5-NDP-factsheet-dakbeleid_2023.pdf

Factsheet

Dakbeleid Waarom dakbeleid? 03 Uitgangspunten beleid 05

Omgevingswet 10 Juridische kaders 13 Procedures 16

Dilemma’s en doorbraken 17 Inspirerende voorbeelden 19

2

Inhoud

Factsheet Dakbeleid

Voor iedereen dak in beleid Interessant die multifunctionele daken en een integraal daklandschap! Het klinkt ook logisch om hier vanuit beleid invulling aan te geven. Maar aan welke beleidsproducten kan ik in concrete zin denken? En sluit dit goed aan bij het vertrekpunt van mijn organisatie? Hieronder een prikkelende opwarmer met potentiële schaalsprongen. Lees voor het complete verhaal de volledige handreiking.

Aan de slag als... ... startende en/of kleine decentrale overheid

... zoekende en/ of middelgrote decentrale overheid

... ambitieuze en/ of grote decentrale overheid

1.  Voer het gesprek over

1. Voer het gesprek

1.  Voer het gesprek over

multifunctionele daken.

over versnellen van

versnellen van multi-

Verkennende gesprekken

multifunctionele daken.

functionele daken en

over de potentie van het

Verdiepende gesprekken

integraal daklandschap.

dak en de lokale kansen

over het werkelijk integraal

Integrale dialoog met

en risico’s.

benutten van de dak-

de hele organisatie en

2. Notitie / Plan van

potentie.

externe partijen.

aanpak. De gesprekken

2. Handreiking multi-

2. Multifunctionele daken

doorvertalen naar een

functionele daken.

als uitgangspunt.

verkenning van de lokale

Het verhaal van de

Een visie/missie/strategie/

interpretatie van multi-

organisatie hoe tegen

uitvoeringsagenda vast-

functionele daken en het

multifunctionele daken

stellen waarin een multi-

vergezicht.

wordt aangekeken en

functionele invulling van

3. Subsidie dakopgaven.

welk perspectief dit biedt.

de beschikbare ruimte op

Stimuleren van de

3. Convenant dakopgaven.

het dak centraal staat. 3. Multifunctioneel

belangrijkste dakopgave(s)

Een samenwerkings-

in het gebied. Een laag-

overeenkomst tussen

dakenprogramma.

drempelige manier om

overheden om te commit-

Concretisering van

doelen in praktijk te

teren op de meest urgente

de visie, waarin met

verwezenlijken.

dakopgaven in het gebied.

middelen en capaciteit

4. Communiceren.

4. Inspiratiedaken.

de doelen van de visie

Intern en extern positie

Verken kansrijke

worden vastgesteld.

innemen rondom het

(publieke) daken in

onderwerp van multi-

het gebied welke als

dakregels. Overgaan

functionele daken

inspirerend voorbeeld

tot juridisch verplichte

door te inspireren en

kunnen dienen en borg

maatregelen, waardoor

communiceren.

de geleerde lessen.

het vrijblijvende karakter

4. Verplichtende

plaatsmaakt voor actie op het dak.

3

Inhoud

Factsheet Dakbeleid

Waarom dakbeleid? Dakbeleid biedt de overheden houvast om dakdoelstellingen te formuleren, verwezenlijken en sturen. Hieruit komen kaders, regels en regelingen. Het geheel aan beleid draagt bij aan de beoogde versnelling van multifunctionele daken (dak met meerdere functies) en een integraal daklandschap (ruimtelijke samenhang).

Beschikbare ruimte

Groen Vergroening

De beschikbare ruimte in Nederland wordt steeds

Positief effect op: biodiversiteit, hittestress,

schaarser en de maatschappelijke opgaven worden

levensduurverlenging, energiebesparing (koeling),

steeds omvangrijker. Dit vraagt om slimme op-

gezondheid, fijnstofafvang en geluidsdemping.

lossingen. Het dak is hier bij uitstek voor geschikt. Over het algemeen is het dak ongebruikt, terwijl

Blauw Waterberging

dit op tal van wijzen invulling kan krijgen. Beleid

Positief effect op: wateroverlast, droogte, zuivering

is een belangrijk instrument om hier als overheid

en hergebruik van regenwater en hittestress..

een positieve invloed op uit te oefenen. Het dak biedt dus ruimte. Bij overheden staat de opgave

Geel Energie

vaak centraal en wordt vervolgens gezocht naar

Positief effect op: Energiebesparing (isolatie),

ruimte voor kwaliteit om de opgaven te realiseren.

opwek schone energie, comfort (warmte en koelte),

Die ruimte heeft het dak.

minder CO2-uitstoot en waardestijging gebouw.

Maatschappelijke opgaven

Paars Verdichting

In de bebouwde omgeving zijn veel stedelijke

Positief effect op: meer leefruimte bestaande

en maatschappelijke opgaven van toepassing.

woning, meer bedrijfsruimte bestaand bedrijf,

Door het dak mee te nemen als functionele

meer woningen, meer bedrijven, waardestijging

oplossingsruimte ontstaan ineens veel mogelijk-

gebouw en nieuw (dak)oppervlak voor overige

heden. In feite is het dak een leeg canvas dat de

kleuren.

unieke mogelijkheid biedt om het gelijk goed te doen. Door vanuit een integrale en duurzaam-

Rood Sociaal

heidsbenadering te zoeken naar de ideale mix van

Positief effect op: extra leefruimte, sociale cohesie,

opgaven tot een multifunctioneel daklandschap.

gezondheid, sociale voorzieningen en horticultuur.

Dit heeft positieve effecten op de fysieke leefomgeving. Waarvoor daken gebruikt kunnen worden,

Oranje Mobiliteit

is gevisualiseerd in de dakiconen en onderbouwd

verkeersveiligheid, sociale cohesie, verkeersdruk,

in de Facts & Values. Hieronder wordt elke kleur

dakverbindingen tussen daken, snelheid van

met de bijbehorende opgaven kort beschreven.

transport en nieuwe vormen van transport (zoals vliegende taxi’s & drones), mogelijkheid tot verticale evacuatie.

Grijs Nuts Positief effect op: functioneren gebouw, inpandige functies, be-/ontluchting, overige ruimteclaims en toekomstige prioriteiten.

Inhoud

4 Factsheet Dakbeleid

Onderdeel van de fysieke leefomgeving

Bestaande daken en nieuwbouw

Het dak is lang een onderbelicht aspect geweest

Nieuwbouw en bestaande gebouwen zijn twee

in de ruimtelijke ordening. De traditionele functio-

verschillende invalshoeken. Bij nieuwbouw kunnen

naliteit is lang het beperken tot het buitenhouden

vanuit heldere beleidsvoorschriften snelle stappen

van weer en wind geweest. Uiteraard is een water-

gemaakt worden; vaak kunnen beschikbare

dichte afwerking van de onderliggende constructie

financiële middelen slim aangewend worden.

en een degelijke onderliggende constructie de

Tegelijkertijd is het aandeel van nieuwbouw relatief

start van elk goed functionerend multifunctioneel

beperkt. De context van de bestaande bouw is

dak. Een nieuwe benadering vraagt om omdenken.

gezien de vele afhankelijkheden en variabelen

Zowel bij nieuwbouw als in de bestaande bouw

complexer en vraagt om meer diepgang vanuit

moet deze manier van denken en werken een

beleid. Het veranderen van een bestaande situatie

structureel onderdeel worden. Het verankeren

is per definitie lastiger dan het in één keer goed

in beleid is daarvoor een belangrijk middel.

ontwikkelen van een nieuwe situatie. In beide gevallen vormt beleid het vertrekpunt om duur-

Samenhang

zaamheid en multifunctionaliteit te borgen.

Het speelveld van daken is omgeven door veel verschillende variabelen. ‘One size fits all’ bestaat

Verschillende aanleidingen

dan ook niet. Denk o.a. aan de verscheidenheid

De redenen om over te gaan tot dakbeleid

aan maatschappelijke opgaven, gebiedsvariaties,

variëren. Voor grote steden staat, vanwege de

soorten gebouwen en type eigenaren. Dit raakt

knellende ruimtelijke schaarste, de multifunctio-

dan ook altijd meerdere afdelingen binnen de

naliteit centraal. In middelgrote of kleine steden

organisatie. Door integraal te werken is het goed

en dorpen is het goed mogelijk dat de noodzaak

mogelijk om hier grip op te krijgen en daarbij alle

en prioriteit per thema varieert. De ideale multi-

variabelen te erkennen, langs te lopen en mee te

functionele mix is in dat geval anders. Maatwerk

nemen in beleid. Deze vraagstukken in samenhang

per situatie. Overal is het waardevol om het dak

benaderen leidt tot goed afgewogen en gebieds-

in ogenschouw te nemen, het is immers waar-

gericht dakbeleid.

schijnlijk dat de maatschappelijke opgaven in de openbare ruimte minder conflicterend zijn

Samenhang in doelen

als het dak als een deel van de oplossingsruimte

Vanuit de Omgevingsvisie zijn de overkoepelende

wordt gezien. Beleid rondom daken, op directe

ambities in beeld van de organisatie. In de praktijk

wijze (dakenbeleid) of indirecte wijze (het dak

blijkt dat het realiseren van die ambities op de

integreren bij overig beleid), is ook dan altijd

reguliere manier ruimtelijk gezien vaak niet (meer)

van meerwaarde.

past. Om verkokering tegen te gaan zijn integrale en horizontale netwerkorganisaties nodig. Het concretiseren en verscherpen van abstracte ambities naar concrete doelen biedt inzicht waar het knelt. Het legt tegenstrijdigheden bloot die leiden tot de noodzaak van samenhang en prioritering. Dit helpt om de organisatie mee te krijgen. De uitkomst verschilt per organisatie, maar in alle gevallen blijkt het dak een doelmatige oplossing om de ruimtelijke schaarste het hoofd te bieden.

5

Inhoud

Factsheet Dakbeleid

Uitgangspunten beleid Bij het tot stand komen van dakbeleid zijn meerdere uitgangspunten altijd relevant. Neem deze in overweging, bediscussieer het intern en doorloop het stapsgewijs.

Multifunctionaliteit

Manier van werken

Centraal staat het denken vanuit multifunctionali-

Multifunctioneel beleid betekent automatisch

teit. Één opgave realiseren op het dak klinkt goed,

integraal w erken en denken. De verschillende

maar leidt op den duur ook tot ruimtegebrek op

opgaven zijn immers op meerdere plekken binnen

het dak. Dit terwijl heel veel opgaven juist heel mooi

de organisatie belegd en dit vraagt om brede

samengaan op het dak. Sterker nog: meerdere

expertise en commitment. Door de onderstaande

combinaties versterken de individuele opgaven.

procesprincipes toe te passen wordt het intern

In de handreikingen: ‘Groen en Geel’, ‘Groen en

organiseren van de multifunctionele benadering

Blauw’ en ‘Gebruiksdaken’ wordt hier voor deze

overzichtelijker.

opgaven uitgebreid op in gegaan. Het blijft altijd mogelijk dat na een goede afweging blijkt dat één

•  Integrale benadering. Samenbrengen van

functie op een bepaalde plek optimaal is.

kennis uit opgaven en afdelingen. Samenhang staat centraal.

Op hoofdlijnen vormen onderstaande functies de

•

Integreren in lijnorganisatie. Blijvend leereffect

groeperingen die goed met elkaar gecombineerd

door de ruimte van het dak te borgen door in

kunnen worden:

teams en programma’s.

•  Isoleren. Deze functie is altijd mogelijk als onderlaag. Lichtgewicht. •  Groen. Deze functie kan meestal en kan gecombineerd met alle overige opgaven. Wel vereist dit enige draagkracht. •  Energiedaken. Het opwekken van schone

•  Andere manier van werken en denken. Toekomstgericht, innovatief en verbindend. Onderdeel van de transitie. •  Aanjagen. Enthousiasmeren en communiceren voor commitment tot ontwikkelingen op het dak.

energie is op veel plekken wenselijk en

Duurzaamheid

relatief makkelijk aan te leggen.

Doordat op het dak nieuwe ontwikkelingen

•  Gebruiksdaken. Praktische invulling van het

plaatsvinden, kunnen duurzaamheidsprincipes

dak voor sociale doeleinden of verdichting.

hier gelijk goed geborgd worden. Het biedt de

Kent meer randvoorwaarden.

mogelijkheid dit altijd als randvoorwaarde toe te passen. Hiervoor kan enerzijds worden gedacht

Daarbij moet bij elke dakontwikkeling voldaan

worden aan de inhoud van de maatschappelijke

worden aan randvoorwaarden vanuit:

als stedelijke opgaven, anderzijds door elke ont-

•

Waterdichtheid.

wikkeling circulair en klimaatadaptatief te laten

•

Toegankelijkheid.

zijn.

•

Constructie.

•

Veiligheid.

•

Beheer en onderhoud.

Inhoud

6 Factsheet Dakbeleid

Per opgave / kleur

Gebiedstype

Beschrijving

tot beleid, dit is gevisualiseerd in de factsheet

Historische

Voor 1940, geen tuinen, 3–5

‘Dakiconen’. Elke kleur dient een eigen doel en staat

binnenstad

lagen, veel verharding, oud,

De kleuren (opgaven) staan centraal om te komen

tegelijkertijd in verbinding met andere kleuren.

schuine daken

Bij iedere organisatie zal het vanwege politieke voorkeuren en stedelijke kenmerken verschillen

Stedelijke /

Voor 1940, geen tuinen, 3–8

welke opgave waar het meest prioriteit krijgt.

vooroorlogse

lagen, brede straten, weinig

De ideale mix van meervoudig gebruik is dan

bouwblokken

groen, oud, variatie schuine/ platte daken

ook maatwerk. Het starten vanuit de individuele opgaven lijkt eenvoudiger, maar leidt op termijn tot onwenselijke situaties. Samenhang tussen de

Hoogbouw

gebouwen in grid, openbare

verschillende opgaven is nodig. Wel moeten de

ruimtes, grote platte daken

individuele opgaven voldoende te zijn ingekleurd om het gesprek op kwalitatieve manier te kunnen voeren.

Tuindorp

prioriteren van de opgaven in de gebouwde omgeving. De urgentie van een opgave is namelijk niet gelijk verdeeld. Zo varieert de mate van

Voor- en achtertuin, 2–3 lagen, weinig openbaar groen, schuine daken

Gebiedsgericht Een gebiedsgerichte benadering helpt in het

Na 1945, meer dan 10 lagen,

Naoorloogse

Voor- en achtertuin, 2–3 lagen,

woonwijk

groen, schuine/platte daken

Nieuwbouw

Vernieuwde bouwregels, hoge

hittestress per plek aanzienlijk en zijn bepaalde

dichtheid, openbare ruimtes,

gebieden gevoeliger voor wateroverlast. Ook is

schuine/platte daken

een gebiedsbenadering een herkenbaar schaalniveau voor de mensen en kent één gebied vaak

Bedrijven /

Bedrijvigheid, grote platte da-

een relatief uniforme bouwstijl met gelijksoortige

industrie

ken, minimale belastbaarheid

gebouwen. Redenerend vanuit het dak, zijn circa 5-10 wijktypologieën te onderscheiden1.

Type gebouw Bij het inzoomen op meer gedetailleerde schaal-

Op het moment dat duidelijk is welke mix van

niveaus worden al snel concessies gedaan door

opgaven in welk gebied van toepassing is, wordt

zaken eenvoudiger weer te geven dan dat het in

het beleid een stuk concreter van aard. Uiteindelijk

werkelijkheid is. Het is daarom altijd verstandig

moet beleid namelijk helder maken wat onder

om goed na te denken welk schaalniveau passend

welke voorwaarden op het dak van een gebouw

is binnen de gegeven context.

plaats kan vinden. Dat vindt plaats op projectniveau, waarin per project naar de mogelijkheden wordt gekeken. Daarbij is bijna elk gebouw uniek. Om hier op beleidsniveau meer grip op te krijgen, is het mogelijk om net als bij wijken ook gebouwen te clusteren. Redenerend vanuit het dak, zijn circa 8-16 gebouwtypologieën te onderscheiden2. Per type gebouw zijn min of meer dezelfde technische elementen van toepassing.

1. https://klimaatadaptatienederland.nl/actueel/actueel/nieuws/2017/klimaatadaptatie-0/ 2. Rooftop Catalogue - MVRDV

Inhoud

7 Factsheet Dakbeleid

De meest onderscheidende zijn:

Type

•

Plat of schuin dak.

eigenaar

•

Draagkracht van het dak.

•

Draagkracht van het gebouw.

•

Oppervlakte van het dak.

appartementseigenaren die

•

Positionering van het dak.

zorg draagt voor het beheer

VvE

Samenvatting

Een vertegenwoordiging van

en onderhoud van het gebouw.

Zo heeft een toren bijvoorbeeld een plat dak met veel draagkracht, maar relatief weinig dakoppervlakte. Dit biedt andere mogelijkheden dan een rijtjeshuis met schuin dak. De gebouwgebonden

Woning-

Sociale woningbouworganisatie

corporatie

die zich zonder winstoogmerk richt op het bouwen, beheren

eigenschappen geven inzicht in de technische en

en verhuren van woonruimte

praktische potentie op daken.

Per eigenaar Uiteindelijk is de initiatiefnemer en/of de eigenaar

met betaalbare huur. Bedrijven

van vastgoed waar arbeid en

aan zet om de kansen om te zetten in een dak-

kapitaal centraal staan. Vaak

ontwikkeling. De eigenaar is altijd betrokken,

op bedrijventerreinen.

alhoewel de eigenaar niet altijd de initiatiefnemer hoeft te zijn. Een ontwikkeling is (nog) niet juridisch af te dwingen door de overheid. Het moet daarom zo aantrekkelijk en makkelijk mogelijk gemaakt

Publiek

Vastgoed waarvan de overheid

vastgoed

eigenaar is en zorg draagt voor het beheer en onderhoud.

worden om een dak multifunctioneel te ontwikkelen. Zowel in het inzichtelijk hebben welke mix

Organisaties met eigendom

Investeerder

Gebouwen in eigendom van

gewenst is als het doorlopen van een eenvoudige

investeerders, met commerci-

procedure. Net als bij gebieden en gebouwen, is

eel oogmerk voor verhuur.

hierbij sprake van meerdere, zeer verschillende, type eigenaren. Er zijn in de Nederlandse context

Project-

Commerciële partij die

circa 7 veelvoorkomende eigenaarstypen te

ontwikkelaar

(meestal) nieuwbouw ontwikkelt voor de verkoop.

onderscheiden . Elk type eigenaar heeft een 3

andere filosofie, behoeften, besluitvorming en financieringsmodel. Zo hebben woningcorporaties bijvoorbeeld veel areaal met vaak beperkte financiële middelen en VvE’s variërende groottes met moeilijke besluitvorming. Het vraagt relatief veel inspanningen om de verschillende doelgroepen goed te bedienen. Kaderstellend of richtinggevend beleid kan voor het activeren van de doelgroepen het verschil maken.

3. Uitkomst gebaseerd op gezamenlijke analyse gemeenten: Rotterdam, Den Haag, Utrecht en Amsterdam.

Particulier

Eigenaar en bewoner van één huis met bijbehorend dak.

Inhoud

8 Factsheet Dakbeleid

De waarde van het verwezenlijken van een ontwikkeling op het dak gaat verder dan financiële waarde (bijvoorbeeld bij zonnepanelen of een extra gebruiksruimte) en functionele waarde (bijvoorbeeld bij een dakterras of moestuin). Elke ontwikkeling op het dak levert maatschappelijk waarde op, omdat met iedere nieuwe functie de ruimtelijke druk elders afneemt. Bovendien is het positieve effect vaak indirect, maar voegt het systematisch waarde toe. Zo is het verlagen van de temperatuur goed voor het tegengaan van hittestress, het opvangen van water goed voor het ontlasten van het riool en het vergoten van de biodiversiteit goed voor de ecologie. Een bredere blik naar waarde kan tot betere en meer duurzame beleidskeuzes leiden.

Aandachtspunten Het is niet mogelijk om alle variabelen in één keer goed te vatten. Hiervoor is de gebouwde omgeving te divers van aard. Op kleinere schaal zullen altijd variaties van toepassing zijn, dit is niet erg. Het is wel goed om hier weet van te hebben. Enkele voorbeelden: •  Monumenten. Oude gebouwen met monumentenstatus leveren extra belemmeringen op die anders niet van toepassing zijn. Bij een beschermd stadsgezicht geld dat bijvoorbeeld ook. Zeer zorgvuldige afwegingen zijn nodig4. •  Lokale maatregelen. Op het moment dat in een bepaald gebied bepaalde opgaven hogere prioriteit krijgen gaat de multifunctionele mix verschuiven. •  Momenten van onderhoud. Vaak is groot onderhoud een goed moment om aan de slag te gaan met het dak. En een kans om het meteen goed te doen. •  Veiligheid, toegankelijkheid en landschap. Bij elke vergunning staan deze onderwerpen centraal.

4. Duurzaamheid van historische gebouwen | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Inhoud

9 Factsheet Dakbeleid

Data, tools en viewers

Lokaal maatwerk

Het gebruik van data, tools en viewers speelt

Het is maatwerk om de uitgangspunten van het

bij alle overheden een steeds prominentere rol

beleid door te vertalen naar beleid dat passend is

in beleid. Door de vele opgaven en gerichtheden

voor de eigen organisatie. Per opgave, per gebied,

rondom multifunctionele daken is het speelveld

per gebouwtype en per eigenaar kunnen keuzes

groot en complex. Hier bestaat een grote informa-

gemaakt worden die bepalend zijn voor de door-

tiebehoefte. Digitale applicaties leveren complexi-

werking van het beleid. Hierin bestaat geen goed

teitsreductie en verbeteren beleidskeuzes. De

of fout antwoord. Wel is het altijd waardevol om

functionaliteit zit in een overzichtelijke en gelaagde

deze gerichtheden één voor één langs te lopen

weergave, zodat de uitkomsten voor iedereen

en bewuste keuzes te maken over de invulling

begrijpelijk en toegankelijk zijn. De wereld rondom

die past bij het bestuur en de organisatie.

data, tools en viewers is innovatief en in ontwikkeling. Hiervoor is samenwerking tussen de overheden essentieel. Data is voor het verhogen van het kennisniveau altijd relevant om mee te nemen in beleidsafwegingen. Over het algemeen is het vrij goed beschikbaar. Met het volgende boodschappenlijstje kan iedereen aan de slag: •

Aantal gebouwen;

•

Functie van het gebouw;

•

Eigenaren van het gebouw;

•

Beschikbaar dakoppervlakte;

•

m2 oppervlakte per dak;

•

Platte of schuine daken;

•

Huidig gebruik van het dak.

Vanuit het NDP wordt een proces omarmd, dat is geïnitieerd door de gemeente Rotterdam, waarin wordt onderzocht of een samenwerkingsverband met bijbehorende financiering mogelijk is om bestaande digitale tooling voor daken landelijk op te schalen en te uniformeren. Om daarmee de complexiteit te verlagen voor integrale en multifunctionele beleidsafwegingen.

10

Inhoud

Omgevingswet

Factsheet Dakbeleid

De Omgevingswet is de beoogde nieuwe kapstok voor ruimtelijk beleid. Voor nieuw te vormen beleid over multifunctionele daken is het dan ook logisch om hierop aan te sluiten. Om dit goed te kunnen doen wordt hieronder meer informatie verschaft.

Het principe

Beleid

De Omgevingswet vereenvoudigt wetgeving en

Vanaf de inwerkingtreding van de Omgevingswet

regels voor ruimte, wonen, infrastructuur, milieu,

staan 6 kerninstrumenten centraal: de omgevings-

natuur en water. De wet vormt de basis voor een

visie, het programma, decentrale regels, algemene

integrale benadering van de fysieke leefomgeving.

rijksregels, omgevingsvergunning en het project-

De Omgevingswet staat vier verbeteringen voor:

besluit. Voor bestaand beleid geldt na de inwerking-

inzichtelijkheid vergroten door minder regels,

treding van de Omgevingswet een overgangs-

leefomgeving centraal door samenhang, lokaal

periode. De invulling is afhankelijk van het type

maatwerk door decentrale keuzeruimte en snellere

beleid waar het over gaat.

besluitvorming door digitaal te werken . 5

Onder beleid wordt in dit geval het volgende Dit sluit aan bij het integrale uitgangspunt van

verstaan: “Het beschrijven van belangen, doelen,

multifunctionele daken. Daarmee vormen de

manieren om dat te bereiken (subsidies, maat-

principes van de Omgevingswet dan ook een kans

regelen en regels) en de tijdspanne.”6

om te komen tot goed en toekomstbestendig

Een concretisering van de wet dus, om doelen te

dakenbeleid.

realiseren. Drie sturende beleidscategorieën worden onderscheiden7. Denk aan de voorkant

Ook biedt de Omgevingswet houvast om voor

goed na over het type beleid dat passend is:

het eerst duurzaamheidseisen aan de gebouwde omgeving te stellen en daarop te toetsen, zonder

•  Financieel-economisch. Sturen met

dat hier alternatieve routes voor gezocht moeten worden.

financiële prikkels (o.a. subsidies en heffingen). •  Communicatief. Sturen via gedrag (o.a. campagne, participatie en pilots) •

Juridisch. Sturen met wetten en regels (o.a. verbod, overeenkomst, regel, instructie, omgevingswaarden, vergunning en zorgplicht).

5. https://iplo.nl/regelgeving/omgevingswet/uitgangspunten 6. https://iplo.nl/regelgeving/instrumenten/beleidsregels-algemeen/ 7. https://iplo.nl/regelgeving/instrumenten/samenhang-instrumenten/omgevingswet-alleen/bewustwording/

Inhoud

11 Factsheet Dakbeleid

Integraal en samenhangend

Met de Nationale Omgevingsvisie (NOVI)

Het beleidshuis bestaat uit meerdere instrumenten

geeft het Rijk een langetermijnvisie op

die met elkaar samenhangen. De Omgevingswet

de toekomst en de ontwikkeling van de

staat aan de basis. Vervolgens is de Omgevings-

leefomgeving in Nederland. Drie principes

visie het meest strategische instrument, vormen

staan hierin centraal:

Programma’s de uitwerking en actualisatie van de

1. Combineren boven enkelvoudig,

Omgevingsvisie en wordt het juridisch geborgd in

2. Kenmerken en identiteit van een gebied

het Omgevingsplan. De Omgevingsvergunning toetst initiatieven. In het gehele beleidshuis moeten

staan centraal, 3. Afwentelen voorkomen.

domeinen, zo ook multifunctionele daken, integraal en samenhangend geborgd worden.

Omgevingsprogramma Omgevingsvisie

Programma’s zijn bedoeld voor de verdere beleids-

De Omgevingsvisie is het vertrekpunt op strategisch

uitwerking van de Omgevingsvisie. Door met

niveau. De Omgevingsvisie bevat het strategische,

concrete maatregelen de beschreven doelstellingen

integrale, langetermijnbeleid voor de fysieke

voor de fysieke leefomgeving te bereiken. Het is

leefomgeving. Het vormt het vertrekpunt voor

uitvoeringsgericht, (multi)sectoraal of gebieds-

het overige beleid en regelgeving. Idealiter krijgen

gericht. Het zit daarmee tussen strategisch en

multifunctionele daken expliciet de aandacht in

operationeel beleid in.

de Omgevingsvisie. Een Omgevingsprogramma is vormvrij en kent De omgevingsvisie is voor gemeente, provincie

meerdere varianten: vrijwillige programma’s,

en Rijk verplicht vanaf inwerkingtreding van de

verplichte programma’s Europees, verplichte pro-

Omgevingswet. Bij waterschappen is een

gramma’s omgevingswaarden en programma’s

Watervisie facultatief.

met een programmatische aanpak8. Doordat het vormvrij is en weinig voorbeelden voorhanden zijn, ligt de invulling open. Programma’s met een programmatische aanpak lijken het meest toepasselijk voor multifunctionele daken.

8. https://vng.nl/artikelen/vormen-van-programmas

Inhoud

12 Factsheet Dakbeleid

Een Omgevingsprogramma is als instrument

Omgevingsvergunning

relevant voor het Rijk, provincies, gemeenten en

Burgers, bedrijven en overheden kunnen toe-

waterschappen.

stemming vragen om activiteiten in de fysieke leefomgeving uit te voeren door een omgevings-

De inhoud van het Omgevingsprogramma komt

vergunning aan te vragen. Of een omgevingsver-

in het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO).

gunning nodig is, is afhankelijk is afhankelijk van de activiteit en de regelgeving. In de procedure zijn

De gemeente Rotterdam heeft een concept

beoordelingsregels en vergunningvoorschriften

Omgevingsprogramma Multifunctionele

aanwezig.

Daken geschreven. Als voorloper op de Omgevingswet is geprobeerd om een

Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO)

beleidsmatige brug te slaan tussen de

Het DSO is het digitale loket (Omgevingsloket)

bestaande Omgevingsvisie en toekomstige

waar initiatiefnemers, overheden en belang-

Omgevingsplannen.

hebbenden via een klik op de kaart en een vragenboom kunnen zien wat is toegestaan op hun beoogde locatie. Insteek is dat de vragenboom

Omgevingsplan

de initiatiefnemer op eenvoudige wijze door de

Het Omgevingsplan is een concretisering van de

regels leidt met een heldere uitkomst.9

keuzes in de Omgevingsvisie en Omgevingsprogramma’s. Het bevat de regels voor de fysieke

Om het beleid geschikt te maken voor het DSO

leefomgeving. Het is hiermee mogelijk om voor

moet regelgeving voldoen aan digitale basis-

ieder gebied te zeggen welke activiteiten wel of

principes: doelen, werkingsgebieden, activiteiten,

niet zijn toegestaan, bijvoorbeeld voor wonen,

omgevingswaarden en regels. Meerdere overheden

recreatie of zonnepanelen op het dak. Wel moet

gaan werken met het DSO en achter de schermen

bij lokale regelgeving worden voldaan aan lande-

vindt de onderlinge afstemming plaats. Daarmee

lijke wet- en regelgeving. In veel gevallen is het

dwingt het DSO tot samenhangende, digitale,

niet mogelijk om bovenwettelijke eisen te stellen

eenduidige en toegankelijke informatie van goede

en/of te verplichten en verbieden.

kwaliteit.

Het Omgevingsplan vervangt stapsgewijs, met

Dit is ook goed mogelijk voor multifunctionele

een meerjarig overgangstermijn, de geldende

daken. Het dak is immers een duidelijk begrensde

bestemmingsplannen en beheersverordening

locatie, waarvoor doelen en regels van toepassing

uit de Wet ruimtelijke ordening.

zijn. Complicerende factor is dat de locatie onder het dak ook een gebouw is, waar ook andere doelen

Het Omgevingsplan is soortgelijk aan de

en regels voor gelden. Dit vraagt om een helder

Omgevingsverordening (Provincie), Waterschaps-

onderscheid van deze twee werelden en op de

verordening (Waterschap) en Algemene Rijksregels

lange termijn om een 3D benadering. Het digitaal

(Rijk). Het betreft één plan of verordening per

stelsel wordt op den duur inzichtelijk via ‘Mijn

overheidsorganisatie.

Omgevingsloket’.10

9. https://iplo.nl/digitaal-stelsel/toepasbare-regels-maken-aanleveren/ 10. https://iplo.nl/digitaal-stelsel/omgevingsloket/introductie/

13

Inhoud

Factsheet Dakbeleid

Juridische kaders Met beleid worden juridische kaders gecreëerd die de ruimtelijke transitie de gewenste richting op kunnen sturen. De mogelijkheden zijn divers, want meerdere juridische instrumenten zijn voorhanden en deze verschillen per type overheid. Het goed kunnen toepassen van deze instrumenten om de versnelling van multifunctionele daken mogelijk te maken vraagt om verfijning.

Europese wetgeving

Regelingen

De belangrijkste wetgevingsmaatregelen in de

Een Rijksregeling bevat juridische voorschriften

Europese Unie zijn verordeningen, richtlijnen

van algemene strekking of beleidsregels. Vanuit

en besluiten. Dit zijn verplichtende kaders voor

het Rijk worden algemene regels voorgeschreven

nationale en regionale overheden.

over activiteiten via voorschriften.

De Europese Green Deal is in de basis

Rondom daken (bestaande bouw en

een wet, waarin staat dat de EU in 2030

nieuwbouw) is het ‘Besluit bouwwerken

55 procent minder CO2-uitstoot mag heb-

leefomgeving (Bbl)’ een belangrijke rijks-

ben en in 2050 klimaatneutraal moet zijn.

regeling. Dit bevat regels over veiligheid,

Om dit te halen is een hele reeks aan

gezondheid, duurzaamheid en bruikbaar-

maatregelen (met onderliggende wetten)

heid van bouwwerken. Daarnaast heeft het

vastgesteld. Dit krijgt vervolgens doorwerking

Bbl regels over de staat en het gebruik van

in nationale wetgeving en regionaal beleid.

een bouwwerk. En over het uitvoeren van bouw- en sloopwerkzaamheden. Het Bbl wijst per activiteit het bevoegd gezag aan

Nationale wetgeving

en de gemeente kan in het omgevingsplan

Een wet is een besluit van een bevoegd orgaan

maatwerkregels opnemen. Momenteel

(meestal het Rijk) dat algemeen verbindende

vindt een actualisatie van het Bbl plaats

voorschriften bevat. Elke wet biedt randvoorwaar-

hoe een aantal thema’s (o.a. waterberging,

den voor al het lokale beleid en regelgeving.

biodiversiteit, vergroening, circulariteit) beter geborgd kan worden. Deze thema’s

Na de invoering van de Omgevingswet is in

ontbraken grotendeels in de voorganger

het omgevingsrecht, het juridisch domein

genaamd ‘BouwBesluit’.

voor daken, nog maar 1 wet van toepassing voor de fysieke leefomgeving. Daarmee gaan 26 wetten op in 1 wet.

Inhoud

14 Factsheet Dakbeleid

Regelgeving

balvelden groot – op campus Woudestein.

Regelgeving bevat directieve kaders, voor het

De gemeente heeft een deel van de kosten

correct implementeren of toepassen van wet-

gefinancierd en de Universiteit heeft een

geving. Het is dus een nadere detaillering van de

zich gecommitteerd aan een resultaats-

wet met uitvoeringskaders. In de nieuwe filosofie

verplichting.

van de Omgevingswet is dat via een ‘ja, mits ..’ benadering. Ofwel regelgeving wordt zo vormgegeven dat een initiatief in principe mag, tenzij

Verordeningen

dit in strijd is met de wet of bovenliggend beleid.

Een verordening is een op lokaal niveau vastgesteld algemeen verbindend voorschrift.

Beleid en beleidsregel

De Algemene Plaatselijke Verordening (APV) is

Tussen beleid en beleidsregels zit één onderschei-

de meest bekende gemeentelijke verordening.

dende factor. Beleid is niet dwingend en dus niet relevant voor de rechter. Dit kan dan ook altijd

In de gemeente Amsterdam en Rotterdam

gewijzigd worden bij nieuwe inzichten. Voor

zijn hemelwaterverordeningen vastgesteld.

beleidsregels gelden bijzondere rechtsgevolgen,

Deze regelen een verplichting voor nieuwe

dit gaat altijd over de invulling van de wettelijke

gebouwen en voor bestaande gebouwen

bevoegdheid. Dit richt zich vaak op burgers en

die ingrijpend worden gerenoveerd,

bedrijven. Dus alle beleidsregels zijn beleid, maar

waaraan één of meer bouwlagen worden

niet al het beleid is een beleidsregel.

toegevoegd, of waarvan het bebouwde oppervlak wordt uitgebreid, om per m²

Een leidraad zonnepanelen geeft richting

een minimaal hoeveelheid hemelwater

aan de lokale invulling van zonnepanelen.

te bergen en dit hemelwater vertraagd

Zolang hier geen beleidsregels in zijn

af te voeren.

opgenomen heeft dit geen juridische consequenties. Een Omgevingsprogramma zonnepanelen geeft richting én bevat

Subsidies

beleidsregels. In dit geval zijn juridische

Subsidie is een stimuleringsregeling van de over-

consequenties wel van toepassing. Het is

heid ten behoeve van het starten van een activiteit

ook een andere bestuurlijk procedure.

waarvan het economische belang niet direct voor de hand ligt. Door subsidies komen maatschappelijk relevante zaken beter van de grond. Naast sti-

Convenanten

mulering kunnen nationale of Europese subsidies

Een convenant is een afspraak van de overheid

ook leiden tot kennisontwikkeling, opschaling en

met een of meer partijen gericht op het realiseren

samenwerking tussen overheden.

van bepaalde (beleids-) doelstellingen. In een convenant worden schriftelijke afspraken over

In o.a. de gemeente Rotterdam11, de

het leveren van prestaties vastgelegd.

gemeente Utrecht12 en de gemeente Den Haag is sprake van een subsidie voor

In 2016 tekende de Erasmus Universiteit

klimaatadaptatie. De subsidies worden

Rotterdam een convenant met de gemeente

vaak per jaar herijkt. Ook hebben water-

Rotterdam. In het convenant zijn afspraken

schappen vaak gelijksoortige subsidies,

vastgelegd over het aanbrengen van

zoals bijvoorbeeld Waterschap Amstel,

10.000 m2 groene daken – zo’n twee voet-

Gooi en Vecht. Kijk voor de actuele voorwaarden op de websites van de gemeenten

11. Subsidie Klimaatadaptatie | Rotterdam.nl 12. Product - Groene daken, subsidie aanvragen - Online loket (utrecht.nl)

of waterschappen.

Inhoud

15 Factsheet Dakbeleid

In de basis is de subsidie van toepassing

Informatieve producten

voor het aanleggen van een groen dak.

Meerdere vormen zijn mogelijk om, niet bindende,

De exacte uitwerking van de subsidie

informatie op een toegankelijke wijze te ontsluiten.

verschilt per organisatie, bijvoorbeeld door

Voorbeelden zijn: Factsheet, Leidraad en Hand-

de mate (oppervlakte en kwaliteit) van

reiking. Het helpt om een specifieke doelgroepen

bijdragen aan biodiversiteit en waterberging,

mee te nemen in het onderwerp.

of vanwege lokale prioriteiten. Het Nationaal Dakenplan heeft meerdere informatieve producten ontwikkelt om

Heffing

betrokkenen van basisinformatie te voorzien.

Heffingen zijn bedragen die door de overheid

De producten staan op de website van het

worden vastgesteld om kosten vergoed te krijgen

Nationaal Dakenplan.

die worden gemaakt. In de gemeente Den Haag wordt gebruik

Integreren in bestaand beleid

gemaakt van een puntensysteem voor

De vraag of zelfstandig multifunctioneel daken-

Groen- en Natuurinclusief Bouwen om

beleid in beginsel nodig is, is waardevol. Het kan

hiermee duurzaam dakgebruik te stimuleren.

ook een overweging zijn om te stellen dat dak

Hiermee wordt beoogd om bij het ontwik-

‘slechts’ ruimte biedt en dat deze ruimte in het

kelen van de nieuwe stad (nieuwbouw)

bestaande beleidshuis goed moet worden geïnte-

natuurinclusief bouwen te stimuleren,

greerd. Ook in dit geval is het nog steeds essen-

of in de toekomst zelfs te verplichten.

tieel om de dakprincipes inzichtelijk te hebben die doorwerking moeten krijgen in overig beleid en regelgeving. Zonder een duidelijk inhoudelijk

Maatwerk

verhaal is integreren namelijk niet mogelijk.

Het Activiteitenbesluit en de Activiteitenregeling bieden ruimte aan maatwerkvoorschriften. Het

Vanuit veel opgaven wordt beleid ontwik-

is afhankelijk van de activiteit en het onderwerp

keld. Door hierop aan te sluiten kunnen

welke mogelijkheden het bevoegd gezag heeft

de ambities van het gebruik maken van

om maatwerk te stellen.

dakruimte ingepast worden in bijvoorbeeld: de Omgevingsvisie, Woonvisie,

Monumentale gebouwen kennen over het algemeen strengere regels dan overige gebouwen. Terwijl het vaak wenselijk is om ook deze gebouwen klimaatadaptief en duurzaam in te richten. Met maatwerkregels is het mogelijk om hier ruimte toe te bieden.

Klimaatplannen en Uitvoeringsagenda’s.

16

Inhoud

Procedures

Factsheet Dakbeleid

Voor het versnellen naar meer multifunctionele daken is de te doorlopen procedure een belangrijke en soms belemmerende factor. De daadwerkelijke procedures verschillen per organisatie en zijn bovendien aan verandering onderhevig. Onderstaande tips geven inzicht hoe dakprocedures vereenvoudigd kunnen worden, leidend tot meer succesvolle initiatieven.

1. Van ‘Nee, tenzij ..’ naar ‘Ja, mits..’

3. Digitale beslisbomen

De Omgevingswet vraagt om een andere

Via het DSO is het mogelijk om initiatiefnemers

benadering van het beleid. Door niet te zeggen

aan de hand van een klik op de kaart en een

dat een gewenste activiteit in principe niet kan,

beslisboom een procedure te laten doorlopen.

maar door vertrouwen te geven aan de initiatief-

Daarvoor moet aan de achterkant de regelgeving

nemer dat het in de basis wel kan. Uiteraard moet

wel zo zijn opgesteld dat het DSO de regels op

voldaan worden aan ‘mitsen’ als participatie en

deze manier kan lezen. Terugkerende thema’s:

voorschriften.

locatie, omgevingsplan, constructie, milieu, veiligheid, welstand en monumenten.

2. Sturingsfilosofie Van oudsher heeft de overheid een rechtmatige

4. Samenwerken tussen overheden

en presterende insteek. Om een versnelling

De procedures van verschillende overheden

van multifunctionele daken mogelijk te maken

moeten op elkaar zijn afgestemd om tegenstrijdig-

volstaat dit niet. De daken zijn meestal niet van

heden te voorkomen en uniformiteit te waarborgen.

de overheid (presterend) en moeilijke procedures

Zoek hiervoor samenwerking op in de regio’s of

werkt vertragend (rechtmatig) in plaats van

via koepelorganisaties.

versnellend. Door het NSOB-kwadrant toe te 13

passen in het beleid en vergunningverlening wordt het mogelijk om als overheid een meer samenwerkende (door mee te denken) en responsieve (door actief de prioriteiten na te jagen) rol in te nemen. 13. https://platformoverheid.nl/overheidsrollen-in-de-opgave/

17

Inhoud

Factsheet Dakbeleid

Dilemma’s en doorbraken Het versnellen van multifunctionele daken kan een vlucht krijgen door dakbeleid. Dit is nu nog niet gangbaar en vraagt om een andere manier van denken en werken. Verandering op de lange termijn leidt tot praktische dilemma’s op de korte termijn. Hoog tijd voor tips en tricks!

Integraal werken vraagt om samenwerking en gedeelde belangen. Sectorale organisatiestructuren maken dit weerbarstig. Hoe ga ik hiermee om?

De diversiteit aan eigenaren vraagt om een aanpak die capaciteit en geld vraagt. Hoe organiseer ik dit?

a. Borg dakbeleid (ook) bij andere beleidsafdelingen. Blijvend resultaat met gedeeld eigenaarschap. b. Communiceer over doelstellingen en de meerwaarde. Pas de communicatiestijl aan per doelgroep. c. Denk vanuit de lange termijn. Dan blijken de maatschappelijke kosten lager als nu goed wordt geïnvesteerd dan nu niets doen.

a. Innovatief organiseren met meerdere afdelingen/teams. b. Op basis van prioriteit. Als eerst de belangrijkste wijken oppakken. c. Op basis van energie en enthousiasme. Eerst de mensen helpen die zelf graag willen. d. Lokale participatie en bewoners als ambassadeurs laten fungeren.

d. Hou vol. Samenhang vraagt aan de voorkant extra inspanning, maar levert op termijn meerwaarde.

De toegankelijkheid van daken wordt bemoeilijkt door juridische statussen (privé of publiek). Hoe verbeter ik dit?

a. Standaardiseren van juridische werkwijzen en procedures. b. Nieuw gebruik van bestaand juridische werkwijzen, zoals recht van opstal en overpad. c. Lokale coöperaties bieden nieuwe vormen van zeggenschap. d. Experimenteren en leren door te doen. Starten met pilots en opschalen vanuit leerervaringen.

Multifunctionele daken vormen nog geen samenhangend daklandschap. Verarming door landschappelijke fragmentatie. Hoe borg ik het daklandschap?

a. Per wijk nadenken over de prioriteiten in de wijk leidt tot samenhang. b. Samenhang met naastgelegen daken borgen in het beleid. c. Inspiratie zoeken bij architecten en landschapsarchitecten die dit verhaal kunnen visualiseren.

Inhoud

18 Factsheet Dakbeleid

De politieke invloed op het integraal kunnen werken is groot. Hoe ga ik om met de keuzes van de politiek op de korte termijn t.o.v. de lange termijndoelen?

Afhankelijkheid van landelijke wetgeving voor lokale overheden is groot. Dit zijn moeilijk beïnvloedbare en trage trajecten, terwijl nu behoefte is aan soepelere en duurzamere randvoorwaarden. Hoe ga ik hiermee om?

a. Zoek naar synergie. Heel vaak kan

a. Begin met wat wel kan. Kleine initiatieven,

met een integraal lange termijn

eventueel tijdelijk.

aanpak ook bijgedragen worden

b. Betrek toetsers voortijdig, dan kan vaak

aan sectorale doelen of korte(re)

binnen geldende kaders vaak meer dan

termijn.

vooraf lijkt.

b. Probeer een duidelijk ambtelijke

c. Blijf lobbyen voor aanpassingen van

lijn vast te houden over de lange

knellende regelgeving. Wordt partner van

termijn die langer rijkt dan

NDP om samen nationaal het lobby mogelijk

politieke periodes.

te maken voor bijvoorbeeld BBL.

c. Depolitieseer. Niet alle zaken voor de lange termijn hoeven

d. Schaal op in regionale samenwerkingen en/of betrek het Nationaal Dakenplan.

(continue) onderwerp van de politieke discussie te zijn. Maak het ‘regulier werk’ en informeer de politiek over de voortgang.

Gebouwen en dakconstructies zijn onder te verdelen in typologieën, maar elke specifieke situatie is anders. Voor een vergunning blijkt een hoog detailniveau noodzakelijk. Hoe voorkom ik dit?

Aanjagen van doelen via beleid met tegelijkertijd moeilijke procedures in de praktijk. Iedere overheid heeft twee petten (privaat- en publiekrechtelijk) op en dit maakt de uitkomst voor de initiatiefnemer niet altijd navolgbaar en logisch. Hoe maak ik het makkelijk?

a. Probeer bij nieuw beleid gelijk nieuwe procedures te maken. a. Werk van grof naar fijn. Denk eerst in categorieën. In de ‘Dakencatalogus’ zijn verschillende methoden van constructie versterking beschreven, die matchen met de ‘maat’ van nieuwe dakbelasting (XS t/m XXL). b. Een vervolgstap kan zijn, om een globale

b. Maak helder wat wel mogelijk is zonder ingewikkelde procedures. c. Benoem welke activiteiten vanuit welke rol ondernomen worden, erken de complexiteit. d. Regels kunnen vaak niet (zomaar) aangepast worden; het faciliteren van initiatiefnemers wel.

haalbaarheidsstudie (dakscan) uit te voeren, waarbij naast constructie ook andere onderwerpen op haalbaarheid getoetst worden (denk aan lokale opgaven, gebouwanalyse en kosten/ baten). c. Bij vergunningplicht moet tenslotte constructieonderzoek plaatsvinden.

Andere vragen? Neem contact op met het Nationaal Dakenplan. Wij proberen je verder te helpen en agenderen het dilemma bij partners van het Nationaal Dakenplan.

Dit is veel nauwkeuriger en relatief veel werk.

info@dakenplan.nl

19

Inhoud

Factsheet Dakbeleid

Inspirerende voorbeelden

•

Facts & values Multifunctionele Daken

•

Handreiking groen-blauw

•

Handreiking groen-geel

•

Handreiking gebruikersdaken

•

Handreiking Dakbeleid

•

Factsheet Dakiconen

• Concept Omgevingsprogramma Multifunctionele Daken (december 2022) • Programma Multifunctionele Daken (2019–2022) •  Rooftop Catalogue — gemeente R’dam/ Dakendagen/MVRDV (2021) • Hoogbouwvisie Rotterdam (2019) •  Programma Rotterdams Weerwoord •

Omgevingsvisie Rotterdam Veranderstad (2021)

• Handreiking natuurdaken — Green Deal Groene Daken (2019) • Handreiking Ruimtelijke Adaptatie — Klimaatadaptatie (2014) •  Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (2018)

• Dakenplan (januari 2023) •

Visie klimaatadaptatie Utrecht (2022)

• Omgevingsvisie Utrecht 2040 (2019)

• Handreiking combineren zon, water en groen op daken (oktober 2021) • Handreiking Integraal Dakenlandschap (medio 2023) •

Hemelwaterverordening (juli 2021)

•

Resilio Nieuw land op het dak (maart 2022)

• Natuurinclusief bouwen en ontwerpen • Visie voor Haagse Daken (Medio 2023) • Dakenlab Data (Medio 2023) • Gebiedsgerichte aanpak (Medio 2023) • Omgevingsvisie Den Haag 2050

in 20 ideeën (2018) •

Omgevingsvisie Amsterdam 2050 (2021)

www.dakenplan.nl

Samen op weg naar een toekomstbestendig dakenlandschap