Gaasperplas en de Broekzijdsche Polder, waarop het stelsel van waterlopen is aangetakt dat niet alleen om, maar ook door Reigersbos en Gein is aangelegd en dat op een aantal punten fraaie singels vormt. De auto-ontsluiting naar de parkeerpleinen in de buurten vindt plaats vanaf de vier dreven. Het is niet mogelijk om met de auto van de ene naar de andere buurt door te rijden. Hoewel de strenge scheiding van verkeer hier en daar werd losgelaten, is het parkeren nog altijd op grote parkeerpleinen georganiseerd, meestal langs de dreven en de metrobaan, zodat een verkeersluw gebied is ontstaan.
Door de buurten loopt een fietspadennet – de groene routes – dat met viaducten de halfverhoogde autowegen kruist. Bij deze kruisingen zijn meestal ook de bushaltes en de aansluitingen naar de parkeerterreinen ontworpen. Het voetpadenstelsel is meer vertakt en loopt via onderdoorgangen in de woonblokken door van woonstraten naar binnenterreinen. Het gebied kent uitsluitend middelhoge woonbebouwing met circa 1800 woningen in een woningdichtheid van 56 woningen/ha. Het groen is 53
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
geconcentreerd in de zogeheten groene routes en het winkelbestand bij de metrostations. De maatschappelijke voorzieningen, waaronder veel scholen, liggen verspreid over de vier buurten, vooral in de centrale groenzone en bij de twee centra rond de metrostations.
Afbeelding 75 (links): Rekenmodel Reigersbos 1 en 2. Uit: Gaasperdam: Uitwerkingsvoorstellen, Stadsontwikkeling, Afdeling Planvorming, 26 mei 1977. Afbeelding 76 (rechts): Maaiveldontwerp Gein 1 en 2. Uit: Stedebouwkundig plan Gein 1 en 2, DRO-Planvorming 1980.
Afbeelding 77: Maquette Gein 1 en 2. Uit: Archief stadsdeel Zuidoost.
54
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Woningbouw De gestapelde woningbouw in Reigersbos 1 en 2 en Gein 1 en 2 varieert tussen drie en vijf bouwlagen en bestaat uit strokenbouw afgewisseld met u- en meandervormige bebouwing met openbare, gemeenschappelijke binnenterreinen. Voordat de ontwerpers tot deze verkaveling zijn gekomen, zijn er vele voorstudies gemaakt, onder meer met alleen strokenbouw, om het maximum aantal woningen in het gebied te kunnen berekenen en in te passen (zie afbeelding 78).
Afbeelding 78: Rekenmodel E met strokenbouw, Stadsontwikkeling, afdeling planvorming 1975.
Reigersbos 1 bestaat uit strokenbouw en U-vormige bebouwing. De groene hoven van de U-vormige bebouwing zijn aan de noordzijde open. De woningen worden vanaf de straatzijde ontsloten. De buitenruimten bevinden zich aan de andere gevel en zijn vooral op het groene binnenhof gericht. Tussen de blokken zijn smalle straten met langsparkeren aangelegd en ruime trottoirs met voortuinen en groene perken. Het woonensemble Parkhof dateert van 1994 en wijkt substantieel af van de rest van de buurt. Anders dan in de rest van Reigersbos 1 vindt het parkeren hier plaats op eigen terrein. De woonbebouwing in Reigersbos 2 is in drie en vier bouwlagen uitgevoerd. De verkavelingen bestaan uit een mengvorm van U-vormige bouwblokken, haakvormige bouwblokken en strokenbouw. De bebouwing heeft de entree aan de straatzijde. Het zuidwestelijke deel was oorspronkelijk een onderwijslocatie, maar in de loop der jaren zijn daar maatschappelijke voorzieningen en woningbouw aan toegevoegd. Gein 1 heeft twee deelgebieden met woningbouw, één met woningen in middelhoogbouw tussen de dreven en de singel en één eveneens met woningen in middelhoogbouw tussen de singel en het Vreeswijkpad dat de woningbouw van het gebied met voorzieningen langs de metrobaan scheidt. De verkaveling van de buurt is samengesteld uit meanders, U-vormige blokken, stroken en twee gesloten bouwblokken.
De gebouwen zijn drie of vier etages hoog en alle binnenterreinen zijn openbaar toegankelijk. De verkaveling van Gein 2 bestaat uit stroken en U-vormige blokken. De binnenterreinen zijn evenals Gein 1 gemeenschappelijk en openbaar en de bebouwing heeft de entree aan de straatzijde. 55
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeelding 79 (links): woningbouw aan de Papendrechtstraat - Peursumstraat. Architect: E.F. Groosman. Uit: SAA, 5293FO017291. Afbeelding 80 (rechts): woningbouw aan de Papendrechtstraat. Architect: Inbo. Uit: SAA, 5293FO017265.
Afbeelding 81 (links): woningbouw aan de Schelluinenstraat. Architect: Leo de Jonge. Uit: SAA, 5293FO017295. Afbeelding 82 (rechts): woningbouw aan de Soesterberghof. Architect: Leo de Jonge. Uit: SAA, 5293FO017293.
Afbeelding 83 (links): Woningen voor bejaarden aan de Soestdijkstraat. Architect: J. Abels. Uit: SAA, 5293FO017394. Afbeelding 84 (rechts): Plattegrond van een appartement voor bejaarden aan de Soestdijkstraat. Architect: J. Abels. Uit: Sociale Woningbouw Amsterdam 68-86, Amsterdam 1987.
56
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeelding 85 (links): woningbouw aan de Wamelstraat. Architect: P. Zanstra. Uit: SAA, 5293FO017399. Afbeelding 86 (rechts): plattegrond van een driekamerappartement aan de Wamelstraat. Architect: P. Zanstra. Uit: Sociale Woningbouw Amsterdam 68-86, Amsterdam 1987.
Afbeelding 87: Peursumstraat - Reigersbos 1, afdeling beplantingen. Uit: Gaasperdam: Uitwerkingsvoorstellen, Stadsontwikkeling, Afdeling Planvorming, 26 mei 1977.
Afbeelding 88 (links): Model straat en hof Gein 1 en 2 (Vianenstraat en Veldhuizenstraat). Afbeelding 89 (rechts): Modelstraat Gein 1 en 2 (Wamelstraat). Uit: Stedebouwkundig plan Gein 1 en 2, DRO-Planvorming 1980.
57
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Winkelcentra, scholen en andere maatschappelijke voorzieningen De centrum- en maatschappelijke voorzieningen zijn in een aantal clusters van min of meer zelfstandige gebouwen ondergebracht, elk met zijn eigen vorm. De locaties waren in het bestemmingsplan vastgelegd en stedenbouwkundig gelieerd aan de metrobaan die het gebied doorkruist en de organisatie van de voorzieningen beïnvloedt. De metrobaan zorgde ook voor de concentratie van scholen langs de noordkant van deze baan.
Afbeelding 90: Situatie winkelcentra (zwart), bejaarden complexen en onderwijs terreinen (geel). Uit: Overzicht Werkzaamheden Gaasperdam Stadsontwikkeling juni 1976.
Het grote autovrije winkelcentrum vlakbij het metrostation Reigersbos bestaat uit een straat met aan weerszijden bouwblokken waarin op de begane grond winkels, horeca en/of maatschappelijke voorzieningen zijn ondergebracht met een kenmerkende luifelconstructie. Vanaf de eerste verdieping zijn de bouwblokken voor wonen bestemd, een bewuste keuze om de tot dan toe strikte scheiding van functies te doorbreken. Deze keuze kreeg de nodige kritiek, vooral vanuit de ‘commissie winkelplanning’, omdat een deel van de winkeletalages voor de entrees van de woningen moest worden gebruikt. De glazen-trappenhuiselementen zijn een ingenieuze oplossing om tegelijkertijd toegang tot de woningen te bieden en de winkelpuien ononderbroken te kunnen laten doorlopen. Ter plaatse van het metrostation lopen de winkels onder het metroviaduct door van Reigersbos 1 naar Reigersbos 2, in een kantoorgebouw van vijf bouwlagen met een ‘gat’ waar de metro doorheen rijdt. De stedenbouwkundige ontwerpers vonden dat de entree van een metrostation niet groter hoefde te zijn dan een winkelruimte en ze wilden onder het viaduct kiosken en winkels onderbrengen om het winkellint niet te onderbreken, zoals ze in Stockholm hadden gezien. Ook deze ontwerpbeslissing ontmoette weerstand, dit keer van de directeur van het bureau Metro die een apart en zelfstandig herkenbaar metrostation Reigersbos beoogde.
Aan de achterzijde van de winkelpromenade zijn aan de Reigersbosdreef parkeerterreinen en een parkeergarage gerealiseerd. Het kleinere winkelcentrum Gein bevindt zich ten noorden van het metrostation Gein en bestaat eveneens uit een winkelplint met een arcade en daarboven woningen. De arcade is geaccentueerd met een meanderende betonnen rand en betegelde betonkolommen. 58
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeelding 91: Studie voor de oostelijke toegang van metrostation Reigersbos, Stadsontwikkeling, 1975. Uit: Overzicht Werkzaamheden Gaasperdam, Stadsontwikkeling juni 1976.
Afbeelding 92: Winkelcentrum Reigersbos. Links is het metrostation Reigersbos met daarboven het rayonkantoor van de Gemeentelijke Sociale Dienst. De glazen trappenhuizen van de naastgelegen woningbouw (architect C. Dam) waren op maaiveld geaccentueerd met inmiddels verwijderde halfronde zitelementen. Uit: SAA, 5293FO018772. Datum: 1986.
59
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeelding 93 (linksboven): Metrobaan en kantoorgebouwen bij station Reigersbos. Uit: SAA, 010122001079. Afbeelding 94 (rechtsboven): Winkels onder de metrobaan bij station Reigersbos. Uit: SAA, B00000028466. Afbeelding 95 (onder): Rayonkantoor van de Gemeentelijke Sociale Dienst gelegen boven de metrobaan bij station Reigersbos. Uit: SAA, 010122001077. Alle foto’s dateren van 1986.
60
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeelding 96 (links): Rayonkantoor van de Gemeentelijke Sociale Dienst gelegen boven de metrobaan. Op de begane grond loopt het winkellint gewoon door. Uit: SAA, B00000028464. Afbeelding 97 (rechts): Winkelcentrum Reigersbos. Uit: SAA, B00000028478. Datum onbekend/vermoedelijk jaren ‘80.
Afbeeldingen 98 en 99: School in Reigersbos 2, direct achter het winkelcentrum. Uit: SAA, B00000028476 (links) en B00000028505 (rechts). Datum onbekend/vermoedelijk jaren ‘80.
Afbeelding 100: Renooiplein met metrostation Reigersbos. Uit: SAA, B00000028468. Datum onbekend/vermoedelijk jaren ‘80.
61
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
De gebouwen met voorzieningen langs de Reigersbosdreef, waaronder een politiebureau, een brandweergarage, een kerk, onderwijsgebouwen, een H-vormig complex met ouderenwoningen en een sporthal, voegen zich naar de stedenbouwkundige structuur van het gebied, maar onderscheiden zich door een afzonderlijke architectuur, materiaal- en kleurgebruik. Tussen beide winkelcentra werden aan de noordkant van de metrobaan verschillende voorzieningen geprojecteerd, zoals het onderwijscluster aan het Vreeswijkpad in Gein 1 dat bestaat uit verschillende scholen met elk hun eigen vormgeving, materiaal- en kleurgebruik en het naastgelegen omvangrijke woon-zorgcomplex voor ouderen Eben Haëzer. Direct ten noorden van het winkelcentrum Gein zijn maatschappelijke voorzieningen opgenomen in de plinten van de woonbebouwing en in het zuidoostelijke deel van Gein 2 liggen aan de Wageningendreef een kantoorgebouw, een sportschool en een scholencomplex.
Afbeelding 101: Centraal gebied Gaasperdam in vogelvlucht, vanuit het zuidwesten gezien. Op de voorgrond Reigersbos 3, daarboven winkelcentrum Reigersbos en daar weer boven de middelhoge woonbebouwing van Reigersbos 1 en Gein 1. Uit: Archief stadsdeel Zuidoost.
62
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeelding 102: Winkelcentrum Reigersbos vanuit het noorden gezien. Uit: Archief stadsdeel Zuidoost.
63
C 17-054 December 2018
3.3.6
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Reigersbos 3
Afbeelding 103: Maquette van Gaasperdam uit 1984. De begrenzing van Reigersbos 3 is met een gele lijn aangegeven. Uit: Algemeen Uitbreidingsplan Amsterdam 50 jaar, Amsterdam 1985.
Reigersbos 3 is door dreven, spoor- en metrobaan omsloten en bevat zowel laag- als middelhoogbouw. Deze buurt is pas rond 1984 tot stand gekomen na een ontwerpproces dat de conflicten tussen Volkshuisvesting en Stadsontwikkeling tijdens de ontwikkeling van Gaasperdam blootlegde. De woningbouwcorporaties, verenigd in de Stiga, hadden kritiek op het door Stadsontwikkeling gemaakte stedenbouwkundig plan, in het bijzonder op
de zuidoostelijke hoek waar de dreven elkaar ontmoeten. Het lukte hun architecten niet om het gewenste aantal en soort woningen in dit deel overtuigend uit te werken. Ook het laagbouwdeel met U-vormige bouwblokken stuitte op bezwaar: hoekwoningen waren kostbaar en wat plattegrond betreft onhandig. Met hulp van de Dienst Volkshuisvesting leidde deze situatie tot een volledig nieuw plan, ontworpen door de architecten van de Stiga, Buro Van Hezik Partners in samenwerking met Groep 5 en Buro Tauber (zie ook 3.2.3). De architecten waren ook voor het ontwerp van het maaiveld verantwoordelijk en ze pasten de loop van de singel aan (zie afbeeldingen 105 en 106). In dit uitgevoerde plan ligt de laagbouw in het noordelijk deel van de buurt, van de middelhoogbouw in het zuiden gescheiden door een oost-west lopende groenstrook. Een tweede groene route in noord-zuid richting die doorloopt in Reigersbos 4, zorgt ervoor dat de buurt in vier woonvelden wordt verdeeld. De laagbouw bestaat uit stroken van twee en drie lagen met zowel schuine als platte daken. De woningen hebben de voorkant aan woonstraten, die ditmaal ook voor de auto toegankelijk zijn en waar voor de deur geparkeerd kan worden. Door de verkaveling in noord-zuidrichting zijn er vrijwel geen (achter)tuinen op het noorden.
In de noordoosthoek is als overblijfsel van het eerste plan een hoger accent opgenomen, het woongebouw Ravenstein met seniorenwoningen in zes lagen. 64
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Het zuidelijke deel van Reigersbos 3 wordt gekenmerkt door gestapelde middelhoogbouw in vier semi-gesloten blokken met drie tot vier bouwlagen (zie afbeelding 91). Parkeren is hier deels langs de straat georganiseerd, maar vooral in collectieve parkeergarages. De randbebouwing in de zuidoostelijke hoek ligt aan een parallelweg, de Terletstraat, die op dreefniveau de achterliggende en lager gelegen buurt ontsluit. Hierdoor heeft de randbebouwing een verschil in hoogte tussen voor- en achterkant zodat de parkeergarage ‘onzichtbaar’ onder het bouwblok kon worden geschoven. De groene route kruist tevens op gelijke niveau met de dreef.
Afbeelding 104: Concept stedenbouwkundig plan Reigersbos 3. De laagbouw is in het westelijke deel gepland en de middelhoogbouw in het oostelijk deel, conform het bestemmingsplan. Uit: Stedebouwkundig plan Reigersbos 3, Stadsontwikkeling-Planvorming 1979.
Afbeelding 105: Concept stedenbouwkundig plan Reigersbos 3: maaiveldinrichting, afdeling Beplantingen. Uit: Stedebouwkundig plan Reigersbos 3, Stadsontwikkeling-Planvorming 1979.
65
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeelding 106: Nieuw stedenbouwkundig plan Reigersbos 3, ontworpen door Buro Van Hezik Partners in samenwerking met Groep 5 en Buro Tauber, in opdracht van de woningcorporaties (Stiga). De route van de singel is opnieuw bepaald en de laagbouw bevindt zich aan de noordkant van het gebied terwijl de middelhoogbouw aan de zuidkant geclusterd is. Uit: Stadsarchief Amsterdam.
Afbeeldingen 107 en 108: Maaiveldontwerp Reigersbos 3 (details) van Buro Van Hezik Partners in samenwerking met Groep 5 en Buro Tauber, in opdracht van de woningcorporaties (Stiga). Uit: Stadsarchief Amsterdam.
66
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeelding 109: Reigersbos 3 vanuit het zuidwesten gezien. Uit: Archief stadsdeel Zuidoost.
67
C 17-054 December 2018
3.3.7
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Reigersbos 4
Afbeelding 110: Maquette van Gaasperdam uit 1984. De begrenzing van Reigersbos 4 is met een gele lijn aangegeven. Uit: Algemeen Uitbreidingsplan Amsterdam 50 jaar, Amsterdam 1985.
Reigersbos 4 is een functioneel en zorgvuldig gecomponeerd woongebied met voornamelijk laagbouw dat rond 1984 tot stand is gekomen. De buurt ligt aan de zuidwestelijke rand van Gaasperdam en grenst aan de zuidkant aan het natuur- en recreatiegebied De Hoge Dijk, waarmee een parkachtige transitie van stedelijke bebouwing naar het landelijk groen rondom het Gein is ontstaan. De zuidgrens van het recreatiegebied wordt gevormd door de gemeentegrens met Abcoude: de Hollandsche Kade. De ontwerpers van Stadsontwikkeling/dRO wilden – anders dan in Holendrecht-Oost – in Reigersbos 4 de ontsluitingsstructuur voor autoverkeer door straten leiden die niet langs de tuinen liepen, in combinatie met zoveel mogelijk autovrije woonstraten en maximale loopafstanden van 50 meter naar parkeerpleintjes. Van de architecten van de Stiga – die na de gebeurtenissen rond Reigersbos 3 nu ook bij het opstellen van het stedenbouwkundig plan betrokken waren – kwam de informatie dat de woningcorporaties uit kostenoogpunt korte woningblokken nastreefden die niet langer mochten zijn dan acht woningen. De Dienst Volkshuisvesting wilde bovendien extra veel kleine eengezinswoningen en een aantal HAT-eenheden. 2
2
Een HAT-eenheid of Van Dam-eenheid, is een relatief kleine en zogeheten ‘onzelfstandige woonruimte’ voor huishoudens van één of twee personen. HAT is de afkorting van Huisvesting Alleenstaanden en Tweepersoonshuishoudens.
68
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeelding 111: Kaart met woningtypen, stedenbouwkundig plan Reigersbos 4, DRO-Planvorming 1981 . Uit: Archief stadsdeel Zuidoost.
Afbeelding 112: Detaillering maaiveld, stedenbouwkundig plan Reigersbos 4, DRO-Planvorming 1981. Te zien zijn de halfronde parkeerpleintjes. Uit: Archief stadsdeel Zuidoost.
De definitieve verkaveling kenmerkt zich door twee verschillende richtingen die bepaald zijn door een 'knik' aan de noordkant bij de Schoonhovendreef. Zowel de verkaveling als de knik zijn de expressie op buurtniveau van de hoekverdraaiing die aanwezig is in de stedenbouwkundige vorm van Gaasperdam, veroorzaakt door de ligging 69
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
van de Gaasperplas en de metrolijn naar Gein en de nooit gerealiseerde doortrekking van de Gooiseweg. Samen met de architecten hebben de ontwerpers van de dRO op deze plek een bijzonder woonblok in de vorm van een hoefijzer ontworpen met een groen en geheel autovrij binnenhof. Dit bouwblok accentueert de scheg waarin de hoekverdraaiing wordt opgevangen. De overige woonbebouwing is geheel in laagbouw gerealiseerd, in een noord-zuid gerichte strokenverkaveling waarbij de achterkanten met de tuinen naar elkaar zijn toe gekeerd. Het parkeren is zorgvuldig georganiseerd op meestal halfronde parkeerpleintjes met boombeplanting in het midden van de buurt, waardoor de meeste woonstraten vrij van auto’s zijn. Haaks op de dreef lopen de twee groene routes voor langzaam verkeer die Gaasperdam met de Hollandsche Kade en het buitengebied ontsluiten. Eén van de groene routes kruist echter op gelijke niveau met de Schoonhovendreef, dat vanwege economische redenen slechts ten dele halfhoog werd aangelegd. Over de waterloop aan de zuidrand van de buurt, aan het eind van de scheg, hebben de ontwerpers zwaar moeten vechten voor de voetgangersbrug naar de Hollandsche Kade.
Afbeelding 113: Reigersbos 4 in vogelvlucht vanuit het zuidwesten gezien. In het midden van de wijk is de groene scheg te zien, met rechts de voetgangersbrug. Uit: Archief stadsdeel Zuidoost.
70
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeelding 114: Reigersbos 4 vanuit het zuidoosten gezien. Op de voorgrond is een van de bijzonder vormgegeven parkeerpleintjes gezien. Uit: Archief stadsdeel Zuidoost.
71
C 17-054 December 2018
3.3.8
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Gein 4
Afbeelding 115: Maquette van Gaasperdam uit 1984. De begrenzing van Gein 4 is met een gele lijn aangegeven. Uit: Algemeen Uitbreidingsplan Amsterdam 50 jaar, Amsterdam 1985.
Gein 4 is in 1985-1987 gebouwd en wordt gekenmerkt door laagbouw van één tot drie bouwlagen die gemengd is met gestapelde bouw in vier en vijf bouwlagen in een samengestelde strokenverkaveling. Gein 4 vormt de zuidoostelijke rand van Gaasperdam en wordt aan de zuidzijde door het veenweidegebied begrensd en aan de oostzijde door het groengebied De Gaasperzoom. De verkaveling borduurt voort op die van Reigersbos 4, waarbij nu ook oost-west gerichte korte bouwstroken zijn toegevoegd, zodat meer sprake is van samengestelde open bouwblokken dan van pure strokenbouw. Bij de noord-zuid georiënteerde stroken liggen de tuinen naar elkaar toegekeerd, zodat de voorkant van de woonbebouwing altijd naar de straat gekeerd is, terwijl bij de oost-west georiënteerde blokken de tuinen altijd op het zuiden liggen. Het parkeren is wederom op centraal gelegen parkeerpleintjes geregeld, maar ook gewoon langs de ontsluitingsstraten. De wijk wordt in de noord-zuid richting door twee fietspaden ontsloten, die als groene route zicht geven op de Broekzijdsche Polder. Direct ten zuiden van metrostation Gein staat een kloek etagebouwcomplex in een meanderstructuur die herinnert aan de stedenbouwkundig opzet van HolendrechtWest en de ‘oudere’ delen van Reigersbos en Gein.
72
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeelding 116: Stedenbouwkundig plan Gein 4. De middelhoge meander is donkergrijs aangegeven. Uit: Archief stadsdeel Zuidoost.
Afbeelding 117 (links): Perron van metrohalte Gein met zicht op het Wethouder de Roosplein, circa 1985. Uit: SAA, ANWJ00387000001. Rechthebbende foto: Maria Austria Instituut. Afbeelding 118 (rechts): Plattegrond van een driekamer appartement aan de Wethouder Van Wijckstraat/ Wethouder de Roosplein. Architect: Marge. Uit: Sociale Woningbouw Amsterdam 68-86, Amsterdam 1987.
73
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeelding 119: Gein 4 vanuit het zuiden gezien. Op de voorgrond is het industriële en seriematige bouwproces van de lage bebouwing aan de zuidoosthoek te zien. Uit: Archief stadsdeel Zuidoost.
74
C 17-054 December 2018
3.3.9
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Gein 3
Afbeelding 120: Maquette van Gaasperdam uit 1984. De begrenzing van Gein 3 is met een gele lijn aangegeven. De stedenbouwkundige uitwerking was nog niet ontworpen. Uit: Algemeen Uitbreidingsplan Amsterdam 50 jaar, Amsterdam 1985.
Gein 3 is in 1985-1986 tot stand gekomen en is de laatste buurt die gebouwd is. Vanwege problemen met de financiering heeft toenmalig wethouder Jan Schaefer ingegrepen en het programma drastisch gewijzigd naar 100% goedkope koopwoningen, een (sociaal) experiment om een eigen woning ook bereikbaar te maken voor de minder draagkrachtigen. De ook als ‘Plan Schaefer’ bekend staande buurt is door dRO ontworpen, waarbij de groenaanleg en verkaveling sterk vereenvoudigd zijn om kosten te besparen. Gein 3 werd een laagbouwwijk, bestaande uit vier velden met korte stroken die in navolging van Gein 4 oost-west en noord-zuid georiënteerd zijn, echter niet in samengestelde composities, maar als afzonderlijke eenheden. Bij de oost-west georiënteerde stroken is sprake van echte, ‘klassieke’ strokenbouw: de achtertuinen liggen altijd op het zuiden, zodat de voorkant van de ene strook naar de achterkant van de andere strook gekeerd is, een unicum in Gaasperdam. De buurt wordt doorkruist door twee groene routes voor langzaam verkeer. Het parkeren is geclusterd op centrale parkeerplaatsen en langs de brede woonstraten in noord-zuid richting die de vier bebouwingsvelden ontsluiten. De bebouwing bestaat grotendeels uit twee bouwlagen met een bewoonbare kapverdieping. In de noordoosthoek was een terrein voor woonwagens geprojecteerd dat uiteindelijk niet werd uitgevoerd.
75
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeelding 121: Eerdere versie van het stedenbouwkundig plan Gein 3, nog zonder oost-west stroken. Uit: Archief stadsdeel Zuidoost.
Afbeelding 122: Gein 3 vanuit het oosten gezien. Op de voorgrond zijn de oost-west stroken in aanbouw. Uit: SAA, B00000037635, 1987.
Afbeelding 123 (links): woningen aan de Helena Kuipers-Rietberghof 54-64. Uit: SAA, 5293FO018488. Afbeelding 124 (rechts): oplevering van de eerste woning aan de Helena Kuipers-Rietberghof 33.Uit: SAA, 5293FO018489.
76
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
4 Betekenisvolle structuren, elementen en bebouwing 4.1.
Waarderingskaart architectonische en stedenbouwkundige kwaliteit 1965-1985
In 2016 heeft de gemeenteraad MenA opdracht gegeven om in de tijd vooruit te kijken met waarderen van erfgoed tot 1985. Deze actie wordt momenteel uitgevoerd en zal leiden tot orde kaarten. Op de kaart wordt aangegeven: •
Ordes van gebouwen, bruggen en viaducten
•
Zones van structuren, stedenbouwkundige eenheden, groen/water
•
Groen/blauwe hoofdstructuur
•
Openbaar groen
•
Privé-tuinen grenzend aan openbaar groen
•
Lanen, wijkontsluitingswegen buurtontsluitingswegen
De waardering van architectuurordes en stedenbouwkundige/landschappelijke zones leidt in combinatie met elkaar tot een versterking van de van de aanbevelingen van de aanpak van zowel de architectonische eenheden als van de openbare ruimte. Stedenbouwkundige zones De waardering van de orde kaarten voor de gordel 20-40 en 19de eeuwse Ring is gebaseerd op een systeem van architectuurordes gecombineerd met stedenbouwkundige zones. Het waarderingssysteem van de ordekaarten voor de AUP gebieden wijkt hiervan: de stedenbouwkundige waardering wordt opgenomen in de ordewaardering. De komende ordekaart erfgoed tot 1985 bouwt qua waardering voort op het bestaande systeem, met dien verstande dat de ingreep om de stedenbouwkundige waardering in de orde waardering op te nemen, wordt teruggedraaid. Er is dan weer sprake van 4 ordes gecombineerd met 4 zones. De indeling in stedenbouwkundige zones geschiedt vanuit het oogpunt van stedenbouwkundige, landschappelijke en of cultuurhistorische waarde. Stedenbouwkundige zones maken deel uit van het openbaar gebied in samenhang met de flankerende bebouwing, groen, parken, waterlopen, privé-tuinen die grenzen aan het gebied. De kwaliteit en uniciteit van het stedenbouwkundig plan, het profiel, de kwaliteit van de architectuur, de inrichting van de openbare ruimte, de groenvoorziening en de aanwezigheid van zichtlijnen zijn waardebepalende factoren.
Bij de stedenbouwkundige zones gaat het om de ruimtelijke samenhang van al deze elementen en de hiermee verbandhoudende kwaliteit van het stadsbeeld, straatbeeld, groenvoorziening en water en de aanwezigheid van bijvoorbeeld zichtlijnen. Zone basis: voor de periode kenmerkende zone met basiskwaliteit, of een zone waarin door latere invullingen sprake is van een onsamenhangend of verstoord straatbeeld Zone C: voor de periode karakteristieke zone met stedenbouwkundige en/of landschappelijke meerwaarde. Dit 77
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
is een zone met meerwaarde doordat het oorspronkelijk stedenbouwkundig plan en de authentieke bebouwing zorgen voor een architectonische of architectuurhistorische continuïteit. Deze continuïteit kan ook ontstaan door beplanting/groenvoorziening. Zone B: Zone met een nadrukkelijke stedenbouwkundige en/of landschappelijke meerwaarde, dikwijls onderdeel van een stedenbouwkundig plan. In deze zone wordt de stedenbouwkundige meerwaarde versterkt door bijzondere architectuur of doordat de zone deel uitmaakt van een bijzonder stedenbouwkundig plan en/of cultuurhistorische betekenis. Zone A: Zone te beschouwen als dragende structuur van een hooggewaardeerd stadsgezicht. De bebouwing en het groen en/of het water is/zijn van uitzonderlijke kwaliteit en/of gaafheid en het gebied is gerealiseerd volgens een belangrijk stedenbouwkundig ontwerp of maakt deel uit van een bijzondere ruimtelijke structuur.
Afbeelding: Uitsnede van de Waarderingskaart Stedenbouwkundige Zones (concept 22 juni 2018) ter plaatse van het plangebied.
Architectuur Op de waarderingskaart die hierboven werd genoemd, wordt de architectonische kwaliteit van de bebouwing (woningbouw, scholen, winkelcentra, kerken, kantoren, enzovoort) in opklimmende waardering aangegeven met basisorde, orde 3, orde 2 en orde 1. Bij de ordes gaat het vooral om de wijze waarop de verschillende architectuureenheden tot een harmonisch geheel zijn samengevoegd. Dit leidt per bouwstijl/periode tot een waardering in verschillende gradaties. 78
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Orde basis: voor de periode kenmerkende bouwwerken/architectuureenheden met basis kwaliteit, of bouwwerken die door geringe ontwerpkwaliteit dan wel ingrijpende wijzigingen hun architectonische meerwaarde hebben verloren. Orde 3: Een bouwwerk/architectuureenheid met een voor de periode kenmerkende vormgeving en/of kenmerkende typologie en/of de bijzonderheid daarvan in de periode. Orde 2: Een architectuureenheid met een voor de periode karakteristieke architectonische vormgeving en/of typologie, met een nadrukkelijke architectonische, typologische verbijzondering en/of van cultuurhistorische betekenis. Orde 1: Een bouwwerk/architectuureenheid die op basis van typologie en/of architectonische vormgeving de status heeft van geregistreerd Rijks- dan wel Gemeentelijk monument en panden met een vergelijkbare cultuurhistorische waarde.
Afbeelding: Uitsnede van de Waarderingskaart Architectuurordes (concept 22 juni 2018) ter plaatse van het plangebied.
79
C 17-054 December 2018
4.2
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Waarden van de stedenbouwkundige structuur
Verkeer Vanwege het streven naar rustige en veilige woonbuurten is de stedenbouwkundige hoofdstructuur van Gaasperdam gevormd door de metrobaan vanaf Amsterdam Centraal (inclusief de metrostations), het grotendeels halfhoog aangelegde verkeerswegennet en een stelsel van kruisingsvrije fietspaden met de benodigde viaducten, bruggen en duikers. Deze voor de periode karakteristieke scheiding van verkeerssoorten gaat gepaard met geconcentreerd parkeren op grote parkeerpleinen langs de ontsluitingswegen, bij de metrostations en bij de winkelvoorzieningen. De woonbuurten kennen kleinere (grotendeels beboomde) ‘parkeerkoffers’. Daarmee konden autoluwe of autovrije straten ontstaan met veel groen, twee belangrijke kwalitatieve kenmerken van de wijk. Hieraan gerelateerde waarden: •
Markante metrostations
•
Kruisingsvrije voet- en fietspaden op maaiveldniveau
•
Uniformiteit in de uitvoering van de kunstwerken (bruggen, viaducten, enz.)
•
Veel autoluwe en autovrije straten
•
Beperkte loopafstanden naar de parkeerpleinen
•
Ruime hoeveelheid groen (zowel privé als openbaar)
•
Met aandacht ontworpen parkeerkoffers/pleinen/garages
•
Rustige woonbuurten
Openbare ruimte, groen en water Sinds de Westelijke Tuinsteden is groen gebruikt als gelijkwaardig stedenbouwkundig element. Ook de stedenbouwkundige structuur van Gaasperdam is het resultaat van het samenspel tussen de infrastructuur en de water- en groenstructuur, met de Gaasperplas en het omliggende park als groene kern van de nieuwe stadsuitbreiding. Gaasperdam bevat nog meer grootschalige parken/ groengebieden die de hoofdgroenstructuur van de wijk vormen en voor een soepele relatie tussen de bebouwing en het open weidelandschap zorgen: het groengebied Gaasperzoom, het wijkpark Gaasperdam, de groene zone langs de Hollandse Kade en de centrale, noord-zuid gerichte groenstrook tussen de metrostations Gein en Reigersbos. Het resterende (openbare) groen is in de typerende groene routes geconcentreerd, waarin ook het stelsel van waterlopen is opgenomen dat verbonden is met de Gaasperplas en dat op een aantal plekken fraaie singels vormt. Verder is de middelhoogbouw merendeels rond open collectieve binnenhoven georganiseerd, waarvan de vormgeving een variatie laat zien van openbaar groen, nutstuinen en privétuinen. De laagbouw is voorzien van privétuinen die, met uitzondering van Holendrecht-oost, nooit aan de noordzijde liggen.
Groen zorgt hier voor de relatie tussen bebouwde en onbebouwde ruimte binnen het stedelijke weefsel en heeft daarom ook op dit niveau een belangrijk structurerende rol. De ruime hoeveelheid groen die zo typerend is voor Gaasperdam werd mogelijk 80
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
gemaakt door de gekozen verkeerstructuur met scheiding van verkeerssoorten en geconcentreerd parkeren, die werd overgenomen uit het uitbreidingsplan van 1965, toen de Zuid-Bijlmer nog in hoogbouw op een tapijt van doorlopend groen was gedacht. Aanwezige waarden: •
De parken
•
De Gaasperplas
•
Het stelsel van groene routes
•
Het stelsel van waterlopen
•
De binnenhoven met collectief groen
•
De privétuinen
•
De (groene) autoluwe straten
•
Parkeerkoffers
•
De parkachtige transitie van stedelijke bebouwing naar landelijk groen
Afbeeldingen: Impressie van de parkachtige transitie van stedelijke bebouwing naar landelijk groen. (Foto’s: MenA 2018).
Verkaveling De gekozen wegenstructuur heeft tevens tot verschillende, van elkaar gescheiden (en daarom rustige) buurten geleid. De verdere uitwerking van de bouwopgaven heeft geresulteerd in één hoogbouwveld tegen de bestaande hoogbouw van de Bijlmermeer aan (Nellestein), middelhoogbouw in de kern van het gebied en laagbouw aan de 81
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
randen. Uiteindelijk zijn vooral woonerven en meanders gerealiseerd, bestaande uit (geschakelde) eengezinswoningen in korte stroken en portieketagewoningen in drie tot vijf bouwlagen. De middelhoge bebouwing kent diverse onderdoorgangen voor voetgangers in de woonblokken van woonstraten naar binnenterreinen. De verkavelingsopzet van de gebieden met laagbouw is sterk beïnvloed door de gewenste oriëntatie en de ligging van de privétuinen en parkeerkoffers. Aanwezige waarden: •
Rustige buurten
•
Veel groen
•
Autovrije straten
•
Veel eengezinswoningen
•
Geleidelijke bouwhoogtetransitie van de hoogbouw in de Bijlmermeer naar de groene zones ten zuiden en oosten van Gaasperdam
•
De verkavelingen met binnenhoven (collectief groen)
•
De oriëntatie van de privétuinen
•
Variatie in de verkavelingen
Woningbouw Ten minste 65% van de hoofdzakelijk sociale woningen kreeg vier of meer kamers, waarbij 90 m2 als het minimum voor een goede gezinswoning gehanteerd werd. De woningen zijn gebouwd met industriële bouwmethoden. Vanwege de economische crisis begin jaren ’80 is de architectuur vrij sober geworden. Aanwezige waarden: •
Opmerkelijk grote woningen
•
Goede confectie woningbouw
•
Variatie in de overwegende sober architectuur
•
Alle woningen hebben een tuin of toegang tot collectief groen
82
C 17-054 December 2018
4.3
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Waarden van de verschillende buurten
Holendrecht-west •
Verkavelingsopzet van twee lange meanderstroken
•
Lange autovrije groene route
•
Fraaie openbare ruimte
•
Veel en gevarieerd (openbaar) groen
•
Helder en bijzonder totaalontwerp
•
Rustige woonomgeving
•
Voetpadenstelsel dat via onderdoorgangen in de woonblokken doorloopt van parkeerpleinen naar binnenhoven
•
Paviljoens voor diverse voorzieningen aan de groene route
Afbeeldingen: Impressie van Holendrecht-West (foto’s: MenA 2018).
83
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeeldingen: Impressie van Holendrecht-West (foto’s: MenA 2018).
Nellestein •
Volledig autovrij
•
Fraai landschappelijke opzet
•
Riante (openbare) groenaanleg
•
Slingerende bouwblokken (hoog- en middelhoog) en schijnbaar willekeurige ligging van de bebouwing
•
Stelsel en vormgeving drooglopen
•
Goed functionerende parkeergarages
•
Helder en bijzonder totaalontwerp
•
Rustige en bijzondere woonomgeving
•
Interessante architectuur
84
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeeldingen: Impressie van Nellestein (foto’s: MenA 2018).
Holendrecht-Oost •
Strakke, eenvoudige verkavelingsopzet
•
Kleine rooilijnverspringingen in de relatief korte blokken leiden tot variatie in de op zich langgerekte profielen van de woonstraten
•
Woonstraten autovrij
•
Woonstraten als speelstraten
•
Rustige woonomgeving
•
Groene routes
85
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeeldingen: Impressie van Holendrecht-Oost (foto’s: MenA 2018).
Reigersbos 1 en 2 en Gein 1 en 2 •
Verkaveling met strokenbouw afgewisseld met u- en meandervormige woonbebouwing
•
Gemeenschappelijke en semi-openbare binnenterreinen
•
Met aandacht ontworpen groen in autovrije binnenterreinen/hoven
•
Smalle straten met ruime trottoirs, voortuinen en groene perken
86
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
•
Enkele architectonisch interessante woonblokken en bouwwerken
•
Voetpadenstelsel dat via onderdoorgangen in de woonblokken doorloopt van woonstraten naar binnenterreinen
•
Rustige woonomgeving
•
Centrale groenzone en groene routes
•
Relatie van de waterlopen met de bebouwing en de groene hoven
•
Autovrije winkelcentra
•
Winkels met bovenwoningen
•
Cluster metrostation Reigersbos met winkelstraat en kantoorgebouw waar de metro doorheen rijdt
Afbeeldingen: Impressie van Reigersbos 1,2 en Gein 1,2 (foto’s: MenA 2018).
87
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Reigersbos 3 •
Verkaveling van laagbouw in noord-zuidrichting (geen tuinen op het noorden)
•
Fraaie openbare ruimte langs de singel
•
Middelhoogbouw met collectief groen en collectieve parkeergarages
•
Rustige woonomgeving
•
Groene routes (met waterlopen)
Afbeeldingen: Impressie van Reigersbos 1,2 en Gein 1,2 (foto’s: MenA 2018).
88
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Reigersbos 4 •
Geen tuinen op het noorden
•
Zichtlijnen naar het open landschap
•
Autovrije woonstraten
•
Bijzonder woonblok in de vorm van een hoefijzer met een groen en geheel autovrij binnenhof
•
Bebouwing westelijk deel in strakke noord-zuid verkaveling
•
Rustige woonomgeving
•
Groene routes (met waterlopen)
Afbeeldingen: Impressie van Reigersbos 4 (foto’s: MenA 2018).
89
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeeldingen: Impressie van Reigersbos 4 (foto’s: MenA 2018).
Gein 4 •
Geen tuinen op het noorden
•
Enkele typologisch interessante woonblokken
•
Zichtlijnen naar het open landschap
•
Autovrije/luwe woonstraten
•
Rustige woonomgeving
•
Groene routes
90
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Afbeeldingen: Impressie van Gein 4 (foto’s: MenA 2018).
Gein 3 •
Geen tuinen op het noorden
•
Autovrije woonstraten
•
Rustige woonomgeving
•
Groene routes
Afbeeldingen: Impressie van Gein 3 (fotos: GoogleEarth 2018).
91
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Literatuur/bronnen •
Abrahamse, J.E. en Noyon, R., Het oude en het nieuwe bouwen, Bussum 2007
•
Basis programma voor de hoogbouw in 9 woonlagen in de Zuid-Bijlmer, 1968
•
Bestemmingsplan Gaasperdam, Amsterdam 1976
•
Bolte, W. en Meijer, J., Van Berlage tot Bijlmer, Nijmegen 1981
•
Bruijne, D. e.a., Amsterdam Southeast/Amsterdam Zuidoost, Bussum 2002
•
Duyff, W.T. en Van der Lee, K.W., ‘Huisje, boompje, beestje’, in: Algemeen Uitbreidingsplan Amsterdam 50 jaar, Amsterdam 1985 (pp. 145-172)
•
Feddema, Herman, Een incident achter de Bijlmer: De geschiedenis van een moderne wijk in aanbouw, Amsterdam 1982
•
Feddes/Olthof landschapsarchitecten, De groene kwaliteit van Gaasperdam, Amsterdam 2018
•
Gemeentelijke Dienst Volkshuisvesting Amsterdam, Sociale Woningbouw Amsterdam 68-86, Amsterdam 1987
•
Haan, H. de en Keesom, J., Terug naar de straat: De vernieuwing van de F-buurt, Amsterdam Zuidoost, Haarlem 2004
•
Heuvel, Dirk van den (red.), Jaap Bakema and the open society, Amsterdam 2018
•
Klusman, Erik, ‘De Bijlmermeer’, in: Algemeen Uitbreidingsplan Amsterdam 50 jaar, Amsterdam, 1985 (pp. 116-126)
•
Lier, Karin van , ‘Het ander zuidoost: 25 jaar Gaasperdam’, Ons Amsterdam 6 (juni 2004)
•
Locher, Frits, ‘Stedebouwkundige structuurveranderingen in de stadsuitbreiding’, in: Algemeen Uitbreidingsplan Amsterdam 50 jaar, Amsterdam 1985 (pp. 80-92)
•
Locher, Frits, ‘Het ruimtegebruik en de stadsuitbreiding’, in: Algemeen Uitbreidingsplan Amsterdam 50 jaar, Amsterdam 1985 (pp. 127-137)
•
Monumenten en Archeologie Amsterdam, Cultuurhistorische Verkenning Bijlmermuseum, Amsterdam 2016
•
Monumenten en Archeologie Amsterdam, Van licht, lucht en groen wordt je een ‘beter’ mens: een cultuurhistorische verkenning naar de tuin in de Amsterdamse stedenbouw, Amsterdam, 2017
•
Plan Stadsspoor, 1968
•
Velde, J.J. van der, Stadsontwikkeling van Amsterdam 1939-1967, Amsterdam 1968
•
Welstandsnota Amsterdam Zuidoost, Amsterdam 2004
•
Archief Stadsdeel Zuidoost
•
Stadsarchief Amsterdam (SAA), Beeldbank
•
Stadsarchief Amsterdam (SAA), Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening
•
Stadsarchief Amsterdam (SAA), Archief van de Secretarie; Afdeling Publieke Werken
•
Geschiedenis planvorming Gaasperdam, verslag bijeenkomst op 14 november 2017 met oud-ambtenaren DRO: Klaas de Boer, Kees Hund, Erik Klusman, Klaas van der Lee, Hein Struben en Wil Val
•
E-mail van oud-ambtenaar DRO Marjati Pratomo, 7 November 2017
•
Interview met oud-ambtenaar DRO Erik Klusman, 5 Maart 2018
•
<http://bijlmermuseum.wordpress.com/de-bijlmer-in-tijd/> [februari 2018]
•
<http://socialisme.nu/blog/nieuws/35721/fietsen-een-gezonde-beweging/> [oktober 2018]
92
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
93
C 17-054 December 2018
Gemeente Amsterdam Monumenten & Archeologie
Colofon Datum: december 2018 Status: definitief Redactie: Jeroen Schilt, Hester Aardse Tekst: Sandra Guarda, Jeroen Schilt
© Monumenten & Archeologie, Gemeente Amsterdam, 2018 Postbus 10718, 1001 ES Amsterdam, 020-2514900 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op enigerlei andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van MenA. MenA aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek.
94
Bezonning plangebied centrum Reigersbos Bestaand en toekomst Oktober 2021
Bezonning - Plangebied Centrum Reigersbos bestaand 21 maart 06:39
18:55 09:00 uur
15:00 uur
12:00 uur