6. Casestudy Schinkelkwartier Nanke Verloo

Eindrapportage Urban Lab Apprenticeship

Buurtplatformrecht in het

Schinkelkwartier Kansen en obstakels voor samenwerking burgers en gemeente Amsterdam in nieuwe stedelijke ontwikkeling

Namen Aantal woorden Datum Supervisor Vak

Bart Groen (11883553) and Rinner Zeinstra (12211958) 16997 7 juni 2023 Dr. Nanke Verloo Urban Lab Apprenticeship

Inhoud Introductie................................................................................................................................. 3 Resultaten ................................................................................................................................. 6 Achtergrond buurtplatformrecht ........................................................................................... 6 Deel 1: Activiteiten en acties vanuit Buurtplatform Schinkelkwartier .................................. 8 1.1 Vóór de projectnota: oprichting bewonersverenigingen, klagen en tegenvoorstellen........................................................................................................... 10 1.2 Na de projectnota: begin proeftuin, blijven zeuren, buurtvisies en claims ........... 11 1.3 Vervolg: Geobserveerde activiteiten BPS ............................................................. 12 Deel 2: Gemeentelijke activiteiten rond implementatie BPR ............................................ 20 2.1 Directeur gebiedsgericht werken als sleutelfiguur ................................................ 22 2.2 Installatie tussenteam ............................................................................................ 22 2.3 Wekelijkse meet ups ..............................................................................................

22 2.4 Gebiedsmanager als neutrale mediator voor Schinkelkwartier ............................ 23 2.4 Interne informatieverstrekking ambtenaren........................................................... 23 Deel 3: Obstakels............................................................................................................... 25 Deel 3A: Gezamenlijk ervaren obstakels .................................................................... 25 Deel 3B: Ervaren obstakels door BPS ........................................................................ 30 Deel 3C: Ervaren obstakels door gemeente ............................................................... 33 Deel 4: Kansen voor samenwerking .................................................................................. 39 4.1 Kansen voor een constructieve samenwerking tussen BPS en gemeente .......... 39 4.2 Kenmerken van een succesvol buurtplatform (algemeen) ................................... 40 4.3 Toekomstvisie BPS................................................................................................ 41 4.4 Toekomstvisie gemeente....................................................................................... 42 Conclusies ..............................................................................................................................

43 Bronnen en referenties ......................................................................................................... 45

2

Introductie Op 24 maart 2022 reikte de Amsterdamse wethouder democratisering Rutger Groot Wassink aan negen buurtplatforms een certificaat uit waarmee deze officieel onderdeel werden van het ‘experiment’ om buurtplatforms meer rechten te geven, de Proeftuin Buurtplatformrecht (Stichting Woon!, 2022a). De bedoeling van de proeftuin is uit te zoeken hoe de platforms, de gemeente en wijkpartners tot een effectieve duurzame manier van samenwerking kunnen komen. Volgens de gemeente lag de aanleiding voor de proeftuin in het feit dat “sommige buurtplatforms in de afgelopen jaren te weinig structurele betrokkenheid, samenwerking en partnerschap bij de ontwikkelingen in hun buurt ervoeren. Dat beperkte zich niet alleen tot de wijze van financiering die de gemeente bood, maar kwam ook naar voren bij bijvoorbeeld participatieprojecten. Buurtplatforms kunnen hier, omdat ze de buurt goed kennen, een waardevolle bijdrage aan leveren” (Gemeente Amsterdam, z.d.¹). Een van de achterliggende ideeën van het buurtplatformrecht is dat een formele positie en middelen het bewoners een stuk makkelijker en aantrekkelijker zou maken om zich te organiseren en samen op te komen voor de leefbaarheid in hun buurt (Stichting Woon!, 2022b).

Veel buurtorganisaties liepen tegen dezelfde issues aan, die voornamelijk te maken hadden met het niet (goed) kunnen bereiken van de gemeente en het gevoel niet gehoord te worden. Door officiële erkenning van buurtplatforms tracht de gemeente deze issues te verminderen en buurtplatforms een legitieme plek aan tafel te geven. Inmiddels loopt de proeftuin al ruim een jaar. Dit rapport vormt een eerste opzet om de doeltreffendheid van de proeftuin buurtplatformrecht in kaart te brengen. Wij kaderen ons onderzoek in door ons te focussen op één van de negen gekozen buurtplatforms, het Buurtplatform Schinkelkwartier (BPS). BPS vormt hier een critical case om de werking van de BPR-proeftuin onder de loep te leggen, onder het stramien van “als iets hier gebeurt, zal het overal gebeuren” (Flyvbjerg, 2006). Aan de andere kant zien we BPS als een unieke casus van een buurtplatform ten opzichte van andere buurtplatforms in Amsterdam. Dit vanwege het feit dat Schinkelkwartier een buurt is die een grote ontwikkeling te wachten staat. Waar het nu nog vooral een gebied is waar werkvoorzieningen de overhand hebben, zal het gebied in de komende jaren moeten uitgroeien tot “een inclusieve, levendige en groene stadswijk (...) waar straks 22.000 mensen kunnen wonen en 45.500 mensen kunnen werken” (Gemeente Amsterdam, z.d.²).

Het buurtplatform Schinkelkwartier richt zich dan ook op toekomstige bewoners, maar probeert daarnaast ook de belangen van huidige bewoners te behartigen. Thema’s waar BPS zich uitdrukkelijk op focust zijn groen en leefbaarheid. Het Schinkelkwartier bestrijkt een groot gebied (zie figuur 1), gelegen in stadsdelen Zuid en NieuwWest, en bestaat uit 6 deelgebieden die in verschillende fasen ontwikkeld gaan worden over een tijdsbestek van de komende 25 jaar. In dit rapport worden de resultaten van 3 maanden onderzoek naar de Proeftuin Buurtplatformrecht, en meer specifiek in de casus van Buurplatform Schinkelkwartier, beschreven. De onderzoeksvraag die centraal staat is: Hoe draagt het nieuwe buurtplatformrecht van de gemeente Amsterdam bij aan de betrokkenheid en inspraak van burgers bij nieuwe stedelijke ontwikkelingen?

3

Om deze onderzoeksvraag concreter te maken hebben we gewerkt met vijf deelvragen: 1. Op welke manieren probeert buurtplatform Schinkelkwartier het stedelijke planvormingsproces te beïnvloeden? 2. Welke problemen worden door het buurtplatform ervaren in het participatieproces rondom het Schinkelkwartier? 3. Wat doet de gemeente om buurtplatforms te betrekken bij plan- en besluitvorming? 4. Welke problemen benoemen ambtenaren in het betrekken van buurtplatforms bij stedelijke planvorming? 5. Welke interventies en (beleids-)initiatieven dragen bij aan een succesvolle samenwerking tussen gemeente en buurtplatform? Er zijn in totaal 7 interviews gehouden met experts vanuit de gemeente en de oprichters van het Buurtplatform Schinkelkwartier (zie figuur 2). Daarnaast is er geobserveerd bij 4 bijeenkomsten en activiteiten waar BPS betrokken bij was (zie figuur 3) en zijn relevante beleidsstukken geraadpleegd.

Figuur 1: Ligging Schinkelkwartier (Gemeente Amsterdam, 2021)

4

Figuur 2: Lijst van geïnterviewde experts (op chronologische volgorde van interviewafname) Geïnterviewde 1

Planoloog Ruimte & Duurzaamheid bij Gemeente Amsterdam, penvoerder agenda "Samen Stad Maken", betrokken bij ontwikkeling omgevingsvisie

24 maart 2023, Amsterdam

Geïnterviewde 2

Hoofdplanoloog Ruimte & 31 maart 2023, Amsterdam Duurzaamheid bij Gemeente Amsterdam, Hoofd aanspreekpunt omgevingsvisie en betrokken bij 'Samen Stad Maken'

Geïnterviewde 3

Ambtenaar Democratisering Onderdeel van team “Participatie en Democratisering” bij de Gemeente Amsterdam

13 april 2023, Online

Geïnterviewde 4

Oprichter 1 BPS (Buurtplatform Schinkelkwartier)

2 mei 2023, Amsterdam

Geïnterviewde 5

Gebiedsmanager Oud-Zuid en Zuidas & Loco-Stadsdeeldirecteur bij Gemeente Amsterdam

9 mei 2023, Amsterdam

Geïnterviewde 6

Gebiedsmakelaar Oud-Zuid (Hoofddorppleinbuurt en Bedrijventerrein Schinkel) bij Gemeente Amsterdam

9 mei 2023, Amsterdam

Geïnterviewde 7

Oprichter 2 BPS (Buurtplatform Schinkelkwartier)

12 mei 2023, Amsterdam

Figuur 3: Lijst van geobserveerde activiteiten (op chronologische volgorde van observatie) Activiteit

Plaats en tijd

Observatie 1

Afspraak Buurtplatform en Zadelhoff ontwikkelaars over ontwikkeling Plantijn en kansen voor samenwerking

Louweslab (in het voormalig Slotervaartziekenhuis) 17 maart 2023, 13:00-14:30

Observatie 2

Vergadering voorbereiding startbijeenkomst participatietraject Schinkelhaven

Hoofdkantoor Tertium, Amsterdam 21 maart 2023, 15:30-17:00

Observatie 3

Intern overleg BPS en andere buurtorganisaties

Online via Zoom, 31 maart 2023, 19:30-20:30

Observatie 4

Startbijeenkomst / informatieavond ontwikkeling Schinkelhaven

Club Atelier, 17 april 2023, 19:00-21:30

5

Resultaten Achtergrond buurtplatformrecht Voordat de proeftuin Buurtplatformrecht begon, waren er verspreid door de stad al meerdere clubs en buurtorganisaties bezig met zich verenigen. Een aantal van deze clubs heeft zich verenigd en is naar de gemeenteraad van Amsterdam gegaan, omdat ze bij diverse projectteams geen voet tussen de deur kregen. Vanaf toen heeft de gemeenteraad de opdracht gegeven om het buurtplatformrecht te ontwikkelen. Zoals de geïnterviewde Ambtenaar Democratisering vertelde: “Als je zegt buurtplatforms, die bestaan natuurlijk op allerlei manieren ook wel langer hè, het zijn eigenlijk gewoon georganiseerde groepen bewoners en dat is op een bepaalde manier van alle tijden. (...) Een aantal van die platforms heeft tegen de gemeenteraad gezegd dat ze zoveel moeite hadden om aan tafel te komen bij de gemeente, ‘wij worden elke keer overgeslagen als er iets belangrijks gebeurt in ons gebied, we willen gewoon een betere positie en we willen onafhankelijke ondersteuning’, en de gemeenteraad heeft daarmee ingestemd en daar is die proeftuin uit voortgekomen” (Interview ambtenaar democratisering, 13 april 2023, Amsterdam).

In deze zin valt het buurtplatformrecht binnen de democratiseringsambities van de gemeente Amsterdam in de Omgevingsvisie van 2050. "Een van de ambities van onze omgevingsvisie was om buurten te mobiliseren om zich te verenigen, als een partij voor te stellen richting gemeente en andere relevante partners. We wilden heel graag een organisatiegraad in buurten losmaken" (Interview planoloog Ruimte & Duurzaamheid, 24 maart 2023, Amsterdam). Het buurtplatformrecht in het algemeen is ontstaan vanuit actieve bewoners die naar de gemeenteraad van Amsterdam zijn gestapt. Dit is anders dan hoe “normaal” beleid wordt geagendeerd. Normaal gesproken begint een initiatief bij een wethouder, die een ambitie agendeert, waarna het ambtelijk wordt uitgewerkt. Bij het buurtplatformrecht is dit proces dus andersom gegaan. Activistische bewoners hebben ingesproken bij de gemeenteraad, waarna de gemeenteraad het college van B&W de opdracht heeft gegeven om het buurtplatformrecht uit te werken. “Dit is op een andere manier ontstaan dan hoe dingen vaak ontstaan, vaak beginnen dingen vanuit een wethouder die iets wil, of dat er ambtelijk ergens aan wordt gewerkt, en dan bereidt je dat als ambtenaar voor, dan leg je dat voor aan je wethouder (...) en die legt het dan voor aan het hele college van burgemeester en wethouders, en dan gaat het naar de raad.

En dit is precies de omgekeerde route geweest, dit is door dat zij [initiatiefnemende bewoners] ingesproken hebben bij de raad. Toen heeft de raad daar een motie over aangenomen en het college opdracht gegeven (...) dus dat is eigenlijk de omgekeerde volgorde” (Interview ambtenaar democratisering, 13 april 2023, Amsterdam).

De deelnemende buurtplatforms hebben zichzelf “geselecteerd” om mee te doen met de proeftuin. Er was vanuit de gemeente niet een selectie gebaseerd op criteria: 6

“De groep platforms die zijn gevraagd voor dat buurtplatformrecht, wanneer je dus in die proeftuin zit, die hebben zichzelf geselecteerd zal ik maar even zeggen. (...) Daar zijn niet echt bij die eerste selectie een soort van criteria geweest” (Interview ambtenaar democratisering, 13 april 2023, Amsterdam).

Hierboven hebben we kort het ontstaan van het buurtplatformrecht beschreven aan de hand van de gedane interviews en observaties. De rest van deze rapportage focust zich vooral specifiek op de casus van het buurtplatform Schinkelkwartier.

7

Deel 1: Activiteiten en acties vanuit Buurtplatform Schinkelkwartier De eerste onderzoeksvraag staat in het teken van de acties en activiteiten die het Buurtplatform Schinkelkwartier onderneemt om invloed uit te oefenen op het stedelijke planvormingsproces: Op welke manieren probeert buurtplatform Schinkelkwartier het stedelijke planvormingsproces te beïnvloeden? Op basis van interviews met de oprichters van het buurtplatform Schinkelkwartier, documenten van het buurtplatform en gemeente en geobserveerde acties en activiteiten maken we inzichtelijk welke activiteiten wanneer plaats hebben gevonden. Deze tijdlijn wordt aangevuld met passages uit de interviews en observaties.

8

Figuur 4. Tijdlijn van kritieke momenten (KM) en periodes (P) van het buurtplatform van 2020 tot 2023, voor, tijdens en vlak na de geobserveerde bijeenkomsten. (2023 is express afgesneden i.v.m. het in de toekomst ligt).

9

1.1 Vóór de projectnota: oprichting bewonersverenigingen, klagen en tegenvoorstellen In februari 2020 kreeg een van de oprichters van het BPS de plannen voor het Schinkelkwartier te horen in een presentatie van de gemeente Amsterdam (Figuur 4, BPS KM1). De oprichters van het BPS schrokken van deze plannen en wilden in gesprek komen met de gemeente. Volgens de oprichter van het BPS werd er tijdens die presentatie van de gemeente gezegd dat er in het gebied geen bewonersverenigingen bekend zijn. Toen besloot een van de oprichters van het BPS snel een bewonersvereniging op te richten, als een soort voorloper van het BPS (BPS KM2, Interview oprichter 2 BPS, 12 mei 2023, Amsterdam). Dit gebeurde rond april en mei van 2020. Gedurende periode 1 (BPS P1) ondernamen de uiteindelijke oprichters van het BPS een aantal acties. Het bleef in die periode bij onderling koffie drinken tussen bewoners, ‘klagen’ bij het tussenteam (lees meer in hoofdstuk 2.2) en projectteam over de plannen voor de ontwikkeling van het Schinkelkwartier. Ook schreven de oprichters brieven aan de gemeente en vergaderden ze online via Microsoft Teams met het projectteam van de gemeente i.v.m. de COVID-19 lockdowns.

Verder heeft een van de oprichters nog een aantal bijeenkomsten georganiseerd om samen met buurtbewoners bijvoorbeeld plantjes te planten: “Helemaal in het begin heb ik hier die bewonersvereniging opgericht. Dat heb ik gedaan, omdat bij de presentatie in februari 2020 werd gezegd dat er hier verder geen geen verenigingen waren, dus ja, wij [de gemeente] hadden ook verder eigenlijk niemand om mee te praten. Dus toen zijn we [oprichters BPS] maar gewoon, eigenlijk hebben we maar gewoon dit uitgetekend. Nou, het is mooi hè? Dus toen dacht ik van oké goed, het is dus blijkbaar belangrijk dat je ergens je officieel geregistreerd hebt als verenigde bewoner, anders dan word je gewoon overgeslagen. Dus hebben wij heel snel, zijn we bewonersverenigingen gaan oprichten. Ja, dat was gewoon een beetje kopje koffie drinken met elkaar en klagen [over de ontwikkelingsplannen voor het Schinkelkwartier en de manier waarop bewoners weinig inspraak hadden] en brieven schrijven en teams vergaderingen (...) met het projectteam. En dat is eigenlijk het enige wat wij hebben gedaan in 2020 en ik denk ook 2021. Ik heb een paar bijeenkomsten georganiseerd om bijvoorbeeld iets [plantjes] te planten. En we hebben nog een keer de wethouder uitgenodigd” (Interview oprichter 2 BPS, 12 mei 2023, Amsterdam).

Een van de oprichters was voordat de plannen voor het Schinkelkwartier bekend werden al bezig met een plan voor groen in de buurt (Interview oprichter 1 BPS, 2 mei 2023, Amsterdam). Hij heeft als reactie op de principenota uit februari 2019 (zie ook de tijdlijn in figuur 6 in hoofdstuk 2) een zienswijze ingestuurd met de bedoeling om de plannen voor het Schinkelkwartier meer “handen en voeten te geven” en de samenwerking met de gemeente op te zoeken: “Ik was al bezig met een plan voor groen in de buurt en dat was eigenlijk ook met de bedoeling om via de inspraakprocedure van Schinkelkwartier, om dat plan iets meer handen voeten te geven en om samenwerking van de gemeente daarin te zoeken. En ik had ook een zienswijze ingestuurd” (Interview oprichter 1 BPS, 2 mei 2023, Amsterdam).

10

Verschillende bewonersinitiatieven waren bezig met de ontwikkeling van hun eigen zienswijzen. Op dit moment werken de oprichters van het BPS nog apart van elkaar aan hun eigen zienswijze. De oprichters besloten om samen te werken (deze samenwerking heette toen nog niet “buurtplatform”). “Er waren een aantal zienswijzen, dus van Huis te Vraag. En [naam oprichter 2 BPS] liet ook van zich horen. Ja, dus toen hebben we de handen in elkaar geslagen. En eigenlijk sinds die eerste zienswijzen werden geformuleerd op de conceptnota, toen hebben we gezegd ‘ik ben hier bezig, Huis te Vraag is bezig, [naam oprichter 2 BPS] is bezig.’ Laten we de handen ineenslaan.” (Interview oprichter 1 BPS, 2 mei 2023, Amsterdam).

De oprichters van het BPS zijn na het oprichten van de bewonersvereniging(en) dus het projectteam gaan “stalken” (lees: brieven schrijven, klagen, teamsen etc., interview oprichter 2 BPS, 12 mei 2023, Amsterdam), om in gesprek te komen met de gemeente over de plannen voor het Schinkelkwartier. Langzaamaan kwamen de buurtverenigingen in gesprek met de gemeente, en dit leidde in april 2021 tot een opzet van concept-afspraken (BPS KM3), die ook terugkwamen in het projectplan (Interview oprichter 2 BPS. 12 mei 2023, Amsterdam). Deze afspraken werden echter heel algemeen behandeld in het projectplan: “Toen zijn we ook langzamerhand in gesprek gekomen [met het projectteam] en daar hebben we op een aantal hele concrete punten hier in het gebied een soort van concept afspraken gemaakt met het projectteam. En die zijn op een gegeven moment ook wel teruggekomen in het projectplan. Maar heel algemeen stond daarin van, ik geloof op pagina 131 ofzo, “naar dit gebied willen we nog eens extra kijken”. Dat hè, zeg maar een jaar lang gesprekken en dat was de uitkomst.” (Interview oprichter 2 BPS, 12 mei, 2023, Amsterdam).

De concept afspraken zoals opgesteld door het gemeentelijke projectteam gingen de oprichters van het BPS niet ver genoeg. Van april 2021 tot december 2021 hebben de oprichters tegenvoorstellen gestuurd naar het projectteam (BPS P2). Op deze tegenvoorstellen werd niet gereageerd door de gemeente: “Maar daar was het punt van dat, dat was toen volgens mij in april 2021, heeft het projectteam een opzet gemaakt van die concept afspraken. Die gingen mij in elk geval niet ver genoeg en ik heb tot en met, volgens mij, december, heb ik tegenvoorstellen gedaan, waar nooit op werd gereageerd. Hahaha. Uiteindelijk is het dus met één zin of twee zinnen afgedaan in het projectplan.” (Interview oprichter 2 BPS, 12 mei 2023, Amsterdam).

1.2 Na de projectnota: begin proeftuin, blijven zeuren, buurtvisies en claims In december 2021 werd de projectnota voor de ontwikkeling van het Schinkelkwartier aangenomen door het College van Burgemeester en Wethouders van Amsterdam (BPS KM4). Oprichter 1 BPS tipt de andere oprichter over het project buurtplatforms van de gemeente, en ze doen mee. Zo ontstaat het “buurtplatform Schinkelkwartier”. De proeftuin Buurtplatformrecht (BPS KM5) start in maart 2022 (Gemeente Amsterdam, z.d.).

11

Als een van de eerste acties in 2022 claimt het buurtplatform op 12 maart een stukje grond (het begin van BPS P3). Het doel was om een soort 'guerilla' actie te doen om aandacht van de gemeente te krijgen en tegelijkertijd het groen te verbeteren. Het groen daar werd nauwelijks onderhouden door de gemeente en lag vol hondenpoep (Bewoners Schinkelkwartier, 2022). Het stukje grond werd verfraaid met “planten, struikjes en bomen” (ibid), maar ook snel weer terug geclaimd door de gemeente: “We hebben in begin [20]22 een stukje grond geclaimd. En dat hebben we afgezet met wat bomen en we zijn wat plantjes gaan planten. Dat was eigenlijk een actie om te zeggen van "Wij eisen deze grond op. Het is niet gemeentegrond, het is onze grond!” Nou, dat is echt best wel kansloos geweest, want ik geloof dat we 6 weken later of zo \ via via te horen kregen dat onze aanvraag werd afgewezen. Toen zijn ook al die plantjes weggehaald en vervolgens is de andere helft van die plantjes allemaal gejat door omwonenden. Hebben ze ergens in hun eigen achtertuin gezet. En daar is helemaal niks van terechtgekomen. Dus daar had ik eigenlijk al vrij snel het idee van dat gaat het niet worden. De gemeente moet je toch betrekken door papier en door door te praten." (Interview oprichter 2 BPS, 12 mei 2023, Amsterdam).

Het buurtplatform leerde dus dat je de gemeente veel beter kan beïnvloeden door te praten en te schrijven. Het buurtplatform ging toen werken aan een buurtvisie (Bewoners Schinkelkwartier, z.d.) voor het Schinkelkwartier: “Vervolgens zijn we begonnen met een buurtvisie te ontwikkelen” (Interview oprichter 2 BPS, 12 mei 2023, Amsterdam). Buurtvisies zijn onderdeel van de inspraakperiode op de principenota van de ontwikkeling van het Schinkelkwartier. Deze buurtvisie ontwikkelde BPS met andere buurtbewoners en buurtinitiatieven en daar werden ook bijeenkomsten voor georganiseerd door de oprichters van het BPS.

1.3 Vervolg: Geobserveerde activiteiten BPS In dit gedeelte zullen we de door onszelf geobserveerde activiteiten van Buurtplatform Schinkelkwartier binnen onze onderzoeksperiode (maart t/m mei 2023) uiteenzetten. Waar mogelijk koppelen we onze gedane observaties aan relevante interviewpassages. 1.3.1 Overleg met projectontwikkelaar Zadelhoff Op 17 maart 2023 had Buurtplatform Schinkelkwartier (BPS) een afspraak met projectontwikkelaar Zadelhoff geïnitieerd na contact tijdens een sessie van Pakhuis de Zwijger over de plannen voor de ontwikkeling van Plantijn. Zadelhoff gaat Plantijn (het gebied rond het voormalige Slotervaartziekenhuis, en een van de deelgebieden van het Schinkelkwartier) ontwikkelen tot een woon-werkgebied met nadrukkelijke aandacht voor maatschappelijk vastgoed, op last van de gemeente. Het buurtplatform wil graag met Zadelhoff om de tafel zitten om over de toekomstige plannen te praten, en via deze weg ook directe samenwerking verkennen met de projectontwikkelaars zonder inmenging van de gemeente.

Voorafgaande strategie die BPS voor dit gesprek hanteerde blijkt uit uitnodigingsmail: “We willen inzetten dat zij (Zadelhoff) andere ontwikkelaars ook gaan inspireren om ruimte te geven aan maatschappelijk vastgoed en te bekijken of we via hen de gemeente ook kunnen bewegen om op dit thema meer ambitie te tonen in het gebied.” Dit overleg illustreert hoe BPS ook via

12

andere wegen, dus buiten de gemeente om, invloed probeert uit te oefenen op het planvormingsproces in het gebied. Bij het gesprek was niet alleen oprichter 2 van BPS aanwezig, maar ook de voorzitter van Vereniging Park Haagseweg, een buurt grenzend aan Plantijn en daarmee het meest direct betrokken. Dit laat zien hoe BPS de capaciteit toont om gelieerde buurtverenigingen te ‘meemobiliseren’ en een plek aan tafel geeft bij zulke gesprekken. In het gesprek neemt BPS nadrukkelijk een leidende en agenda-vormende rol aan. De aanwezige medewerkers van Zadelhoff geven duidelijkheid over de aanstaande ontwikkeling van het gebied en geven aan kansen te zien in toekomstige samenwerking met BPS. Daarbij wordt wel vermeld dat het voor daadwerkelijke inspraak en participatie van bewoners op dit moment nog echt te vroeg is, daar waar de gemeente eerst de investeringsnota voor het gebied moet aannemen. Zadelhoff geeft hierbij aan dat er pas eind 2024 echt over participatie gepraat kan worden in het gebied, en dat ze hierbij ook weer afhankelijk zijn van de gemeente. Toch geeft BPS aan dat het goed is om nu al contact te hebben, omdat ervaringen uit het verleden hebben bewezen dat je snel ‘het moment mist, de boot mist’ als bewoners, en dat het daarom belangrijk is er al vroeg bij te zijn.

Dit toont aan hoe BPS zelf het heft in handen neemt om een plek aan tafel te bemachtigen, waaruit hun daadkracht blijkt. 1.3.2 Overleg met participatie bureau Tertium Op 21 maart 2023 gingen beide oprichters van het buurtplatform Schinkelkwartier in gesprek met Tertium. Tertium is door het projectteam van de gemeente ingehuurd om een participatietraject op te stellen. Op deze bijeenkomst stond het vaststellen van de agenda van de officiële start van het participatietraject op het programma. Tertium als tussenpartij Het eerste dat opviel is dat er geen lid van het gemeentelijke projectteam aanwezig was. In totaal waren twee medewerkers van Tertium en de twee oprichters van het buurtplatform aanwezig. Tertium lijkt de rol als mediator in te vullen. Dit komt vooral naar voren als een van de oprichters van het buurtplatform een vraag stelt waar de medewerker van Tertium geen direct antwoord op heeft, maar zegt dat de projectleider van de gemeente hier wel wat op te zeggen heeft. Tertium fungeert dus deels als een tussenpartij. Een van de oprichters van het buurtplatform Schinkelkwartier (Interview oprichter 1 BPS, 2 mei 2023, Amsterdam) vertelde in een later interview dat Tertium als tussenstation er voor zorgt dat de gemeente niet direct hoeft om te gaan met moeilijke vragen en dat de gemeente zo het conflict vermijdt.

“Ja, heel handig voor de gemeente, dan komen zij een beetje uit de wind te zitten. Dus zij hoeven niet iedere keer lastige vragen te beantwoorden. En die lastige vragen die komen op het bordje van [Oprichter Tertium] en die wordt er ook een beetje wanhopig van. Maar ja, hij wordt er vet voor betaald, dus uiteindelijk maakt het helemaal geen flikker uit natuurlijk.” (Interview oprichter 1 BPS, 2 mei 2023, Amsterdam).

Tegelijkertijd geeft de andere oprichter van BPS aan dat Tertium een fijne invulling aan hun rol als tussenpersoon geeft. Ze weten van zowel de bewoners kant als de gemeentelijke kant

13

veel af en snappen hoe beide kanten werken. Tertium geeft het buurtplatform het gevoel dat ze serieus genomen worden (Interview oprichter BPS 2, 12 mei 2023, Amsterdam). “Ik vond het wel bijzonder, want Tertium heeft echt voor ontspanning gezorgd. Ik denk dat zij daar wel echt heel, heel elementair in zijn geweest. Tertium heeft kennis van zaken, dus die snappen hoe de beide kanten werken. Die snappen ook de behoefte van bewoners. Eerlijk gezegd denk ik ook wel in omgevingskwesties. Volgens mij zijn zij ook echt wel gericht op omgeving, op buurtontwikkeling zeg maar. Dus zij snappen heel goed wat er speelt als je zo een buurt gaat ontwikkelen. En zij hadden het vertrouwen van de gemeente. En dus zij waren eigenlijk een hele goede tussenpersoon. Wat vervolgens enorm hielp, is dat [oprichter Tertium] ook wel gewoon een beetje een fixer is. Die gewoon gaandeweg ook wel een weg durfde te zoeken, die niet daar zeg maar de expert hoefde uit te hangen. Maar ja, toch gewoon met voorstelletjes komen, praten, bellen en kijken naar, nou ja, hè, wat kan er? Dus zij zorgden echt voor een hele ontspannen sfeer.” (Interview oprichter 2 BPS, 12 mei 2023, Amsterdam).

De invloed van het buurtplatform: kleinschalige acties Het buurtplatform probeerde tijdens de vergadering op 21 maart 2023 een aantal keer invloed uit te oefenen. Ten eerste komt een huis-aan-huis brief ter sprake als uitnodiging voor de startbijeenkomst op 17 april 2013. In principe schrijft de projectleider van de gemeente die brief, maar een van de oprichters van het buurtplatform vroeg of hij nog iets kon toevoegen aan deze brief. Daarnaast vroeg Tertium aan de oprichters van het buurtplatform of ze nog aan het woord willen komen tijdens de startbijeenkomst. Het antwoord was een overtuigende “zeker!”. Kortom, de oprichters van het buurtplatform willen actief meewerken aan het programma, en zo hun invloed uitoefenen. Uiteindelijk blijken hun acties effect te hebben gehad, ze kregen ruimte in het programma om hun zegje te doen (lees hieronder meer bij de observaties Startbijeenkomst participatieproces, H1.3.4).

14

1.3.3 Verhouding tot andere buurtorganisaties BPS opereert niet in een vacuüm in het Schinkelkwartier, maar is gelieerd aan meerdere buurtorganisaties en bewonersverenigingen. Dit zijn onder andere: ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ●

Beter een goede buurt De Oeverlanden Blijven! Groengroep Sloten Vereniging Woonschepen Zuid Spijteltuin Green Tribe Hof van Acta Park Haagseweg Bewonersvereniging Schinkelkwartier Huis te vraag Bewonerscomité Spijtellaantje

Over het verenigen van deze clubs en hoe BPS zich hiertoe verhoudt vertelt oprichter 2 het volgende: "Dat verenigen doen we door die visies te maken, die maken we op basis van gesprekken, en dan schrijven we de punten op die mensen inbrengen. (...) Volgens mij ziet iedereen dit (BPR) als een kans, als heel fijn dat wij een seat at the table hebben. Veel mensen, tot mijn starre verbazing, hebben helemaal geen behoefte om dat zelf allemaal te gaan doen" (Interview oprichter BPS 2, 12 mei 2023, Amsterdam).

In deze zin legt BPS de lijntjes voor andere organisaties en zorgt ervoor dat bewoners van andere buurtorganisaties gehoord kunnen worden, zodat deze bij gesprekken met het projectteam aanwezig kunnen zijn. Als voorbeeld werd de Vereniging Park Haagseweg genoemd, die in de situatie voor installatie van BPS veel moeite had om gehoord te worden en aan gesprek te komen met de juiste personen van de gemeente. Nu gaat dit makkelijk, vanwege de relaties die BPS met de gemeente heeft opgebouwd, waardoor een vereniging als Park Haagseweg ook makkelijker aan tafel komt. "Een buurtplatform heeft puur en alleen de functie om de energie in zo'n buurt te identificeren en ook op te stuwen. Ik ben blij als het buurtplatform wat kan doen voor dat soort mensen, want dat is het soort mensen dat je nodig hebt in een buurt, om een buurt in stand te houden. (...) Dat is het voordeel van bij een buurtplatform zitten, dat iedereen nu grotendeels om is. Als je als buurtplatform belt dat je een gesprek met de gebiedsmanager wil, dat dat dan ook georganiseerd wordt. En dan is iedereen blij, de gebiedsmanager is blij want de bewoners steken eindelijk de handen uit de mouwen" (Interview oprichter BPS 2, 12 mei 2023, Amsterdam).

BPS staat in nauw contact met deze andere buurtorganisaties, en initieert onderling overleg, zoals bleek uit een geobserveerde voorbereidende zoom-meeting op 31 maart 2023 met BPS en betrokken bewoners van Vereniging De Oeverlanden Blijven! en Vereniging Woonschepen Zuid, waarin bewonersbelangen verenigd worden ter voorbereiding op de start van het participatietraject op 17 april 2023. De thema’s voor deze avond worden geïnventariseerd, waar een nadrukkelijke focus op groen en natuur naar voren komt. Ook in deze meeting neemt 15

BPS een nadrukkelijk leidende rol in, en komt de verenigende functie van een buurtplatform sterk naar voren. BPS haalt de thema’s op bij andere bewonersverenigingen en vertaalt deze vervolgens door in overleggen met gemeente en Tertium. Ter voorbereiding van 17 april heeft BPS ook een enquête rondgestuurd in de buurt, waarin bewoners vragen konden beantwoorden over hun visies voor de buurt, en eventuele vragen en aandachtspunten konden sturen. Deze enquête is echter zeer weinig ingevuld, waardoor deze voor BPS niet de input gaf waar van tevoren op gehoopt was.

1.3.4 Startbijeenkomst participatieproces Op 17 april 2023 begint het participatietraject voor de ontwikkeling van het Schinkelhaven gebied officieel (BPS KM6 en einde BPS P3). Deze informatiebijeenkomst in Club Atelier was toegankelijk voor alle geïnteresseerde bewoners, ondernemers en omwonenden van het Schinkelkwartier, en kende een hoge opkomst (150-200 mensen), hoger dan het buurtplatform van tevoren had gedacht. Tertium heeft deze avond georganiseerd, waarin er spreektijd was voor de stadsdeelvoorzitter, de projectmanager van Schinkelhaven en een stedenbouwkundige van het Schinkelkwartier om de eerste plannen toe te lichten. Een van de oprichters van BPS sloot het plenaire gedeelte van de avond af met een pitch van 5 minuten over waar het buurtplatform voor staat en wat zij in hun rol zouden doen. In de pitch werpt BPS zich op als ‘de stem van de buurt’, en wordt er gewezen op de verenigende functie van het buurtplatform. Ook worden de thema’s geïdentificeerd, die parallel lopen met de inhoud van de werkgroepen die er aan zouden komen: groen, mobiliteit, stedenbouwkundig plan en leefbaarheid. De oprichter wijst op twee zaken waarop bewoners input kunnen geven aan BPS, namelijk door het invullen van de eerder genoemde thematische enquête, en het mee helpen voorbereiden van overleggen met de gemeente.

De oprichter eindigde met nadrukkelijke oproep aan geïnteresseerden om zich aan te sluiten bij het buurtplatform en mee te praten. Er wordt nadruk gelegd op samenwerking met de gemeente, die “niet de vijand is”. BPS bestempelt aansluiting van geïnteresseerde medebewoners als een buitenkans voor mensen die willen laten zien dat ze er zijn en hun stem willen laten horen. Na het plenaire deel van de startbijeenkomst kunnen aanwezigen verder praten over de plannen bij “thema-bomen” (zie figuur 5). Bij deze bomen kunnen aanwezigen per thema (groen, mobiliteit, algemeen, stedenbouwkundig plan en leefbaarheid) hun zorgen en wensen kwijt, door het op te schrijven en op te hangen aan de boom.

16

Figuur 5: een “themaboom” met opgehangen reacties van aanwezigen (foto: auteurs) Terugblikkend op deze bijeenkomst stelt oprichter 2 het volgende: "Ik had eigenlijk gedacht dat er geen hond op afkwam, en dat was totaal anders. Er kwamen heel veel buurtgenoten op af. Tertium heeft daar ook heel slim voor gezorgd dat wij een platform kregen. Ik had dat zelf niet eens bedacht, maar Tertium zei heel concreet dat wij daar moesten gaan staan en iets zeggen. Die avond was boven verwachting, dat er veel interesse was, dat wij daar echt van konden profiteren, dat we een podium en aanmeldingen kregen. (...) ik zag het als dat het gelukt was. Door onze inzet is die participatie er totaal anders uit komen te zien. De participatie is niet bedoeld voor de investeringsnota, die is bedoeld voor de uitvoering, één of twee fases later. Dus dat er nu al participatie plaatsvindt, nu heb je nog veel meer speelruimte. (...) dit wordt wel heel invloedrijk. Die avond zelf, 17 april, zie je dat er een goede opkomst is, veel interesse, best veel mensen die zich ook daadwerkelijk inschrijven om mee te denken” (Interview oprichter BPS 2, 12 mei 2023, Amsterdam).

Wel wordt er nog een slag om de arm gehouden. "Dat je mensen bij elkaar krijgt is één, dat je vervolgens ook hun input borgt en zorgt dat daar iets mee gebeurt, dat is nog wel iets anders." (Interview oprichter BPS 2, 12 mei 2023, Amsterdam).

Deze opmerking is essentieel, en vormt precies de vraag voor de (nabije) toekomst die het succes van BPR zal bepalen. Op dit moment is het nog onduidelijk of BPR zal garanderen dat de input van bewoners geborgen wordt, en omdat de ontwikkeling van

17

Schinkelkwartier tijdens onze onderzoeksperiode nog in een vroeg stadium zit, kunnen hier op dit moment nog te weinig conclusies over getrokken worden. De volgende fase van het participatietraject worden de werkgroepen, verdeeld op de eerder genoemde thema’s. Op de bijeenkomst konden geïnteresseerden zich inschrijven. BPS zal bij alle werkgroepen aanwezig zijn en hier ook een sturende rol in krijgen. Vooruitblikkend op de werkgroepen was er optimisme te merken bij oprichter 2: "Een medebewoner zei het mooi; het is lullig dat hier gaat worden gebouwd, maar het is een geweldige kans als je dat zelf kunt helpen ontwerpen. Dat vind ik dus ook. Ik voorzie dat als het lukt om bewoners echt behoorlijk mede bepalend te laten zijn voor hoe die buurt er uit gaat zien, dat je een geweldige energie krijgt in zo'n buurt en dat het echt een leuke buurt kan worden. Dat is natuurlijk wel het doel. Ik geloof echt in de energie van een collectief, van een gemeenschap. (...) Die sessies zelf, die kunnen heel inspirerend zijn, als het lukt om over dat wantrouwen heen te komen. Dan kan het toch wel super tof worden” (Interview oprichter 2 BPS, 12 mei 2023, Amsterdam).

De gebiedsmakelaar was ook aanwezig bij de bijeenkomst en keek ook positief terug op deze avond. "Ik vond het fijn, je merkte dat de thema's van het projectteam en die van het buurtplatform goed met elkaar aansloten, en bijna versmolten met elkaar, omdat ze alle 4 de thema's met elkaar linkten. En dat BPS met die pitch mensen kon werven die met ze mee konden denken, en dat is eigenlijk ook in het belang van het projectteam, omdat ze dan heel concreet die input konden ophalen. Het was problematisch geweest als het twee losse dingen waren geweest die niet gelijk liepen, dit was echt helemaal versmolten” (Interview gebiedsmakelaar, 9 mei 2023, Amsterdam).

Oprichter 2 van BPS keek ook positief aan tegen de aansluiting van de thema’s van de werkgroepen, maar gaf wel aan dat dit een lange aanloop had, waarin de gemeente eerst andere thema’s voor ogen had en Tertium uiteindelijk een cruciale rol speelde om de thema’s van BPS over te nemen in de werkgroepen. "Vanaf Augustus [2022] was al bekend dat er werkgroepen kwamen, dat was het eigenlijk, en toen heeft Tertium bedacht dat er een aantal onderwerpen moest worden besproken. Wij hebben daar pas laat serieus naar gekeken. Op een gegeven moment kwamen die data dichterbij, zag ik die onderwerpen en dacht ik 'dit zijn eigenlijk allemaal vraagstukken die de gemeente heeft'. De gemeente wil weten hoe 'rust en reuring' gecombineerd kan worden, hoe wonen en bedrijven samen kunnen gaan, hoe gaan we 'Park Oeverlanden' een aantrekkelijk park maken. En toen realiseerden we ons dat dit allemaal dingen zijn waar wij helemaal niets mee hebben. (...) Wij zagen eigenlijk een paar weken geleden dat we deze gesprekken helemaal niet willen hebben, wij willen totaal andere gesprekken daar voeren. Wij waren al wel bezig met visies schrijven en thema's identificeren. Want de thema's zijn eigenlijk overgenomen van de thema's die wij al hadden geagendeerd, die heeft Tertium overgenomen, en dat vond de gemeente eigenlijk ook wel werkbare thema's.

Dat was groen, mobiliteit, leefbaarheid, nou zei hebben dan gezegd 'wonen, werken en faciliteiten', en het 'stedenbouwkundige plan', hoe gaat het er uit zien, wat voor soort gebouwen krijg je. Een week of drie geleden hebben we wel aan de bel getrokken dat we het inhoudelijk helemaal niet eens waren met hoe die werkgroepen ingedeeld vormgegeven zouden worden. (...) Tertium was daar

18

toen heel open in, die zeiden 'sorry, onze schuld, mag je ons op aankijken'. Vervolgens hebben wij onze visies opgestuurd, dat is toen min of meer 1-op-1 overgenomen voor die agendering. (...) Ik vond het knap dat Tertium dat voor elkaar krijgt. Ik kan me ook voorstellen dat de gemeente zegt 'ho eens even, hier willen we niet over participeren'. Dat is niet gebeurd en dat heeft me ook weer verrast” (Interview oprichter 2 BPS, 12 mei 2023, Amsterdam).

Ondanks de eerste positieve geluiden over de aankomende werkgroepen, werden er door de gebiedsmakelaar ook zorgen geuit over het verdere verloop van het participatietraject. "Het is een beetje stilte voor de storm. Nu hebben we het [de input van bewoners] straks opgehaald, en dan? Er kunnen hele mooie ideeën komen, alle input kan helemaal in lijn vallen met de wensen van BPS, dat wordt dan gedeeld en gefilterd door het projectteam. Maar wat dan? Wat als het niet haalbaar is voor het projectteam? Dat kan het gevoel opleveren dat er niet naar bewoners geluisterd wordt, ondanks dat ze wel hun stem hebben laten horen. Dus ik ben wel benieuwd naar het vervolg.” (Interview gebiedsmakelaar, 9 mei 2023, Amsterdam).

19

Deel 2: Gemeentelijke activiteiten rond implementatie BPR In dit gedeelte zullen we de gemeentelijke activiteiten onder de loep nemen, met een focus op de initiatieven die zijn genomen sinds de start van de BPR-proeftuin, onder andere om de samenwerking met buurtplatforms (en specifiek hier met Buurtplatform Schinkelkwartier) te verbeteren. Hiermee vormt dit deel een antwoord op deelvraag 3: Wat doet de gemeente om buurtplatforms te betrekken bij plan- en besluitvorming?

20

Figuur 6. Tijdlijn van kritieke momenten (KM) en periodes (P) van het projectteam en het Buurtplatformrecht van de gemeente van 2019 tot 2023. (2023 is express afgesneden i.v.m. het in de toekomst ligt)

21

2.1 Directeur gebiedsgericht werken als sleutelfiguur Vlak nadat de projectnota werd aangenomen in december 2021 en de proeftuin in maart 2022 begon, was er weinig ambtelijke ondersteuning voor het project BRP-proeftuin (Interview ambtenaar democratisering, 13 april 2023, online). De gemeente ondernam een aantal acties. De directeur gebiedsgericht werken van de gemeente zorgde voor meer druk op het projectteam Schinkelkwartier. Volgens een van de oprichters van het Schinkelkwartier was de directeur gebiedsgericht werken een sleutelfiguur in het voorlopige succes van het BPS: “Zij kon dus zorgen dat er allerlei mensen opeens op dat projectteam werden afgestuurd van hey projectteam, nou, laten we eens even om tafel gaan zitten, vertel eens even. Dus die kregen constant van ja en nou daar is het platform toch niet helemaal blij mee, hè. Dus die kregen constant tegendruk en op een gegeven moment heeft dat dus toch wel gewerkt. [...] Nee. [naam directeur gebiedsgericht werken (DGW)] die deed dat wel [naam DGW], die zei zelf dingen en die stelde ook weer personeel aan als een soort van mediators. Dat is een enorm verschil geweest” (Interview oprichter 2 BPS, 12 mei 2023, Amsterdam).

2.2 Installatie tussenteam Ook zette de directeur gebiedsgericht werken een tussenteam op, waar het BPS (maar ook de andere buurtplatfora) kon aankloppen met problemen die niet opgelost konden worden door de gebiedsteams (o.a. de gebiedsmakelaar en gebiedsmanager). Hierdoor kreeg het BPS de mogelijkheid om gesprekken te krijgen met de juiste personen bij de gemeente: “[naam DGW] en het tussenteam, die zijn enorm invloedrijk geweest voor ons. Daardoor konden we opeens gesprekken krijgen en snapten de mensen met wie wij gesprekken hadden ook waar het over ging. Dat was voorheen, was dat ja afdeling querulantenafdeling [ander woord voor klaagafdeling], zeurpiet en ‘die bewoners die willen nooit wat, en die bewoners klagen alleen maar en ze doen zelf niks’” (Interview oprichter 2 BPS, 12 mei 2023, Amsterdam).

2.3 Wekelijkse meet ups Een van de initiatieven ter verbetering van de samenwerking die het tussenteam georganiseerd heeft sinds de start van de BPR-proeftuin zijn de wekelijkse meetups, waarin vertegenwoordigers van de negen buurtplatforms in de BPR-proeftuin samen komen, informatie uitwisselen en de zaken waar ze tegenaan lopen bespreken. Hier is ook altijd een lid van het tussenteam bij aanwezig, de procesbegeleider van stichting Woon! en in veel gevallen ook de hoofdplanoloog van R&D. Meestal zijn er 4 of 5 buurtplatforms aanwezig. De meet-ups worden bestempeld als een heel vrij gesprek, waarin de buurtplatforms de kans krijgen om hun issues te agenderen. De ambtenaar democratisering geeft ook aan dat ze ook gesprekken bij de oprichters van het BPS thuis heeft gevoerd (Interview ambtenaar democratisering, 13 april 2023, online).

22

2.4 Gebiedsmanager als neutrale mediator voor Schinkelkwartier De gemeente heeft in 2022 (GEM P1) ook de gebiedsmanager van stadsdeel Zuid aangesteld als een neutrale mediator voor het BPS. Ze zorgde voor gesprekken als het niet werkte tussen het BPS en het projectteam: “Dan is de gebiedsmanager degene die de mensen bij elkaar brengt, dus in dit geval mensen van buurtplatform en van de projectorganisatie. (...) Wat ik doe is eens in de zoveel tijd een vergadering beleggen met bij de partijen, dan ben ik een soort van neutraal, wat natuurlijk ook best lastig is, want ik werk ook bij de gemeente Amsterdam. Maar dat ben ik wel en dat benader ik ook zo, want anders werkt het natuurlijk niet. Dus ik zorg gewoon dat ze met elkaar praten. Dat is een beetje mediator-achtig. Tot op heden werkt dat best wel goed, want wat we eigenlijk afspreken als zij ergens niet uitkomen, dan kan je natuurlijk gaan zitten hakken takken, maar dat doen we in principe niet. Dan beleg ik iets en dan gaan we het daar bespreken. Niet dat ik dan de oplossing altijd heb, maar dan kunnen we wel kijken wat de volgende stap moet zijn” (Interview gebiedsmanager, 9 mei 2023, Amsterdam).

2.4 Interne informatieverstrekking ambtenaren In het uitrollen van de BPR-proeftuin bleek dat veel ambtenaren die met buurtplatforms te maken hadden of zouden krijgen met veel vragen zaten, met name over de nieuw verkregen status van buurtplatforms en hoe zij zich in hun rol tegenover buurtplatforms zouden moeten verhouden. Om deze initiële onduidelijkheid tegen te gaan heeft een hoofdplanoloog van R&D een beleidsnotitie opgesteld voor ambtenaren over de aanleiding en status van buurtplatformrecht, op basis van de ervaringen met de proeftuin tot dan toe. In dit document worden concrete vragen beantwoord in een vraag & antwoord model. Deze hoofdplanoloog vertelt hier zelf het volgende over: “Ik heb samen met de buurtplatforms een inhoudelijk kader opgesteld, het begon mij namelijk op te vallen toen ik hier net in verzeild raakte dat er zoveel vragen waren. Vanuit de buurtplatforms, vanuit de gemeentelijke ondersteuning, vanuit iedereen. Ik had 12 jaar wijkplatforms meegemaakt, en ik hoorde de meest triviale vragen hier, en allemaal terecht. Hoe zit het met het budget, hoe verhouden ze zich tot andere burgers? Ik had al lang antwoorden op die vragen, die zijn wel voor discussie vatbaar, maar het is in ieder geval een antwoord. Toen heb ik gezegd dat we niet alleen die vragen moeten blijven stellen, maar dat we er ook antwoorden onder moesten gaan zetten.

Dus ik heb een vraag- en antwoordmodel gemaakt, van de vragen die het meeste terug kwamen, een stuk of 25" (Interview Hoofdplanoloog R&D, 31 maart 2023, Amsterdam).

Daarnaast bleek dat er onder gebiedsmakelaars veel onduidelijkheid was over hun rol ten opzichte van buurtplatforms (zie deel 4 voor verdere toelichting). De gebiedsmakelaar van Schinkelhaven licht dit verder toe, en vertelt over een ander initiatief vanuit de gemeente om eigen ambtenaren meer in te lichten over buurtplatformrecht, wat tot verbeterde samenwerking zou moeten leiden.

23

“De sfeer die hing onder de andere gebiedsmakelaars was van 'weet jij wat je rol is, wat je moet doen?'. Dat wisten we allemaal niet, dat was nog steeds een beetje onduidelijk. (...) We hebben in de tussentijd als gebiedsmakelaars niet meer zoveel gehoord van participatie en democratisering en toen hebben de buurtplatforms hun eigen baan getrokken en via dat verhaal weer bij ons terechtgekomen. Maar ondertussen waren er bij de andere gebiedsmakelaars in de stad wel allemaal verhalen dat het niet lekker liep en dat er wel wat problemen waren” (Interview gebiedsmakelaar, 9 mei 2023, Amsterdam).

Het gebrek aan sturing voor gebiedsmakelaars van hoe ze zich moeten verhouden tot buurtplatforms is aangekaart bij en opgemerkt door het tussenteam, dat informatiesessies heeft georganiseerd voor gebiedsmakelaars. “Toen is het initiatief vanuit het tussenteam gekomen om al die gebiedsmakelaars bij elkaar te brengen in een sessie waarin wij aan konden geven hoe wij dat ervoeren. Toen kwamen er wel veel signalen van 'we hebben het gevoel dat we niet meegenomen zijn, we hebben geen idee waar we aan toe zijn, we worden overvallen, er worden bepaalde dingen van ons verwacht, wat kunnen wij doen'. Daar zijn nog wat andere sessies uitgekomen, en de discussie ging vooral over wat is recht, welk recht ze hebben. De ervaring liet zien dat veel mensen die een buurtplatform hadden het gevoel hadden dat ze een alleenrecht hadden, dat is niet wat het buurtplatformrecht is. (...) Nu is er iemand ingehuurd die dit proces begeleid. Die heeft daar 4 sessies voor georganiseerd, op basis van verschillende thema's, waarin gebiedsmakelaars en het tussenteam konden brainstormen over hoe we dat kunnen invullen" (Interview gebiedsmakelaar, 9 mei 2023, Amsterdam).

Verder heeft de gemeente Tertium aangesteld als organisator van het participatietraject voor de ontwikkeling van het Schinkelkwartier (voor meer informatie zie deel 1). Ook heeft de gemeente geld uitgekeerd aan het BPS (zoals beschreven in deel 3).

24

Deel 3: Obstakels In het derde deel van dit rapport beschrijven we welke problematiek en specifieke obstakels ervaren worden door het Buurtplatform Schinkelkwartier en de gemeente Amsterdam rondom het participatieproces en de onderlinge samenwerking in het kader van de BPR-proeftuin. Hiermee vormt dit deel een antwoord op de tweede deelvraag: "Welke problemen worden door het buurtplatform ervaren in het participatieproces rondom het Schinkelkwartier?” en de vierde deelvraag: “Welke problemen benoemen ambtenaren in het betrekken van buurtplatforms bij stedelijke planvorming?”. In het eerste subdeel 3A zullen de gezamenlijke obstakels gepresenteerd worden, de obstakels die zowel door BPS als de gemeente zijn genoemd. Wij hebben deze obstakels samengevoegd, omdat de problematiek die door beide partijen ervaren wordt kansen biedt voor samenwerking. In het tweede subdeel 3B zullen de obstakels gepresenteerd worden die specifiek door BPS genoemd zijn. Ten slotte zullen in subdeel 3C de obstakels gepresenteerd worden die specifiek door gemeenteambtenaren genoemd zijn.

Deel 3A: Gezamenlijk ervaren obstakels Obstakel 1: Vrijblijvendheid BPR-proeftuin & noodzaak voor volledige implementatie Als eerste grote obstakel werd de vrijblijvendheid van de BPR-proeftuin veelvuldig als pijnpunt genoemd. Het feit dat BPR nog in een proeftuin-fase zit leidt tot onduidelijkheid onder ambtenaren en BPS over de daadwerkelijke implementatie en uitvoering van BPR. Het (nu nog) tijdelijke karakter van BPR wordt gezien als een gebrek aan verplichting en verantwoording vanuit de ‘stuwende ambtenaren’ die BPR vanuit democratisering vormgeven. Zo gaf een planoloog aan: "Het is een pilot hè, dus dat is ook wel weer makkelijk, als ik kritisch ben, best vrijblijvend, tijdelijk voor nu. "We vinden het belangrijk" wordt er gezegd, maar ik moet nog zien of het ook echt geëffectueerd wordt op de manier hoe het oorspronkelijk bedoeld is.” (Interview planoloog R&D, 24 maart 2023, Amsterdam). Oorspronkelijk was de proeftuin bedoeld om te lopen tot eind 2022, en zou er in 2023 besloten worden door het college van B&W of en hoe BPR structureel vorm gegeven zou worden. In 2023 heeft de wethouder democratisering vervolgens besloten om de huidige proeftuin met een jaar te verlengen, waardoor het college ook nog geen besluit zal maken over implementatie van BPR. Een hoofdplanoloog van R&D was kritisch op het verlengen van de proeftuin.

“Dat zie je ook vaak met dit soort burgerinitiatief-achtige instrumenten, dan wordt er een experiment of proeftuin van gemaakt. Dan wordt je geparkeerd als experiment. Dat mag misschien even, maar daar moet je eigenlijk geen genoegen mee nemen. (...) Ik heb ze [de buurtplatforms] geadviseerd dat je nu moet toegroeien naar een eind. Dat einde kan twee dingen betekenen: het besluit om BPR niet in te voeren, dat kan natuurlijk ook maar dat hoop je niet. Als ons college daartoe besluit en ze leggen het uit, dan zijn zij de baas, fair enough. Of er wordt besloten het wél in te voeren, met het juiste kader en de juiste voorwaarden. Maar een beetje voort dobberen als experiment jarenlang, dat is natuurlijk niks. Dan wordt het een soort zoethoudertje. Dus ik heb ze geadviseerd, nu mes op de

25

keel en het gemeentebestuur dwingen tot een uitspraak” (Interview hoofdplanoloog R&D, 31 maart 2023, Amsterdam).

Hierbij komt ook de dimensie tijd kijken, zoals de gebiedsmakelaar aangaf: “De urgentie die ik proef bij BPS is dat de gebiedsontwikkeling nu al van start gaat, en dat er een soort tijdsdruk bij zit. Als wij dit [BPR] over 5 jaar hebben bedacht, dan staan de gebouwen er al, en kan dit buurtplatform niet meer die druk uitoefenen. Ik snap dat voor hen die tijd wel heel belangrijk is. Ik snap hun sentiment. Democratisering zegt: "het is een proeftuin, het is een kweekvijver". Voor de oprichters van BPS is dit een realiteit, helemaal niet iets waar we mee spelen, het is iets wat serieus opgepakt moet worden” (Interview gebiedsmakelaar, 9 mei 2023, Amsterdam).

Noodzaak voor volledige implementatie buurtplatformrecht Een ander probleem dat door het BPS wordt ervaren, is dat er zonder het buurtplatformrecht niet veel met de ideeën en initiatieven vanuit de bewoners wordt gedaan door de gemeente. Zowel de gemeente en het BPS geven aan dat de samenwerking er ook zonder het recht zou moeten zijn, alleen dat het dan niet van de grond komt. Een ambtenaar democratisering zegt hierover het volgende: “Formeel heb je daar ook niet per se een recht voor nodig, er is niets verbodens aan. Het platform, daar kan je gewoon mee samenwerken, kan je gewoon dingen laten doen etcetera. Dus is het per se noodzakelijk dat het dan een recht is? Het zou niet hoeven, maar tegelijkertijd zie je dat het zonder dat recht wel echt heel moeilijk van de grond komt. Dus misschien is het toch nodig” (Interview ambtenaar democratisering, 13 april 2023, online).

Een van de oprichters van BPS geeft aan dat het recht noodzakelijk is om een buurtplatform te laten slagen. Alleen zo komt BPS structureel aan tafel bij de gemeente. “Het enige antwoord is het [buurtplatform]recht. We hebben het recht nodig. Ja, zolang het recht er niet is, hebben we geen poot om op te staan. Als dat recht er is, dan komt die kwaliteitsverbetering ook wel van de buurtplatforms” (Interview oprichter 1 BPS, 2 mei 2023, Amsterdam).

Zonder het recht ontstaat er dus een vrijblijvende situatie, waarbij het BPS veel moeite moet doen om aan de gesprekstafel te komen met de gemeente. Zoals in hoofdstuk 1.1 gezegd werd door oprichter 2 BPS, levert deze “strijd”, zonder garantie van het recht, marginale resultaten op (zoals een korte benoeming aan het einde van de principenota). De implementatie van het BPR zou voor het BPS betekenen dat de samenwerking met de gemeente niet meer vrijblijvend is, maar structureel.

Obstakel 2: Representativiteit van buurtplatform Een terugkerend discussiepunt in onze gesprekken was de mate waarin een buurtplatform representatief moest zijn voor bewoners in de buurt, waar wisselende opvattingen over op te merken waren onder ambtenaren. Vaak wordt de representativiteit-vraag gesteld aan een buurtplatform om deze te delegitimeren. “Dat is denk ik heel onterecht,” stelt een planoloog van R&D, “want het is altijd een aanvulling op wat binnen de gemeente wordt besloten. Het is 26

onmisbare kennis om plannen beter te maken” (Interview planoloog R&D, 24 maart 2023, Amsterdam). Een hoofdplanoloog van R&D sluit zich hierbij aan, en stelt dat buurtplatforms dan misschien niet altijd representatief zijn voor de buurt, maar dat de lokale kennis die buurtplatforms aanleveren toch belangrijk is. “Je hebt de representatieve democratie, die wordt vertegenwoordigd door de gemeente, maar je hebt ook de actieve democratie, dat zijn gewoon mensen die hun nek uitsteken voor de buurt. Ze zijn niet representatief nee, maar ze steken wel hun nek uit voor de buurt, op hun manier. En dat is ook wat waard, en ze mogen worden gehoord" (Interview hoofdplanoloog R&D, 31 maart 2023, Amsterdam). Ook het feit dat er in de BPR-proeftuin één buurtplatform per buurt is aangewezen, roept binnen de gemeente vragen op over de representativiteit van dit platform. "Een ander heikel punt is dat wij nu voorstellen om in elke buurt één buurtplatform die status te geven. Ze mogen zelf die buurtgrenzen bepalen. Maar dus niet twee of drie buurtplatforms per buurt. Ook hier intern ligt dat nogal gevoelig. Dan ga je dus één groep burgers op het podium zetten met extra rechten, en de rest niet. Dat is ongelijkheid. Er zijn wel heel veel praktische redenen om dit te doen. Dat is één van de dilemma’s.

(...) Een van de misvattingen die we nog uit de weg moeten ruimen, is dat als we één buurtplatform op het podium hijsen, dan is het niet zo dat alle andere burgergroeperingen in die buurt waardeloos zijn geworden, of dat we die moeten negeren. Natuurlijk niet. Als je als projectmanager aan de slag gaat in een buurt heb je je ook daartoe te verhouden. In die zin hoeft dat verschil in de praktijk niet zo groot te zijn. Waarom willen we dan toch een buurtplatformrecht instellen met aan het begin één platform per buurt? Dat is mijn eigen opvatting, maar als stormram, als katalysator om een beweging op gang te brengen. Als je zegt dat iedereen in een buurt belangrijk is, dan komt dat er in de praktijk op neer dat niets belangrijk is” (Interview hoofdplanoloog R&D, 31 maart 2023, Amsterdam).

Zoals in het hoofdstuk over de algemene achtergrond van het buurtplatformrecht is beschreven waren er geen criteria voor selectie en hebben de buurtplatforms zichzelf geselecteerd (Interview ambtenaar democratisering, 13 april 2023, online). De gebiedsmakelaar waakt ook voor mogelijke onrepresentativiteit van BPR. "Dat is de vraag, wat als dit nu de mensen zijn die er vroeg bij waren, helemaal ingecapsuleerd worden met die titel en met die rechten. Maar wat als er nieuwe bewoners komen, wat als er andere bewoners zijn die niet de eerste lichting hebben meegekregen, en misschien wel betere ideeën hebben, worden die dan uitgesloten? Die mogen zich dan natuurlijk wel aansluiten, maar dan zijn de nieuwe mensen ondergeschikt aan de belangen die al vaststaan door het bestaande buurtplatform. Dus nog steeds is de discussie, hebben we zo'n buurtplatformrecht nodig, hoe flexibel is het, welke voorwaarden wil je er aan stellen? Daar zijn we nog steeds niet. En ik ben er ook nog steeds niet van overtuigd, of het niet juist exclusief werkt. In plaats van dat het iedereen betrekt, en adaptable en flexibel werkt." (Interview gebiedsmakelaar, 9 mei 2023, Amsterdam).

Toch is er ook nagedacht over oplossingen voor het representativiteits-vraagstuk, die opgenomen zijn in de BPR-proeftuin. Een hoofdplanoloog van R&D wijdt hier over uit:

27

"Overal heb je buurtburgemeesters, de Ome Jan die al 30 jaar de scepter zwaait, en die gaat het buurtplatform runnen en zeggen dat hij het namens de hele buurt doet, maar dat is helemaal niet zo. Daar hebben we natuurlijk wel iets op verzonnen, een vierjaarstermijn. Geen enkel buurtplatform heeft het oneindige recht om te blijven, na 4 jaar wordt er een heroverweging te maken. (...) dat kan allerlei kanten op, het is dus zo dat er een vierjaarsventiel is ingesteld in ons voorstel, dat stelt de proeftuin voor. (..) Je kunt wat richtlijnen met elkaar afspreken om te waarborgen dat het buurtplatform zelf ook een beetje divers en representatief blijft. Ze moeten zelf bijvoorbeeld openstaan voor nieuwe leden, ze moeten breed uitnodigen als ze bijeenkomsten hebben" (Interview hoofdplanoloog R&D, 31 maart 2023, Amsterdam).

De oprichters van BPS zijn ook gevraagd naar hun kijk op het representativiteits-vraagstuk. Oprichter 1 gaf aan dat hij van mening was dat de functie van het buurtplatform niet zou moeten zijn om de volledige buurt (alle bewoners) te vertegenwoordigen, maar dat zij als buurtplatform verschillende organisaties en betrokken bewoners konden verenigen en deze een stem geven. BPS stond altijd open voor input van nieuwe bewoners, maar claimt niet het gehele Schinkelkwartier te vertegenwoordigen en daarmee ‘voor de hele buurt te spreken’. Bewoners die actief willen meedoen en hun stem expliciet willen laten horen konden zich aansluiten bij BPS, en daar zat volgens oprichter 1 vooral de meerwaarde in. Oprichter 2 noemde de representativiteits-vraag een terechte vraag, “ik ben me er wel van bewust dat ik verdomd goed moet luisteren naar wat bewoners zeggen” (Interview oprichter 2 BPS, 12 mei 2023, Amsterdam). Zo gaf hij als voorbeeld dat hij op bepaalde thema’s soms zijn persoonlijke mening aan de kant moest schuiven, om issues bij de gemeente naar voren te brengen die vanuit medebewoners kwamen. "Dat vind ik de oplossing. Je bent niet de vertegenwoordiger met een mandaat, maar je bent je bewust van het feit dat er bepaalde meningen zijn over onderwerpen. Gevoelsmatig is het de bedoeling dat je die mensen ook aan tafel helpt. Dat je hun stem wel verklankt.