8 DEF IC 2024 03 06 Advies Nationaal Slavernijmuseum.pdf

Commissie Omgevingskwaliteit

Bezoekadres: Weesperplein 8 (Vm. Stadstimmertuin 4) Postbus 1409 1000 BK Amsterdam www.crk.amsterdam.nl

Integrale Commissie Advies nr. 2024-4 Status: definitief

Ambtelijk adviseur

Nationaal Slavernijmuseum 6 maart 2024 Robert Winkel (voorzitter), Dana Ponec, Irma van Oort, Do Janne Vermeulen, Hanneke Kijne, Annuska Pronkhorst, Marten Wassmann, Ruwan Aluvihare -

Secretaris

Paul Rosenberg, Marlous Ruiter

Onderwerp Datum Commissie

Peggy Brandon, John Leerdam, David Brandwagt (kwartiermakers) Overige deelnemers Thomas van Swaaij (project), Max van Engen (Kunst en Cultuur), Bert Kommerij, (buurtcomité Java-eiland), Evelien van Batenburg (R&D) Toelichting

Achtergrond De raad heeft eind 2017 besloten een verkenning uit te voeren naar de mogelijkheden voor een nationale museale voorziening slavernijverleden. De afgelopen jaren hebben verschillende belangenorganisaties en experts dit initiatief verder uitgedacht en uitgewerkt. Vanaf september 2022 zijn door het college drie kwartiermakers aangesteld om op verschillende deelonderwerpen (museaal, maatschappelijk en fysiek) de voorbereiding en de realisatie van een Nationaal Slavernijmuseum dichterbij te brengen. Op 13 februari 2024 hebben de kwartiermakers hun bevindingen en adviezen aangeboden aan het college van B&W waarna deze zijn gepresenteerd aan pers en publiek. De kwartiermakers adviseren om het museum op de kop van het Java-eiland in Stadsdeel Oost te vestigen, in een nieuw, iconisch en hoogwaardig museumgebouw van ca. 9000m2 omringd door een park. Voordat het college en de gemeenteraad een besluit nemen over de locatie vraagt het college advies aan de Commissie Omgevingskwaliteit. Vraagstelling Welke landschappelijke en stedenbouwkundige kansen en mogelijkheden ziet de commissie ten aanzien van de locatie kop Java-eiland voor een toekomstig Nationaal Slavernijmuseum (NSM)? Welke adviezen geeft zij op voorhand mee voor de architectonische en landschappelijke uitwerking en voor de selectie van een ontwerpteam?

De Commissie Omgevingskwaliteit adviseert de gemeente Amsterdam over de integrale kwaliteit van de fysieke leefomgeving: stedenbouw, architectuur, openbare ruimte, cultuurhistorie, duurzaam bouwen, welstand en monumenten

Commissie Ruimtelijke Kwaliteit Riomte

Datum:6 maart 2024 Nationaal Slavernijmuseum Pagina 2 van 5

Advies Er is door de kwartiermakers in relatief korte tijd ongelofelijk veel werk verzet. De commissie is onder de indruk van het professionele karakter van de opgeleverde producten. Dat geldt zowel voor het museale concept, als voor het resultaat van de participatie en voor de ruimtelijke studie die ten grondslag ligt aan het eindadvies om een Nationaal Slavernijmuseum op te richten op de kop van het Java-eiland. De commissie ondersteunt de keuze voor deze locatie volledig. De plek is over de afgelopen dertig jaar zorgvuldig vrijgehouden om plaats te bieden aan een echt bijzondere functie. Een museum op deze plaats lost die belofte volledig in en voldoet zowel aan de uit de participatie voortgekomen wensen en voorwaarden voor een NSM als aan de richtlijnen die in de Omgevingsvisie voor deze plek zijn meegegeven. De commissie beschouwt dit als een ‘match made in heaven’. De plek geeft door de zichtbaarheid, de centrale ligging en de weidsheid veel meewind aan het toekomstige museumgebouw. Vanuit het principe van wederkerigheid is het in de uitwerking van belang dat het gebouw ook iets ‘terugdoet’ voor zijn omgeving. De combinatie van gebouw en park beschouwt de commissie om die reden als de essentie van het plan. Positie De gekozen locatie biedt genoeg ruimte om aan de eisen en wensen van het programma te voldoen. Dat is een van de aantrekkelijkheden van deze plek.

De ruime kavel zorgt er ook voor dat verschillende posities voor het gebouw mogelijk zijn. De in de presentatie gekozen plek schuin ten noorden van Hotel Jakarta wordt door de commissie niet direct ondersteund. De wens om de afstand tot de brug klein te houden is vanuit de logistiek gedacht begrijpelijk, maar gezien vanaf de Jan Schaefferbrug (voorlopig de voornaamste en zelfs enige toegang tot het eiland) valt het gebouw dan grotendeels weg achter Hotel Jakarta. Vanaf de noordoever van het IJ gaan de twee gebouwen werken als een ensemble, terwijl de vrije ligging van het museum een van de hoofduitgangspunten is voor de keuze voor deze locatie. Om op het eiland de ideale positie te bepalen adviseert de commissie een ‘vaste puntenkaart’ te maken waarin de eisen van Rijkswaterstaat en het Havenbedrijf ten aanzien van zichtlijnen voor de scheepvaart, de afmeermogelijkheden voor schepen en een zone voor kadeherstel zijn aangegeven. Op basis van een ruimtelijk-volumetrisch model, gebaseerd op het programma van eisen, kan bepaald worden hoe een dergelijk volume kan werken op verschillende posities en vanuit verschillende gezichtspunten. Een ‘testplan’ naar Zwitsers voorbeeld kan daarbij behulpzaam zijn. Lastig en belangrijk blijft de vraag in hoeverre vanuit stedenbouw de positie en het volume vooraf worden vastgezet.

Wat is de balans tussen sturing aan de voorkant en ruimte voor ontwerp? Relatie tussen landschappelijk en gebouwd programma Het park is in de planvorming een plek voor bezinning, voor voorwerpen of beelden die buiten beter tot hun recht komen en een ruimte voor rituelen die met de culturele identiteit van de doelgroepen is verbonden. In bijna alle nieuw gebouwde musea in de wereld wordt de meerwaarde van landschap en gebouw onderkend en opgezocht. De commissie adviseert daarom met klem ook hier park en gebouw in samenhang te ontwerpen. Ook, of zelfs juist als in de uitvoering een fasering wordt aangebracht, is het van groot belang dat een integraal ontwerp voor gebouw en omgeving in alle stadia het uitgangspunt blijft. De uitvraag voor een ontwerpteam

Commissie Ruimtelijke Kwaliteit Riomte

Datum:6 maart 2024 Nationaal Slavernijmuseum Pagina 3 van 5

moet zijn geënt op die integrale benadering. De opdracht voor het parkgedeelte omvat ook de vraag hoe rekening wordt gehouden met de speciale condities van de plek: wind en water leveren een betekenisvolle meerwaarde maar stellen ook eisen aan de manier waarop het park wordt ingericht. Het in stand laten van een zekere leegte of overmaat geeft aan het toekomstig gebruik van het park, zowel door het museum als door derden een zekere flexibiliteit. Iconisch Het begrip ‘iconisch’ is met vrijwel ieder bouwproject van enige omvang verbonden, maar kan op veel verschillende manieren worden geladen. In dit specifieke geval is de plek al iconisch; daar hoeven niet heel veel architectonische middelen aan te worden toegevoegd. Het iconische kan gezocht worden in een uniek samengaan van landschap en architectuur. Het is belangrijk dat daar in de uitvraag aan ontwerpers ruimte voor wordt gegeven. De commissie ziet ook mogelijkheden om het ‘iconische’ te verbinden met aspecten van natuurinclusief, biobased en circulair bouwen. Placemaking Vanuit de kwartiermakers bestaat de wens om nu al te starten met onderdelen van het programma. De commissie steunt dit initiatief en kan zich voorstellen dat dit al op de beoogde locatie zijn beslag krijgt.

Placemaking is een geschikt middel om vertrouwd te raken met de locatie, dingen uit te proberen die van pas kunnen komen bij het formuleren van de uitvraag en draagvlak in de omgeving te vergroten. Mogelijk kan het tijdelijke schoolgebouw hiervoor worden ingezet. Architectenselectie De commissie is niet overtuigd van het voorstel om een scheiding aan te brengen tussen een ontwerpend en een uitwerkend team en ziet dit als een risico voor continuïteit. De nadruk moet liggen op de integraliteit van de opgave. Dat geldt zowel voor de inhoud als voor het proces. Ook het tentoonstellings- en gebouwontwerp kunnen niet worden gezien als losse opgaven. De relatie tussen de organisatie van de binnenruimte en de uiterlijke verschijningsvorm is een voorwaarde om tot een optimaal gebouw te komen. De commissie adviseert dan ook een uitvraag te doen voor een ontwerpend team waarin alle disciplines zijn vertegenwoordigd (landschap, architectuur, museaal concept, constructie, duurzaamheid en natuurinclusiviteit). De opgave is daarbij om een balans te vinden tussen het zoveel mogelijk sturen van de opdracht (risicomijdend) en voldoende ruimte laten voor creativiteit en onverwachte oplossingen. Daarvoor bestaat geen vaste receptuur. De inzet om de internationale ideeënprijsvraag nadrukkelijk open te stellen voor zowel de grote, gespecialiseerde bureaus als de kleinere wordt ondersteund.

Een middel daartoe is om de nadruk niet te leggen op referenties (zoals gebruikelijk) maar meer op competenties en verwantschap met de opgave. Dat is in de praktijk best lastig omdat bureaus die zich nadrukkelijk verbonden voelen met de ontwerpopgave van het NSM zich niet altijd in de eurocentrische opdrachtgeversscope bevinden. Het is aan te bevelen leading figures uit het internationale architectuurcircuit zoals bijvoorbeeld Lesley Lokko (curator Architectuur Biënnale Venetië) en Pascale Sablan (oprichter Beyond the Built Environment) om advies te vragen hoe representatie en diversiteit op voorhand beter zijn te adresseren en te activeren in de teamselectie voor het NSM.

Commissie Ruimtelijke Kwaliteit Riomte

Datum:6 maart 2024 Nationaal Slavernijmuseum Pagina 4 van 5

Als voornaamste uitdaging voor de kwartiermakers en hun opvolgers ziet de commissie om in alle stadia van de planvorming trouw te blijven aan de uitgangspunten. Het kan behulpzaam zijn een referentielijst op te stellen met de voornaamste ambities, zoals die nu al voor een belangrijk deel zijn geformuleerd. In iedere fase van dit meerjarige traject kan dan worden bepaald hoe de keuzes die gemaakt moeten worden zich verhouden tot de oorspronkelijke uitgangspunten. Ook het proces dat doorlopen wordt om tot een vastgesteld ontwerp te komen kan iconisch zijn, bijvoorbeeld door de manier waarop zowel de brede doelgroep als de bewoners van het Javaeiland worden betrokken in het beoordelen van of input leveren op de eerste ontwerpen. Concluderend steunt de commissie volledig de keuze voor deze locatie. Zij benadrukt het belang van een integraal ontwerp voor en uitvoering van park en gebouw en onderkent de complexiteit van de uitvraag. De commissie is beschikbaar om hier in een volgende fase op door te adviseren.

Amsterdam, 12 maart 2024 Commissie Omgevingskwaliteit

Robert Winkel, voorzitter

Commissie Ruimtelijke Kwaliteit Riomte

Datum:6 maart 2024 Nationaal Slavernijmuseum Pagina 5 van 5

Bijlage Beleidskaders: - ‘Omgevingsvisie Amsterdam 2050. Een menselijke metropool’ (Amsterdam 2021) - Bestemmingsplan Oostelijke Eilanden - ‘Een grote stap naar nationaal slavernijmuseum in Amsterdam’ (collegebesluit 26-1-2024) Aangeleverde stukken - Adviesvraag Commissie Omgevingskwaliteit (College van B&W, 13-2-2024) - ‘Vertel het hele verhaal. Plan voor de oprichting en bouw van een Nationaal - Slavernijmuseum’ (kwartiermakers, febr. 2024) - ‘Over ons en met ons. Participatieverslag’ (kwartiermakers, febr. 2024) - Bijlage 1: Locatieadvies - Bijlage 2: Programma van Eisen - Bijlage 3: Architectenselectie