4. Toerisme MRA-2023-2024.pdf
Tekst van het document
Toerisme MRA 2023-2024 Onderzoek en Statistiek
-
1
In opdracht van: Economische Zaken en Cultuur Projectnummer: 240104 Auteur: Bart Sleutjes, Joris Klingen, Tanja Fedorova, Gijs Foeken, Isabel Orlemans, Idske de Jong Email: b.sleutjes@amsterdam.nl
Bezoekadres: President Kennedylaan 923 Telefoon: 020 251 0333 Postbus 658, 1000 AR Amsterdam onderzoek.amsterdam.nl Amsterdam, mei 2024 Foto voorzijde: Toeristen in de Damstraat, fotograaf Edwin van Eis (2018)
2
Inhoud
Samenvatting
5
Inleiding
8
1 Kerncijfers MRA: omvang en ontwikkeling toerisme 2019-2023
10
1.1 In 2023 meer overnachtingen dan ooit in MRA 1.2 Aantal dagbezoeken in 2023 hoger dan pre-corona
2 Verblijf in hotels 2023 en begin 2024 2.1 In 2023 meer hotelovernachtingen dan vóór corona 2.1.1 Ander groeipad toerisme in Amsterdam dan in de rest van Nederland 2.1.2 Langer verblijf in hotels 2.1.3 Herstel seizoenspatronen en bezoekersmix na corona 2.2 Opmars intercontinentale reizen 2.3 Groei recreatief toerisme, stagnatie zakelijke reizen
3 Logiesmarkt 2022 en 2023 3.1 Lager groeitempo hotelcapaciteit in Amsterdam en regio 3.2 Stijging kamerbezetting en -prijs na coronadip 3.3 Duurzaamheid en sociaal ondernemerschap in de hotelbranche
4 Toeristisch verblijf in woningen in Amsterdam (2023)
10 12
13 13 14 14 15 16 18
19 19 20 23
26
4.1 Verhuuraanbod via Airbnb in Amsterdam in 2019-2023 4.2 Schatting boekingen, aanmeldingen en vergunningen 4.3 Vergunningen in Amsterdam per stadsdeel 4.4 Schatting aantal gasten en overnachtingen 4.5 Spreiding listings en overnachtingen over stadsdelen en wijken in Amsterdam
26 27 29 30 31
5 Overige logiesaccommodaties: campings, huisjesterreinen, jachthavens en cruise
35
5.1 Campings en vakantieparken MRA: vraag en aanbod 2022 5.2 Verblijfsrecreatie in jachthavens 5.3 Passagiers van cruiseschepen
6 Banen en vestigingen in toerismesector in Amsterdam 6.1 Lichte stijging vestigingen en banen in toeristische sector in 2023 6.2 Toerismesector dijt uit naar stadsdelen buiten het Centrum 6.3 Meer kleine vestigingen
Bijlage 1 Onderliggende cijfers
35 36 37
39 39 41 42
44 3
Bijlage 2 Definities, bronnen, methode
47
Bijlage 3 Voorwaarden van toeristisch verblijf in woningen in Amsterdam: vakantieverhuur, bed & breakfast en short stay
55
Bijlage 4 Vragenlijst O&S
58
Literatuur
62
4
Samenvatting
Omvang toerisme Amsterdam 2019-2023 Het grootste aantal toeristische bezoekers in Amsterdam was in 2019. In de statistieken worden ze gesplitst naar verblijfsbezoekers, dagbezoekers en cruisepassagiers. Toeristisch bezoek aan Amsterdam, (afgeronde) absolute aantallen in miljoenen en jaar op jaar mutaties in procenten verblijfsbezoekers*, waaronder in hotels 1) in woningen/kamers via platforms 2) op kampeer- en huisjesterreinen 3) overnachtingen van verblijfsbezoekers in hotels 1) in woningen/kamers via platforms 2) op kampeer- en huisjesterreinen 3) unieke dagbezoekers 4) dagbezoeken 4)
2019 10,2 9,2 0,8 0,1 21,6 18,4 2,8 0,5 12,6 23,7
2020 3,3 3,0 0,2 0,1 6,9 5,8 0,7 0,4 7,3 13,0
2021 3,1 2,9 0,1 0,1 6,6 5,8 0,5 0,4 6,1 12,4
2022 7,8 7,4 0,3 0,1 18,2 16,8 0,9 0,5 13,4 22,9
2023 9,4 8,9 0,4 0,1 22,1 20,4 1,3 0,5 15,1 25,4
* exclusief verblijf in jachthavens op passantenplekken (ca. 79.000 overnachtingen. Bron: Waterrecreatie BV.) 1) Bron: CBS (StatLine). 2) Schatting O&S op basis van data Wonen en Inside Airbnb. Deze schatting is inclusief Airbnb en andere platforms. Exacte overlap met hotelovernachtingen is onbekend. 3) Bron: CBS (StatLine, maatwerk), 2023 op basis van prognose O&S. 4) Schatting O&S op basis van verschillende bronnen, o.a. NBTC, CBS, DEStatis, StatBel.
• 24,5 mln. unieke bezoekers in 2023: Amsterdam had in 2023 naar schatting 15,1 miljoen unieke dagbezoekers en 9,4 miljoen verblijfsbezoekers. De bezoekerscijfers betreffen bezoekers met een toeristisch motief, zoals vakantiegangers, congres-bezoekers en dagjesmensen (exclusief forensen). De cijfers over het verblijf op campings in 2023 zijn nog niet beschikbaar. Volgens de prognose van O&S bedroeg het aantal campinggasten circa 0,1 miljoen. Het aantal verblijfbezoekers is sinds 2022 met 21 procent gestegen en het aantal dagbezoekers met 13 procent. Tegelijkertijd lag het verblijfsbezoek in 2023 8 procent onder het pre-corona niveau. Het aantal unieke dagbezoekers lag in 2023 20 procent boven het pre-corona niveau. • 22,1 mln. overnachtingen: De verblijfsbezoekers bleven gemiddeld 2,36 nachten in Amsterdam en zorgden in 2023 voor 22,1 miljoen overnachtingen, 2 procent meer dan in 2019. De meeste overnachtingen vonden plaats in hotels en hostels (20,4 miljoen in 2023). • 25,4 mln. dagbezoeken: De 15,1 miljoen dagbezoekers hebben in totaal 25,4 miljoen dagbezoeken aan Amsterdam gebracht. Voor een groot deel zijn dit toeristische bezoeken 5
van de inwoners van de regio, maar ook de bezoeken van de buitenlandse toeristen die buiten Amsterdam verblijven en de stad als dagjesmensen aandoen. In 2023 lag het aantal dagbezoeken boven het pre-coronaniveau. Het aantal verblijfstoeristen en toeristenovernachtingen in Amsterdam totaal verblijfsbezoekers en overnachtingen
overnachtingen naar logiesvorm
25 25
x1M
20
20
20 M
18 M
x1M
15 10 M
15
10
10
5
5
0 2016
0 2016
2017
2018
hotels e.d.
* voorlopige cijfers
2019
2020
woningen
2021
2022 2023*
campings e.d.
20 M
20 M
9M
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
totaal toeristenovernachtingen (door verblijfsbezoekers) totaal verblijfsbezoekers**
databronnen: CBS/NBTC/Wonen/bewerking O&S ** een verblijfsbezoeker verblijft gemiddeld 2-4 nachten in Amsterdam
Capaciteit overnachtingsmogelijkheden Amsterdam 2019-2023 Overnachtingsmogelijkheden voor toeristen in Amsterdam zijn hotels en vergelijkbare logiesaccommodaties, woningen die bijvoorbeeld via online platforms aan toeristen worden verhuurd en campings en vakantieparken die passantenplekken aanbieden. •
•
41.000 kamers in hotels en vergelijkbare accommodaties: de capaciteit van de Amsterdamse hotels, hostels en appartementenhotels bedraagt begin 2024 circa 41.000 kamers en 92.000 bedden. Vergeleken met 2019 is het aantal bedden met 13 procent toegenomen, maar in het afgelopen jaar ligt het groeitempo lager (1 procent). Wanneer alle bedden het hele jaar bezet zouden zijn, een bezettingsgraad van 100 procent, komt het aantal overnachtingen ruim boven de dertig miljoen uit. In de praktijk is de maximale bezettingsgraad ooit gemeten 75 procent, die piek wordt bereikt rond de zomermaanden. De bezettingsgraad buiten de zomermaanden ligt een stuk lager, meestal tussen de 50 en 60 procent. Het daadwerkelijk aantal overnachtingen is daardoor een stuk lager dan het theoretisch maximum op basis van de beddencapaciteit. Bijna 11.000 listings van woningen en kamers: Het aanbod van woonruimte aan toeristen wordt gereguleerd door het stapsgewijs invoeren van de meldplicht, vergunningsplicht en registratieplicht. Tussen 2019 en 2022 nam het aanbod elk jaar af, maar in 2023 is er weer sprake van een stijging (+13 procent). Deze capaciteit wordt geschat op basis van het aantal listings aangeboden op Airbnb (en andere platforms).
6
•
Ruim 8.000 passantenplaatsen op campings e.d.: De capaciteit van campings, vakantieparken en huisjesterreinen in Amsterdam blijft door de jaren variëren rond de 7.000-8.000 en is voor een deel seizoensgebonden. Voor 2023 zijn nog geen capaciteitscijfers bekend.
Capaciteit overnachtingsmogelijkheden Amsterdam, (afgeronde) absolute aantallen en jaar op jaar mutaties in procenten aantallen
aantallen
aantallen
aantallen
2019
aantallen mutatie (%) mutatie (%)
2020
2021
2022
2023
2022-2023
2019-2023
hotels, hostels en vergelijkbare logiesaccommodaties 1) kamers 37.000 40.000
40.700
41.000
41.000
0
11
bedden
88.000
89.500
91.000
92.000
1
13
22.700
21.100
9.600
10.800
13
-62
6500
8200
81.500
woningen en kamers aangeboden op Airbnb 2) aantal listings
28.400
campings, vakantieparken, huisjesterreinen e.d. aantal plaatsen
1) 2)
8300
7800
Bron: O&S Bron: Wonen/ InsideAirbnb, bewerking O&S
Aanbod hotelkamers, listings Airbnb en campingplaatsen 45.000 41479 40.000 35.000 30.000 25.000 20.000 15.000 10.800 10.000 8.200 5.000 0 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023
kamers hotels/ hostels plaatsen op campings unieke listings Airbnb (minimaal 1 dag per jaar aangeboden)
databronnen: O&S/Wonen/CBS
Banen en vestigingen toerismesector •
• •
In 2023 zijn er bijna 75 duizend banen in de toerismesector in Amsterdam. Het aantal vestigingen bedraagt iets meer dan 12 duizend vestigingen. Dit komt neer op 10 procent van alle banen in Amsterdam en 6 procent van alle vestigingen in Amsterdam. Het aantal banen en vestigingen ligt wat hoger dan in 2022, maar nog iets onder het precorona niveau. De toerismesector is sterk geclusterd in Centrum, maar de sterkste groei vindt plaats in andere stadsdelen. Het aantal vestigingen en banen in Centrum neemt in absolute zin af, terwijl deze aantallen stijgen in omliggende stadsdelen. De toerismesector dijt daardoor uit buiten het Centrum. 7
Inleiding
Onderzoek en Statistiek (O&S) monitort toerismeontwikkelingen in Amsterdam en de regio en rapporteert hierover jaarlijks. O&S houdt de toerismestatistieken in de MRA al vele jaren bij, vult ze waar mogelijk aan met de maatwerkcijfers uit andere databronnen en brengt de ontwikkelingen op het gebied van vraag en aanbod, overnachtingsbeleid, werkgelegenheid en duurzaamheid in toerisme in kaart. Het eindresultaat is het totaalbeeld van het toerisme in Amsterdam in de periode 2019-2023* (2023* voorlopige cijfers). Waar mogelijk worden de ontwikkelingen in Amsterdam vergeleken met die in de rest van de MRA en Nederland. In deze rapportage geven we ook de eerste doorkijk naar het toerismevolume in 2024. Naarmate er meer MRA-cijfers beschikbaar komen, worden ze ontsloten via het Dashboard Metropoolregio, het Dossier MRA en het Dossier Toerisme op de website van O&S. Definitie toerisme Toerisme wordt internationaal gedefinieerd als ‘activiteiten van personen buiten hun normale omgeving voor ontspanning of zaken waarvoor niet betaald wordt vanuit de bezochte plaats’. In Nederland gelden daarnaast aanvullende criteria dat toeristische bezoeken langer dan twee uur, maar korter dan één jaar duren (De Landelijke Recreatie & Toerisme Standaard 2030). Beleid ten aanzien van toeristisch verblijf De meeste overnachtingen in Amsterdam vinden plaats in hotels en vergelijkbare accommodaties.
Andere overnachtingsmogelijkheden in de stad zijn kampeerterreinen, particuliere vakantieverhuurwoningen en kamers in woningen die worden verhuurd als B&B. Met betrekking tot hotels en vergelijkbare accommodaties voert Amsterdam sinds 2017 een restrictief overnachtingsbeleid waarin vestigingsvoorwaarden zijn vastgelegd en die in 2021 zijn aangescherpt. Het gebied waar geen hotelontwikkeling meer mogelijk is, is vergroot (‘nee’ gebied) en de aanpak is uitgebreid met de inzet van het erfpachtinstrument. Particuliere vakantieverhuur van woningen en verhuur van kamers in woningen (B&B) vallen onder andere beleidsvoorwaarden, die sinds 2017 stapsgewijs zijn aangescherpt. Indicatoren en databronnen Ten behoeve van het gemeentelijke beleid op het gebied van toerisme maakt O&S statistieken op het niveau van de gemeente Amsterdam en de Metropoolregio Amsterdam. Waar mogelijk wordt uitgegaan van de definities en cijfers van het CBS. Ontbrekende registraties zijn aangevuld met de maatwerkcijfers van CBS, NBTC, Sweco/Universiteit Utrecht en gegevens van onder andere Port of Amsterdam, Waterrecreatie BV, Kamer van Koophandel en MasterCard. Leeswijzer In het eerste hoofdstuk staan de kerncijfers van de Metropoolregio Amsterdam (MRA) centraal. Hier wordt aandacht besteed aan het totaalbeeld van de toerismeontwikkelingen.
In het tweede hoofdstuk wordt ingezoomd op de toerismeontwikkelingen in Amsterdam. 8
Het hotelaanbod in de MRA staat centraal in hoofdstuk drie: het aantal hotels, kamers en bedden. Hier wordt ook gerapporteerd over de bezettingsgraden van hotels. Het vierde hoofdstuk beschrijft het toeristisch verblijf in woningen, op campings en in havens. Het vijfde hoofdstuk gaat over verschillende branches die geassocieerd worden met het toerisme en samen tot de toeristische sector worden gerekend. Meer gedetailleerde cijfers, en de methoden en definities zijn te vinden in de bijlagen.
9
1 Kerncijfers MRA: omvang en ontwikkeling toerisme 2019-2023
De Metropoolregio Amsterdam (MRA) werkt vanuit een gezamenlijke Strategische Agenda Toerisme waarvan Amsterdam een onderdeel is. Om de ontwikkeling van toerisme inzichtelijk te maken verzamelt O&S-statistieken voor zover mogelijk op niveau van de MRA. De meeste toerismecijfers zijn beschikbaar tot 2023 en worden in het vervolg van deze publicatie toegelicht. Actuele cijfers MRA. Naarmate MRA-cijfers beschikbaar komen, worden ze ontsloten via het Dashboard Metropoolregio en het Dossier Toerisme. Definities en bronnen. Hoe de gepresenteerde cijfers tot stand zijn gekomen is te vinden in Bijlage 2 van dit rapport en op de website onderzoek.amsterdam.nl.
1.1 In 2023 meer overnachtingen dan ooit in MRA Het aantal toeristenovernachtingen in de MRA was in 2023 hoger dan ooit. Er waren 28,3 miljoen hotelovernachtingen, 5,2 miljoen nachten op campings en vakantieparken en naar schatting 2 miljoen nachten in verhuurde woningen, zie tabel 1.1. Een relatief groot deel van de overnachtingen in de MRA vindt plaats in Amsterdam: 72 procent van de overnachtingen in hotels, tien procent van de campingovernachtingen en 48 procent van de nachten in verhuurde woningen. Tabel 1.1 Toeristische overnachtingen in Nederland, MRA en Amsterdam, 2023 Locatie
Overnach tingen
Overnach tingen
Overnachtingen campings/vakantie parken*
Overnachtingen campings/vakantie parken*
Overnachting en
Overnachting en
in hotels
in hotels
(miljoen)
(% van MRA)
verhuurde woningen**
verhuurde woningen **
(miljoen)
(% van MRA)
(miljoen)
(% van MRA)
Nederland
62
MRA totaal
28,3
100%
5,2
100%
2
100%
20,4
72%
0,5
10%
0,9
48%
3,5
12%
0,1
4%
4,4
0,16
1
0,48
Amsterdam Haarlemmermeer overige MRA gemeenten
80,3
4,7
8,8
0,9
* gastenovernachtingen in hotels en op campings/vakantieparken betreffen nader voorlopige cijfers van het CBS voor 2023. ** gastenovernachtingen in woningen via online platforms betreffen cijfers voor 2022 van Eurostat. Bron: CBS/Eurostat
10
Kenmerkend voor de MRA is dat de meeste overnachtingen (80 procent) hier plaatsvinden in hotels, zie figuur 1.1. Buiten de grote steden vinden er relatief veel overnachtingen plaats op campings en in vakantieparken, zie tabel 1.1. In de rest van Nederland accommoderen campings en vakantieparken de meeste overnachtingen. Figuur 1.1 Overnachtingen in de MRA naar type overnachting, 2023* woningen via platforms 6% campings e.d. 14%
hotels e.d. 80%
* gatenovernachtingen in hotels en op campings/vakantieparken betreffen nader voorlopige cijfers van het CBS voor 2023. Gatenovernachtingen in woningen via online platforms betreffen cijfers voor 2022 van de Eurostat. Bron: CBS/Eurostat
Tijdens de periode 2020-2021 is het aantal toeristische reizen wereldwijd, zo ook in de MRA en Amsterdam, gedaald als gevolg van de coronacrisis (zie figuur 1.2). Vanaf 2022 is het toerisme weer sterk gegroeid. Die groei vond ook in 2023 plaats voor hotels, maar is voor campings en vakantieparken wat afgenomen. Figuur 1.2 Ontwikkeling van het aantal overnachtingen naar type per jaar, MRA 2019=100% 140
2019 = 100% 119
120 100
115
campings e.d.
113
100
80
92
60
57
hotels e.d.
woningen
40 20 0 2018
2019
2020
2021
2022
2023*
* nader voorlopige cijfers Bron: CBS/Eurostat
11
1.2 Aantal dagbezoeken in 2023 hoger dan pre-corona Het aantal dagbezoeken aan Amsterdam was voor de coronacrises in 2019 een kleine 24 miljoen. Dit aantal daalde naar 12,4 miljoen in 2021 en steeg weer naar 22,9 miljoen in 2022. In 2022 was het aantal dagbezoeken daarmee weer bijna op het pre-corona niveau. In 2023 is het aantal dagbezoeken gestegen tot boven het pre-corona niveau (25,4 miljoen) (figuur 1.3). Naar schatting waren er in 2023 15,1 miljoen unieke dagbezoekers. Figuur 1.3 Aantal dagbezoeken met toeristisch motief in Amsterdam, 2019-2023 30
x1M
25 M
25 20 15 10 5 0 2019
2020
2021
2022
2023*
Databronnen: CBS/NBTC/AirDNA / Eurostat/ UNWTO/Oxford Economics/ DEStatis/StatBel * voorlopige data
12
2 Verblijf in hotels 2023 en begin 2024
Hotelovernachtingen zijn een belangrijke graadmeter van de ontwikkelingen van de bezoekerseconomie in steden. In dit hoofdstuk staan hotelovernachtingen in Amsterdam centraal. De cijfers zijn verzameld door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en bewerkt door O&S. Omdat de CBS-toerismestatistieken nog niet op alle regionale niveaus beschikbaar zijn, is de vergelijking met de MRA-regio’s beperkt mogelijk. De actuele MRA-cijfers worden later ontsloten via het Dashboard Metropoolregio en het Dossier Toerisme.
2.1 In 2023 meer hotelovernachtingen dan vóór corona In 2023 waren er 20,4 miljoen hotelovernachtingen in Amsterdam, 22 procent meer dan in 2022 en 11 procent meer dan in het pre-coronajaar 2019. Ook in de rest van de MRA en Nederland lag het aantal hotelovernachtingen in 2023 ruim boven het pre-corona niveau (zie tabel 2.1a). Tabel 2.1a Hotelovernachtingen naar herkomstland gasten, 2019-2023* nachten 2023 (mln) totaal*
nachten 2023 (mln) Nederlanders*
nachten 2023 (mln)
t.o.v. 2019 (%)
t.o.v. 2019 (%)
t.o.v. 2019 (%)
t.o.v. 2022 (%)
t.o.v. 2022 (%)
t.o.v. 2022 (%)
buitenlanders*
totaal
Nederlanders
buitenlanders
totaal
Nederlanders
buitenlanders
Amsterdam
20,4
3,6
16,7
11
26
8
22
8
25
Haarlemmermeer
3,5
1,4
2,1
11
22
5
41
39
43
MRA totaal
28,3
6,9
21,4
13
23
10
22
12
26
Nederland totaal
62,0
28,7
33,2
14
18
10
12
1
25
* nader voorlopige cijfers
Bron: CBS
De cijfers voor de eerste drie maanden in 2024 geven aan dat het aantal hotelovernachtingen blijft toenemen, maar minder snel dan voorheen (zie tabel 2.1b). Op het moment van het schrijven van deze rapportage zijn de cijfers voor het MRA-gebied nog niet beschikbaar. Tabel 2.1b Hotelovernachtingen naar herkomstland gasten, 2019-2024** (januari-maart) nachten in nachten in nachten in t.o.v. t.o.v. t.o.v. t.o.v. t.o.v. t.o.v. jan-mrt jan-mrt 2024 jan-mrt 2019 (%) 2019 (%) 2019 (%) 2022 (%) 2022 (%) 2022 (%) 2024 (mln) (mln) 2024 (mln) NederbuitenNederbuitenNederbuitentotaal** totaal totaal landers** landers** landers landers landers landers Amsterdam 4,6 0,8 3,7 12 25 9 6 -3 9 Haarlemmermeer
0,7
0,4
0,3
12
63
-20
17
53
-10
Nederland totaal
13,1
6,3
6,8
21
29
14
9
6
13
* nader voorlopige cijfers
** voorlopige cijfers
bron: CBS
13
In het vervolg van dit hoofdstuk worden de meest opvallende ontwikkelingen in 2023 en in het begin van 2024 nader toegelicht, onder andere het groeipad van toerisme in Amsterdam, de toegenomen verblijfsduur in hotels en de veranderende bezoekersmix.
2.1.1 Ander groeipad toerisme in Amsterdam dan in de rest van Nederland Figuur 2.2 laat de verschillen in het groeipad in Amsterdam, Haarlemmermeer en de rest van Nederland zien. In Amsterdam en Haarlemmermeer – de twee gemeenten die het sterkst georiënteerd zijn op de langeafstand-reizigers (vanwege de rol van Schiphol) – kwam de groei van het totale aantal hotelovernachtingen relatief later op gang dan in de rest van Nederland. Informatie over de ontwikkelingen van verschillende bezoekersmarkten staat in paragraaf 2.2. In Amsterdam lag het totale aantal hotelovernachtingen pas in 2023 boven het pre-corona niveau. In heel Nederland was het pre-corona niveau al in 2022 overschreden. Figuur 2.2 Ontwikkeling hotelovernachtingen 2020-2023 ten opzichte van 2019 (index 2019=100)
140
%
120
116
overig Nederland
111
Amsterdam
100
Haarlemmermeer
80 60 40 20 0
2019
2020
* nader voorlopige cijfers
2021
2022
2023* bron: CBS
2.1.2 Langer verblijf in hotels Wanneer er wordt gekeken naar het aantal hotelgasten en hun verblijfsduur in Amsterdam, valt op dat er in 2023 vier procent minder hotelgasten waren geregistreerd dan in 2019. Tegelijkertijd is het gemiddelde aantal nachten per persoon gestegen van 2,00 in 2019 naar 2,30 in 2023 (+15 procent, zie figuur 2.3). Doordat hotelgasten in 2023 gemiddeld langer bleven, kwam het aantal overnachtingen boven het niveau van 2019 uit. Ook in de rest van Nederland is de verblijfsduur in hotels toegenomen, maar minder sterk dan in Amsterdam. Het aantal hotelgasten in de rest van Nederland lag in 2023 overigens boven het pre-corona niveau.
14
Figuur 2.3 Aantal hotelgasten en hun overnachtingen per jaar en de gemiddelde verblijfsduur van hotelgasten in Amsterdam, 2019-2023
gasten/ overnachtingen x 1 mln. 25
gasten
overnachtingen
verblijfsduur (nachten) 2,26
20
2,00
1,96
2,30
2,00 20,4
18,4
15
10 9,2
8,9
5
0
2019
2020
2021
2022
* nader voorlopige cijfers
2023* bron: CBS
2.1.3 Herstel seizoenspatronen en bezoekersmix na corona Normaliter hangt het toerismevolume samen met seizoenen, feestdagen en vakanties met de pieken rondom Pasen en de zomermaanden. Door de lockdowns en reisbeperkingen in de periode 2020-2022 veranderden de pieken van toerisme en de bezoekersmix: Nederlanders gingen vaker op vakantie in eigen land, terwijl het langeafstand-toerisme pas na het opheffen van de coronarestricties in februari van 2022 op gang kon komen. In Amsterdam ligt het aantal hotelovernachtingen door binnenlandse gasten sinds maart 2022 boven het pre-corona niveau. Het aantal hotelovernachtingen door buitenlandse gasten ligt sinds oktober 2022 boven het niveau van 2019 (zie figuur 2.4). In de eerste drie maanden van 2024 is het aantal hotelovernachtingen door Nederlanders licht gedaald ten opzichte van dezelfde maanden in 2023 (-3 procent), terwijl het aantal nachten door buitenlanders blijft stijgen (+9 procent). Dit is in lijn met de verwachtingen van het Nederlandse Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC). NBTC (2024) verwacht in 2024 iets minder binnenlandse bezoeken ten faveure van de toenemende interesse voor buitenlandse reizen. Hiermee is de bezoekersmix weer min of meer vergelijkbaar met de situatie in 2019.
15
Figuur 2.4 Aantal hotelovernachtingen naar herkomstland gasten in Amsterdam per maand, 20192024**(in miljoenen)
2,5
x 1 mln. 2,2
2
1,5
1,9
1,8
1,4
1,4
1,3
totaal
1 buitenlands 0,3
0,5
binnenlands 0
jan apr jul okt jan apr jul okt jan apr jul okt jan apr jul okt jan apr jul okt jan 2019
* nader voorlopige cijfers
2020
2021
** voorlopige cijfers
2022
2023*
2024**
bron: CBS
2.2 Opmars intercontinentale reizen De meeste overnachtingen in de Amsterdamse hotels zijn van buitenlandse bezoekers. Van alle hotelovernachtingen in 2023 was 18 procent door Nederlandse gasten en de rest door buitenlandse gasten (zie figuur 2.5). In 2023 valt vooral de toename van het intercontinentale toerisme en het toerisme uit GrootBrittannië op. Het groeitempo van het toerisme uit de Verenigde Staten en overig Amerika, Azië, Oceanië en Afrika ligt in 2023 hoger dan het groeitempo van het toerisme uit de buurlanden op het Europese continent (zie figuur 2.6). Een vergelijkbare trend is overigens te zien in veel Europese landen en is opmerkelijk gezien de gestegen reiskosten voor langeafstand reizen. Volgens European Travel Commission (2024) en Oxford Economics (2022) blijven uitgaven aan reizen en toerisme in zowel 2023 als 2024 prioriteit houden boven andere vrijetijdsbestedingen. Aan de voorlopige cijfers voor de eerste drie maanden in 2024 is te zien dat het groeitempo van de meeste toeristische markten begint af te vlakken, vooral als het gaat om het verblijfstoerisme uit België en Groot-Brittannië, maar ook de Verenigde Staten en Azië.
16
Figuur 2.5 Aandeel hotelovernachtingen per land/werelddeel van herkomst gasten, Amsterdam 2019-2023* (in procenten van totaal)
Nederland 2023*
18
2022
20
overig Europa
Amerika 54
Oceanië 17
56
2021
57
0
8
20
15
40
60
3
7
54
16
Afrika
15
33
2019
Azië
7
4
9
2
80
100 % bron: CBS
Figuur 2.6 Ontwikkeling hotelovernachtingen in Amsterdam naar herkomstland/werelddeel, procenten
160
%
2019-2023*
jan-mrt 2024**
2022-2023*
136
140 120 100 80
54
60
binnenlands * nader voorlopige cijfers
Europees ** voorlopige cijfers
4
Azië
0
-3
6
-7
Oceanië
8
22 12
20 16
11
Afrika
14
overig Amerika
9 -1
-10
Groot-Brittannië
-3
Nederland
-20
47
27 20
24
Verenigde Staten
0
84
12
overig Europa
1
12
1919
België
8
37
31
Frankrijk
20
37 26
Duitsland
40
43
intercontinentaal
totaal bron: CBS
17
2.3 Groei recreatief toerisme, stagnatie zakelijke reizen Van de in totaal 20,4 miljoen overnachtingen in de Amsterdamse hotels in 2023 waren er 3,8 miljoen met een zakelijk motief en de overige 16,6 miljoen met een recreatief motief. Het aandeel zakelijke overnachtingen in het totaal bedraagt in Amsterdam achttien procent. Dit is zowel een absolute als relatieve daling ten opzichte van 2019, toen er 5,8 miljoen hotelovernachtingen met een zakelijk motief waren (32 procent van het totaal). Ook in de rest van Nederland ligt het zakelijke verkeer onder het pre-corona niveau. De groei van het aantal hotelovernachtingen komt overal in Nederland door de groei van het recreatieve toerisme. Figuur 2.7 laat het aantal hotelovernachtingen in Amsterdam per maand en per motief zien. De zakelijke markt kent van oudsher twee piekmomenten: in april-mei en september-oktober. De recreatieve markt piekt voornamelijk tijdens de zomervakantieperiode (juli-augustus). Figuur 2.7 Aantal hotelovernachtingen naar bezoekmotief per maand, Amsterdam 2019-2024**
2
x 1 mln.
1,6
1,2
recreatief
0,8
0,4
0
zakelijk
jan apr jul okt jan apr jul okt jan apr jul okt jan apr jul okt jan apr jul okt jan 2019
* nader voorlopige cijfers
2020
2021
** voorlopige cijfers
2022
2023*
2024**
bron: CBS
Tijdens de coronapandemie vielen de zakelijke reizen nagenoeg weg door de reisbeperkingen en annuleringen van congressen. In deze periode heeft de zakelijke markt diepgaande veranderingen ondergaan. Het herstelpad weerspiegelt dit beeld (zie de paarse lijn in figuur 2.8). In Amsterdam komt de zakelijke overnachtingsmarkt in 2022 op gang, maar de groei stagneert in de loop van 2023 en 2024. Tegelijkertijd lijken de zakelijke pieken in 2023 langer te duren en te verschuiven naar de zomer (juni-juli). Er is een aantal mogelijke verklaringen hiervoor. De verschuiving naar online werken en de hoge reiskosten hebben de benadering van de zakelijke reizen door bedrijven veranderd, waardoor er minder fysieke reizen worden geboekt (bron: Hospitalitynet, 2023). Tegelijkertijd signaleert de hospitalitysector de opkomst van een andere trend, namelijk het combineren van zaken en vrije tijd, ook wel ‘bleisure’ genoemd (van de Engelse woorden business en leisure) (bron: Booking.com). 18
3 Logiesmarkt 2022 en 2023
In dit hoofdstuk staat het hotelaanbod in de MRA centraal: het aantal hotels, kamers en bedden en de kamerbezetting en -prijs. Het woord ‘hotels’ wordt hier gebruikt als verzamelnaam voor hotels en andere logiesaccommodaties met een vergelijkbare dienstverlening en minimaal vijf bedden, waaronder hostels, boerenkamers, pensions en appartementenhotels. O&S volgt de landelijke definitie van logiesaccommodaties van het CBS (https://www.cbs.nl/nl-nl/onzediensten/methoden/onderzoeksomschrijvingen/korteonderzoeksbeschrijvingen/logiesaccommodaties). Meer actuele en gedetailleerde cijfers en informatie over de databronnen, methode en definities staat in bijlage 1 en 2 van dit rapport en online in het Dashboard Metropoolregio en het Dossier Toerisme.
3.1 Lager groeitempo hotelcapaciteit in Amsterdam en regio De MRA telt medio 2024 afgerond 60.000 kamers en 132.300 bedden in hotels en vergelijkbare accommodaties (zie tabel 3.1). Dit is veertig procent van de landelijke kamer- en beddencapaciteit. Van alle kamers en bedden in de MRA bevindt zich 69 procent in Amsterdam. Ten opzichte van medio 2023 nam de kamercapaciteit in de MRA met 0,4 procent toe en de beddencapaciteit met 0,3 procent toe, iets minder dan de landelijke toename. Tussen 2022 en 2023 was er nog een iets sterkere groei van het aantal kamers en bedden (beiden +2 procent) en deze was toen ook sterker dan landelijk. Tabel 3.1 Hotelcapaciteit Metropoolregio Amsterdam en Nederland, 2023-2024
totaal Nederland totaal MRA, waaronder
2023
2023
2023
2024*
2024*
2024*
t.o.v. 2023 abs
t.o.v. 2023 abs
t.o.v. 2023 (%)
t.o.v. 2023 (%)
hotels
kamers
bedden
hotels
kamers
bedden
kamers
kamers kamers
bedden
3.945 149.188
322.699
3.842
150.124
328.807
936
6.108
1
2
866
59.846
131.945
852
59.548
130.919
-298
-1.026
0
-1
Amsterdam (incl. Weesp)
550
41.479
92.340
543
41.436
91.917
-43
-423
0
0
rest regio
316
18.367
39.605
309
18.112
39.002
-255
-603
-1
-2
Bron: CBS/O&S * Het gaat hier om de vergelijking van de standgegevens op 1 juli 2023 en 1 januari 2024. Hierin zijn de enquêtegegevens in het begin van 2024 verwerkt
19
Hieronder volgt een beknopte analyse van de ontwikkelingen in het afgelopen jaar. Meer gedetailleerde cijfers op het niveau van stadsdelen, gemeenten en deelregio’s zijn te vinden in Bijlage 1. • Amsterdam 2023-2024: In 2024 telt Amsterdam 852 hotels, met in totaal afgerond 42.000 kamers en 93.000 bedden (voorlopige cijfers). Dat is per saldo 300 kamers en 1.000 bedden minder dan in 2023 (zie tabel 3.1). In deze periode zijn er enkele nieuwe hotels gerealiseerd (o.a. Hotel Jansen Bajeskwartier, Bob W Noord). Tegelijkertijd geven sommige accommodaties aan dat ze permanent of tijdelijk zijn gesloten of momenteel een andere functie hebben (bijvoorbeeld, als noodopvang voor vluchtelingen). • MRA-regio 2023-2024: In 2024 telt de MRA-regio (exclusief Amsterdam en Weesp) 309 accommodaties en afgerond 18.000 kamers en 39.000 bedden. Dat is per saldo 250 kamers en 600 bedden minder dan in 2023 (tabel 3.1). In deze periode zijn nieuwe hotels geopend (zoals Boutique Hotel Blendin Bloemendaal), maar ook hotels permanent of tijdelijk gesloten.
3.2 Stijging kamerbezetting en -prijs na coronadip Wanneer alle bedden het hele jaar bezet zouden zijn, een bezettingsgraad van 100 procent, komt het aantal overnachtingen ruim boven de dertig miljoen uit. In de praktijk is de maximale bezettingsgraad ooit gemeten 75 procent, die piek wordt bereikt rond de zomermaanden. De bezettingsgraad buiten de zomermaanden ligt een stuk lager, meestal tussen de 50 en 60 procent. Het daadwerkelijk aantal overnachtingen is daardoor een stuk lager dan het theoretisch maximum op basis van de beddencapaciteit. Tabel 3.2 laat de kamerbezetting per (ster)segment in de MRA zien. In deze rapportage wordt uitgegaan van de vrijwillige deelname aan de sterclassificatie. Gegevens van afzonderlijke sterklassen zijn in de bijlage te vinden. De kamerbezetting laat het percentage bezette kamers ten opzichte van het totaal aantal kamers per jaar zien. Dit is een indicatie van de vraag naar een bepaald segment en/of locatie. Zowel in Amsterdam (76 procent) als in de regio (64 procent) is de kamerbezetting in 2023 toegenomen sinds 2022. Deze ligt echter nog wel lager dan in het pre-coronajaar 2019. De grootste vraag in Amsterdam was naar het middensegment (kamerbezetting 84 procent) en het stadscentrum (kamerbezetting 80 procent). Buiten Amsterdam was er relatief veel vraag naar het luxe segment (kamerbezetting 73 procent).
20
Tabel 3.2 Kamerbezetting in hotels naar segment*, 2019-2023 bezetting bezetting
bezetting
bezetting
bezetting
%
%
%
%
%
2019
2020
2021
2022
2023
gemiddeld
84
26
31
70
76
laag segment* (0-2 sterren)
81
23
29
66
70
midden segment (3 sterren)
89
28
33
74
84
luxe segment (4-5 sterren)
84
27
32
70
76
locatie in Centrum
83
25
31
75
80
locatie buiten Centrum
85
26
31
65
73
gemiddeld
69
30
40
63
64
laag segment* (0-2 sterren)
64
27
39
59
57
midden segment (3 sterren)
69
25
37
61
65
luxe segment (4-5 sterren)
74
42
47
72
73
Amsterdam
overig MRA-regio
bron: enquête O&S * De sterclassificatie is vrijwillig: accommodaties zonder sterklasse worden ingedeeld in het laagste segment
De gemiddelde kamerbezetting in Amsterdam is seizoensgebonden en varieert per maand met de pieken rond Pasen en in de periode juni-oktober (zie figuur 3.3). Tijdens de coronaperiode hadden de epidemiologische situatie en de coronarestricities veel invloed op het verloop van de bezoekerseconomie en daarmee op de bezettingsgraden van hotels. Na het opgeven van de laatste restricities in 2022 laten de bezettingsgraden weer hetzelfde seizoenspatroon zien, als vóór corona. De bezettingsgraad lag in 2023 hoger dan in 2022, maar nog wel lager dan in 2019. De voorlopige cijfers voor 2024 laten zien dat de kamerbezetting voor april (Pasen) hoger ligt dan in 2022, maar wel lager dan in 2023.
21
Figuur 3.3 Gemiddelde kamerbezetting* in Amsterdam per maand, 2019-2024 (procenten) 2022
2019
2023
2024*
% 100 91
90
90
90
82
83
80 88
80 70
82
79
78
60 50 40 30 20 10 0
jan
feb
mrt
apr
mei
jun
jul
aug
sep
okt
nov
dec
* in hotels waar minimaal 1 gast verblijft (cijfers 2024 voorlopig) bron: VisitorData in opdracht van amsterdam&partners
De kamerprijzen per (ster)segment in tabel 3.4 geven een indicatie van het prijsniveau van elk jaar. Hierbij vergelijken we de gemiddelde prijzen van een tweepersoons kamer per nacht (inclusief btw en exclusief toeristenbelasting). In 2022 waren de kamerprijzen gestegen tot boven het pre-corona niveau, en in 2023 zet deze stijging door. In Amsterdam is de gemiddelde prijs voor een 2-persoonskamer €175 en in de rest van de regio €116. In Amsterdam zien we een prijsstijging in alle segmenten, in de regio alleen in het luxe segment. De verhoging van de kamerprijzen was te verwachten gezien de inflatiedruk en de gestegen kosten voor energie en personeel. Daarnaast spelen de bezettingsgraden een rol bij het kiezen van een prijsstrategie: hoe hoger de bezetting is, hoe exclusiever de resterende beschikbare kamers zijn. Met een kleiner aanbod komt een hogere waarde (bron: https://hoteltechreport.com/nl/news/hotel-pricing-strategies).
22
Tabel 3.4 Kamerprijzen** in hotels naar segment* prijs
prijs
prijs
prijs
prijs
€ per nacht
€ per nacht
€ per nacht
€ per nacht
€ per nacht
2019
2020
2021
2022
2023
gemiddeld
135
96
108
164
175
laag segment* (0-2 sterren)
115
75
86
121
141
midden segment (3 sterren)
115
74
82
134
140
luxe segment (4-5 sterren)
186
146
163
236
253
locatie in Centrum
154
112
124
187
193
locatie buiten Centrum
114
80
86
136
157
gemiddeld
107
87
94
115
116
laag segment* (0-2 sterren)
114
88
95
111
105
Amsterdam
overig MRA-regio
midden segment (3 sterren)
95
72
95
108
102
luxe segment (4-5 sterren)
108
105
96
127
145 bron: enquête O&S
* De sterclassificatie is vrijwillig: accommodaties zonder sterklasse worden ingedeeld in het laagste segment ** Kamerprijzen incl. 9 procent btw en excl. gemeentelijke toeristenbelasting
3.3 Duurzaamheid en sociaal ondernemerschap in de hotelbranche In de Hotelenquête van O&S zijn hoteliers in de MRA gevraagd of hun bedrijf aan één of meerdere vormen van duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen doet. Vrijwel alle hoteliers (97 procent) noemde daarbij minimaal één vorm (figuur 3.5). Het meest genoemd was energiebesparing door zuinige verlichting of verlichtingssensoren (74 procent). Daarnaast worden energiebesparing door isolatie (50 procent), waterbesparing (50 procent), aanpak voedselverspilling (48 procent), en duurzaam inkopen van de inrichting (37 procent) vaak genoemd. Achttien procent van de hotels heeft zonnepanelen. Een op de tien hotels biedt werkplekken aan voor mensen met een arbeidsbeperking (10 procent).
23
Figuur 3.5 Doet uw bedrijf aan een of meerdere vormen van duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen? ja, energiebesparing door zuinige verlichting / verlichtingssensoren
74
ja, energiebesparing door isolatie
50
ja, waterbesparing
50
ja, aanpak voedselverspilling
48
ja, duurzaam inkopen van de inrichting (stoffering, linnengoed, meubels)
37
ja, stimuleren elektrisch vervoer (bijvoorbeeld taxi)
18
ja, zonnepanelen
18
ja, werkplekken voor mensen met een arbeidsbeperking
10
ja, groen dak/ groene gevel
8
ja, het gebouw is of wordt binnenkort aardgasvrij
7
anders, namelijk
8
nee
%
3 0
20
40
60
80
bron: enquête O&S
Ook is de hoteliers gevraagd of hun bedrijf zich op een of andere manier ook richt op de bewoners, ondernemers, organisaties en/ of projecten in de buurt. Ruim vier op de tien noemt minimaal één initiatief (42 procent). Het vaakst werd genoemd dat bewoners gebruik mogen maken van de hotelfaciliteiten om te recreëren (17 procent) of dat bewoners welkom zijn op hotelfeesten en/of evenementen (17 procenten). Vijftien procent van de hotels maakt donaties aan projecten in de directe omgeving, en een even grote groep ondersteunt financieel of materieel buurtinitiatieven en organisaties (15 procent). Vijftien procent geeft aan dat het hotel zich niet richt op de buurt en een relatief grote groep kon of wilde deze vraag niet beantwoorden (29 procent) (figuur 3.6).
24
Figuur 3.6 Richt uw bedrijf zich op een of andere manier ook op de bewoners, ondernemers, organisaties en/of projecten in de buurt? bewoners mogen gebruik maken van hotelfaciliteiten om te recreëren (o.a. restaurant, terras, zwembad) bewoners zijn welkom op hotelfeesten en/of evenementen (o.a. hotelopening, tentoonstelling)
17
17
hotel maakt donaties aan projecten in directe omgeving
15
hotel ondersteunt financieel of materieel buurtinitiatieven en organisaties
15
andere bijdrage, namelijk
10
nee
15
weet niet, geen antwoord
29 % 0
10
20
30
40
bron: enquête O&S
In de context van de huidige personeelstekorten is de hoteliers gevraagd in hoeverre hun bedrijf momenteel moeite ervaart met het vinden van geschikt personeel. Een derde geeft aan hier veel moeite mee te hebben (33 procent) en veertien procent zeer veel moeite. Bijna een kwart heeft helemaal geen of weinig moeite met het vinden van geschikt personeel (figuur 3.7). Figuur 3.7 In hoeverre ervaart u in uw bedrijf momenteel moeite met het vinden van geschikt personeel?
9
25
13
33
14
7 %
0
20
40
helemaal geen moeite niet veel, niet weinig moeite zeer veel moeite
60
80
100
weinig moeite veel moeite weet niet, geen antwoord
bron: enquête O&S
25
4 Toeristisch verblijf in woningen in Amsterdam (2023)
Dit hoofdstuk beschrijft het verblijfstoerisme in woningen (bed & breakfast, short stay, vakantieverhuur. Omdat betrouwbare registraties en harde cijfers over de afgelopen jaren vaak ontbreken, geeft dit hoofdstuk een indicatie van het verblijf in woningen. De cijfers zijn verkregen op basis van scrape data en schattingen. Meer informatie over de databronnen, methoden en definities staat in bijlage 1 en 2 van dit rapport en online in het Dashboard Metropoolregio en het Dossier Toerisme. De voorwaarden van toeristisch verblijf in woningen in Amsterdam (vakantieverhuur, bed & breakfast en short stay) zijn te vinden in Bijlage 3.
4.1 Verhuuraanbod via Airbnb in Amsterdam in 2019-2023 Wereldwijd is Airbnb het grootste platform voor vakantieverhuur met meer dan 3 miljoen advertenties. Ook op de Amsterdamse markt van de toeristische verhuur van woonruimte is Airbnb verreweg de grootste aanbieder met naar schatting 80 procent van het totale aanbod die beschikbaar zijn voor vakantieverhuur (Gemeente Amsterdam, 2021). Niet van alle andere aanbieders zijn cijfers over het hele jaar beschikbaar, en bovendien bestaat er overlap tussen Airbnb en andere platforms. Om deze reden gaan we bij de schatting van het totale aanbod vakantieverhuur uit van de verdeling 80 procent Airbnb en 20 procent overige platforms. Naast vakantieverhuurwoningen adverteren ook B&B’s, hotels, hostels en appartementenhotels via Airbnb. Deze accommodaties vallen buiten het vakantieverhuurbeleid en zijn daarom niet gebonden aan een maximaal aantal verhuurdagen. Bijna 11.000 listings, meer aanbod dan in 2022 Gedurende de periode januari 2023 – december 2023 waren er 10.800 listings op Airbnb in Amsterdam (exclusief Weesp). Dat zijn er meer dan tijdens dezelfde periode in 2022, toen er 9.600 listings waren (inclusief Weesp). In 2019 bedroeg het aanbod nog ruim 29.000 listings, en tijdens de coronacrisis trad een daling in. De sterke afname van het aanbod na 2021 is een direct gevolg van de aangescherpte regelgeving.
Door de registratieplicht zijn vanaf oktober 2021 veel advertenties zonder registratienummer van Airbnb verwijderd en is de drempel ook hoger geworden om een woning voor verhuur aan te bieden. Het aantal listings in 2022 betrof een halvering ten opzichte van 2021. Van de Airbnb listings betrof 8.500 een volledige woning, ofwel 79 procent. Daarnaast zijn er 2.200 kamers (21 procent) aangeboden. Ten opzichte van 2022 is het aantal volledige woningen dat wordt aangeboden toegenomen, terwijl het aantal kamers juist afnam. Het aandeel woningen ten opzichte van kamers blijft door de tijd redelijk stabiel (figuur 4.1), maar zal als gevolg van de registratieplicht de komende jaren mogelijk verschuiven.
26
Figuur 4.1 Aanbod volledige woningen en kamers via Airbnb, 2019-2023
35,000 30,000 25,000
6900 5100
20,000
kamers
4800
15,000 10,000
22400
volledige woningen 17600
16400
5,000 0
2019
2020
2021
2300
2200
7300
8500
2022
2023
bron: O&S/ Toezicht & Handhaving, Wonen (2022)/ InsideAirbnb (2023)
4.2 Schatting boekingen, aanmeldingen en vergunningen Het aantal boekingen kan worden geschat op basis van het aantal recensies dat bij advertenties wordt geplaatst. Een recensie kan immers pas worden geplaatst nadat een overnachting heeft plaatsgevonden. In Bijlage 2 staat beschreven hoe deze schatting tot stand is gekomen. Daarnaast zijn er cijfers beschikbaar van het aantal afgegeven vergunningen voor vakantieverhuur en B&B, en ook van het aantal aangemelde verhuurperiodes van vakantieverhuur. Bij 3.300 listings is in 2023 geen review geplaatst (31 procent), waardoor niet met zekerheid valt te zeggen of deze geboekt zijn. Van 7.500 listings (69 procent) kan worden vastgesteld dat deze minimaal één keer zijn geboekt in 2023. Het aandeel listings dat minimaal één keer geboekt is binnen het totale aanbod is sinds 2019 aanvankelijk sterk gedaald, maar sinds 2021 weer gestegen. In 2019 was nog zes op de tien listings minimaal één keer geboekt, tijdens de coronacrisis daalde dit tot 17 procent in 2021. In 2022 ging het om 47 procent van het totale aanbod en in 2023 om 69 procent (figuur 4.2).
27
Figuur 4.2 Het aandeel listings dat minimaal één keer is geboekt en het aandeel listings zonder reviews binnen het totale aanbod, in procenten 2019-2023
100 80
% 31
40
53
66
60
geen reviews
83
40
69
60 20
47
34
minimaal 1x geboekt
17 0
2019
2020
2021
2022
2023
bron: O&S/ Toezicht & Handhaving, Wonen (2022)/ Inside Airbnb (2023)
Bij de 7.500 minimaal één keer geboekte listings zijn in totaal circa 98.800 reviews geplaatst. Dat betekent dat deze listings gemiddeld minimaal dertien keer geboekt zijn. Het geschatte gemiddeld aantal boekingen per listing verschilt ook tussen volledige woningen en kamers. Kamers worden vaker geboekt dan woningen: 34 keer, tegenover zeven keer voor woningen (figuur 4.5). Dit wordt waarschijnlijk verklaard door het feit dat veel kamers via B&B’s, of zelfs via hotels of hostels, worden aangeboden. Deze gelegenheden mogen het hele jaar door verhuren, terwijl woningen gebonden zijn aan de dertig-dagen regel. Het gemiddeld aantal boekingen per listing is tussen 2019 en 2020 sterk gedaald als gevolg van de coronacrisis, bij kamers sterker dan bij woningen. Tussen 2020 en 2022 is er weer sprake van een toename van het gemiddeld aantal boekingen, en tussen 2022 en 2023 daalt dit aantal weer, van gemiddeld 17 naar gemiddeld 13. Deze daling komt volledig voor rekening van volledige woningen, die gemiddeld minder vaak geboekt zijn (figuur 4.3).
28
Figuur 4.3 Het gemiddeld aantal boekingen per jaar per listing, 2019-2023
40 35
34
34
30 25
27
totaal
20 15 10 5
12 7
0 2019
volledige woningen
17
17
13
12
10
7 4
6
2020
2021
8
kamers
7
2022
2023
bron: O&S/ Toezicht & Handhaving, Wonen (2022)/ InsideAirbnb (2023)
4.3 Vergunningen in Amsterdam per stadsdeel Op 31 december 2023 waren er 5.475 vergunningen voor vakantieverhuur afgegeven (tabel 4.4). Daarvan waren de meeste afgegeven in stadsdeel West (1.861), gevolgd door Zuid (1.131), Oost (881) en Centrum (831). Er is sprake van een toename ten opzichte van 31 december 2022, toen er 4.278 vergunningen waren afgegeven. Oost (+32 procent), West (+27 procent) en Zuid (+27 procent) kenden de sterkste toename. In Centrum steeg het aantal vergunningen minder hard (+18 procent). Op 1 januari 2024 waren er 2.294 vergunningen voor B&B afgegeven, waarvan de meeste in het Centrum (955), gevolgd door West (332), Zuid (279) en Oost (305). Het aantal vergunningen is in een jaar tijd slechts beperkt toegenomen (+163). De sterkste stijging zien we in Centrum (+11 procent). Tabel 4.4 Vergunningen voor vakantieverhuur in 2022 en 2023, en vergunningen voor B&B in 2023 en 2024 vergunningen vergunningen vergunningen vergunningen B&B, vakantieverhuur, vakantieverhuur, B&B, 31-dec-23
1-feb-23
1-jan-24
West
31-dec-22 1460
1.861
314
332
Zuid
885
1.131
288
279
Oost
667
881
283
305
Centrum
705
831
860
955
Noord
327
443
209
223
Nieuw-West
182
225
128
133
Zuidoost
52
68
49
58
Weesp
.
35
.
9
4.278
5.475
2.131
2.294
Amsterdam
(bron: Wonen/ vergunningeninformatie Amsterdam)
29
4.4 Schatting aantal gasten en overnachtingen In 2023 waren er naar schatting 297.000 gasten die via Airbnb hebben overnacht. Dat is een forse stijging ten opzichte van 2022 (223.000, +33 procent). Daarvan hebben 151.000 gasten overnacht in volledige woningen (vakantieverhuur) en 146.000 gasten in kamers (B&B). Het aantal gasten ligt wel nog altijd veel lager dan vóór de coronacrisis en de invoering van de registratieplicht. In 2019 waren er nog 648.000 gasten. Samen hebben deze gasten gezorgd voor ruim 1.011.000 overnachtingen: 514.000 in volledige woningen (vakantieverhuur) en 497.000 in kamers (B&B) (figuur 4.5). In Bijlage 2 staat beschreven hoe deze schatting tot stand is gekomen. Figuur 4.5 Gasten en gastenovernachtingen in volledige woningen en kamers, 2023
1.200.000 1.000.000 800.000
497.000
600.000
volledige woningen
400.000 200.000 0
kamers
146.000
514.000
151.000 gasten
gastenovernachtingen bron: InsideAirbnb (2023)
Ook het aantal gastenovernachtingen is als gevolg van de coronacrisis en de registratieplicht sterk gedaald. In 2019, het laatste jaar vóór de coronacrisis, waren er nog 2,2 miljoen gastenovernachtingen via Airbnb. Na 2019 is het aantal gastenovernachtingen door de coronacrisis in een vrije val terecht gekomen: in 2020 waren er bijna 535.000 overnachtingen, en in 2021 is dit verder gedaald naar ruim 370.000. Tussen 2021 en 2022 is er weer sprake van een verdubbeling (+105 procent), die verklaard kan worden door het vervallen van de meeste coronamaatregelen met een aantrekkend toerisme als gevolg. Deze stijging zet door, maar vlakt wel af, tussen 2022 en 2023 (+33 procent). Het aantal overnachtingen blijft echter ver achter bij de aantallen vóór de coronacrisis. Ten opzichte van 2019 is er in 2023 sprake van een daling van 54 procent. Dat kan worden verklaard door het verkleinde aanbod als gevolg van de registratieplicht. Bij volledige woningen groeit het aantal gastenovernachtingen sterker dan bij kamers: +58 procent tegenover +15 procent. Bij kamers zien we dat de groei van het aantal overnachtingen sinds 2022 afvlakt. Tussen 2021 en 2022 kenden kamers juist nog een veel sterkere groei dan woningen (figuur 4.6 en tabel 4.7). Dit kwam mogelijk doordat kamerverhuur aan minder regels is gebonden dan de verhuur van volledige woningen.
Zo kunnen kamers onbeperkt worden verhuurd, terwijl woningen te maken hebben met de 30-dagen regel. Sinds 2022 is het aanbod kamers op Airbnb echter zowel absoluut als relatief afgenomen.
30
Figuur 4.6 Gastenovernachtingen via Airbnb, 2019-2023 2500000
totaal
2000000
1500000 volledige woningen 1000000
kamers
500000
0 2019
2020
2021
2022
2023
bron: O&S/ Toezicht & Handhaving, Wonen (2022)/ InsideAirbnb (2023) Tabel 4.7 Het aantal gasten, object- en gastenovernachtingen op Airbnb, 2019-2023 mutatie
mutatie
20222023 %
20192023 %
2019
2020
2021
2022
2023
336.000
80.000
52.000
96.000
151.000
57
-55
volledige woning gasten objectovernachtingen
381.000
90.000
59.000
109.000
171.000
57
-55
gastenovernachtingen
1.143.000
271.000
176.000
326.000
514.000
58
-55
312.000
77.000
57.000
127.000
146.000
15
-53
objectovernachtingen
531.000
132.000
97.000
217.000
249.000
15
-53
gastenovernachtingen
1.061.000
263.000
194.000
433.000
497.000
15
-53
648.000
157.000
109.000
223.000
297.000
33
-54
objectovernachtingen
912.000
222.000
156.000
325.000
420.000
29
-54
gastenovernachtingen
2.204.000
535.000
370.000
759.000 1.011.000
33
-54
kamers gasten
totaal kamers en woningen gasten
bron: O&S/ Toezicht & Handhaving, Wonen (2022)/ InsideAirbnb (2023)
4.5 Spreiding listings en overnachtingen over stadsdelen en wijken in Amsterdam Tabel 4.8 laat zien dat de meerderheid van de Airbnb listings (84 procent) te vinden is in de stadsdelen binnen de ring (Centrum, West, Zuid en Oost). Dat is gelijk aan 2022. Stadsdeel West telt het hoogste aantal listings: 28 procent van het stedelijke totaal is hier te vinden. In 2022 had Centrum nog het hoogste aandeel, nu is daar 22 procent van het aanbod te vinden. Ook Zuid (20 procent) en Oost (15 procent) tellen relatief veel Airbnb-aanbod. Het aanbod buiten de ring, en vooral in Zuidoost en Weesp, is aanzienlijk kleiner.
31
Het aanbod is in alle stadsdelen afgenomen tussen 2019 en 2023, met de sterkste afname in Nieuw-West (-66 procent) en Oost (-65 procent), en de kleinste afname in Zuidoost (-47 procent). Tussen 2022 en 2023 heeft in de meeste stadsdelen een stijging plaatsgevonden, het meest in West (+25 procent) en Noord (+23 procent). Alleen in Centrum is er sprake van een afname (-5 procent). Voor Weesp waren in 2023 alleen data beschikbaar voor de wijk Driemond, wat de sterke afname van het aanbod in dit stadsgebied verklaart. Tabel 4.8 Aanbod listings op Airbnb naar stadsdeel, 2019-2023
202220192023 2023 verschi verschi l% l% 25 -64
2019 2019
2020 2020
2021 2021
2022 2022
2023 2023
abs
%
abs
%
abs
abs
%
abs
%
West
8.541
29
6.741
30
6.256
30 2.423
25
3.033
28
Centrum
6.523
22
4.711
21
4.334
20 2.473
26
2.361
22
-5
-64
Zuid
5.992
20
4.714
21
4.403
21 1.810
19
2.137
20
18
-64
Oost
4.629
16
3.689
16
3.373
16 1.322
14
1.605
15
21
-65
Noord
1.761
6
1.436
6
1.363
6
758
8
934
9
23
-47
Nieuw-West
1.547
5
1.159
5
997
5
465
5
533
5
15
-66
Zuidoost
320
1
240
1
368
2
143
1
169
2
18
-47
Weesp
.
.
.
.
.
.
132
1
7
0
.
.
Westpoort
18
0
11
0
8
0
11
0
.
.
.
.
Onbekend Amsterdam totaal
.
.
.
.
61
0
44
0
51
0
16
.
100 10.830
100
13
-63
29.331
100 22.701
100 21.163
%
100 9.581
bron: O&S/ Toezicht & Handhaving, Wonen (2022)/ InsideAirbnb (2023)
Wanneer we kijken naar de spreiding over de wijken valt een sterke concentratie op in de wijken in Centrum, West en Zuid. Het grootste aantal listings per 1000 inwoners wordt gevonden in Burgwallen-Oude Zijde (43,3), gevolgd door De Weteringschans (37,7), Da Costabuurt (37,3), Burgwallen-Oude Zijde (37,2), Grachtengordel-West (35,1), Grachtengordel-Zuid (31,0) en Oude Pijp (30,6) (figuur 4.9). Daarnaast zijn er in de zuidelijke wijken van Noord en in Waterland relatief veel listings per 1000 inwoners te vinden. Soms gaat het hier wel om lage absolute aantallen en lage inwonersaantallen. De meeste wijken buiten de ring hebben minder dan 8,7 listings per 1000 inwoners. Van Weesp zijn geen data over 2023 bekend.
32
Figuur 4.9 Het aantal Airbnb listings per 1000 inwoners per wijk, 2023
bron: O&S/ InsideAirbnb (2023)
Bij overnachtingen via Airbnb zien we een nog sterkere concentratie in stadsdeel Centrum: 36 procent van alle overnachtingen heeft hier plaatsgevonden (tabel 4.10). Het aandeel overnachtingen dat in stadsdeel Centrum plaatsvindt is wel licht gedaald: in 2021 vond nog 43 procent van de overnachtingen hier plaats en in 2022 38 procent. Op ruime afstand van Centrum volgen stadsdelen West (21 procent), Zuid (15 procent) en Oost (11 procent). In absolute zin is het aantal overnachtingen in ieder stadsdeel sterk gedaald tussen 2019 en 2023, een afname tussen de -15 procent (in Zuidoost) en -60 procent (in West en Zuid). Tussen 2022 en 2023 zien we juist weer een toename in vrijwel ieder stadsdeel: tussen 26 procent (in Centrum) en 74 procent (in Zuidoost). Zuidoost kent de sterkste toename, maar telt in absolute zin relatief weinig overnachtingen. Binnen de Ring kent West de sterkste toename: +52 procent. Enkel Weesp kent een afname, maar dit wordt verklaard doordat alleen voor de wijk Driemond data beschikbaar zijn in 2023.
33
Tabel 4.10 Overnachtingen via Airbnb naar stadsdeel, 2019-2023
Centrum
725.632
33 212.305
40 158.767
43 286.590
38
360.579
36
20222023 verschil % 26
West
526.027
24 117.287
22
73.997
20 138.950
18
211.119
21
52
-60
Zuid
387.396
18
79.756
15
51.901
14 119.557
16
154.815
15
29
-60
Oost
274.457
12
59.870
11
37.885
10
78.408
10
111.839
11
43
-59
Noord
142.282
6
32.725
6
20.132
5
61.098
8
84.307
8
38
-41
Nieuw-West
122.468
6
26.898
5
21.514
6
41.688
5
61.697
6
48
-50
24684
1
5623
1
4471
1
12.117
2
21.042
2
74
-15
.
.
.
.
.
.
11.913
2
281
0
-98
.
Westpoort
1160
0
115
0
217
0
1.186
0
.
.
-100
onbekend
.
.
.
.
1466
0
7.914
1
5.359
1
-32
.
Amsterdam
2.204.105
100 1.011.037
100
33
-54
Zuidoost Weesp
2019 2019
2020 2020
2021 2021
2022 2022
2023
2023
abs
abs
abs
abs
%
abs
%
%
100 534.578
%
100 370.349
%
100 759.420
bron: O&S/ Toezicht & Handhaving, Wonen (2022)/ InsideAirbnb (2023)
De spreiding over wijken toont eveneens een sterke concentratie in het Centrum. Het grootste aantal overnachtingen per 1000 inwoners wordt gevonden in Burgwallen-Oude Zijde (6.858), Burgwallen-Nieuwe Zijde (6.768), Grachtengordel-West (6.385) en De Weteringschans (5.623) (figuur 4.11). Buiten het Centrum kennen vooral de Da Costabuurt, Vondelparkbuurt en Oude Pijp relatief veel overnachtingen per 1000 inwoners. Figuur 4.11 Spreiding van overnachtingen via Airbnb over wijken, 2023
bron: O&S/ InsideAirbnb (2023)
34
20192023 verschil % -50
5 Overige logiesaccommodaties: campings, huisjesterreinen, jachthavens en cruise
Dit hoofdstuk beschrijft het verblijfstoerisme op campings, cruiseschepen en in jachthavens. De gegevens zijn gebaseerd op schattingen, maatwerk en publicaties van derden. Omdat betrouwbare registraties en harde cijfers over de afgelopen jaren vaak ontbreken, geeft dit hoofdstuk een indicatie van het verblijf buiten hotels. Meer actuele en gedetailleerde cijfers en informatie over de databronnen, methoden en definities staat in bijlage 1 en 2 van dit rapport en online in het Dashboard Metropoolregio en het Dossier Toerisme.
5.1 Campings en vakantieparken MRA: vraag en aanbod 2022 In Nederland vindt elk jaar iets meer dan de helft van alle overnachtingen plaats op kampeer- en huisjesterreinen. In 2023 waren er meer dan tachtig miljoen overnachtingen op campings en vakantieparken, drie procent meer dan in 2022. De meerderheid van de gasten is Nederlands (68 procent). Circa zes procent van alle overnachtingen op campings en overige verblijfsrecreatie logiesvormen in Nederland vinden plaats in de MRA. Gemiddeld vonden er op kampeerterreinen in de MRA tussen 2019 en 2022 1,3 miljoen overnachtingen plaats (tabel 5.1). Daarvan waren er 286.000 in Amsterdam, inclusief de camping in het Amsterdamse Bos. De meeste overnachtingen vonden plaats in Flevoland (477.000). Hier bevinden zich ook de meeste accommodaties en slaapplaatsen. In Amsterdam bevinden zich vijf campings. Tabel 5.1 Schatting van het aantal overnachtingen op kampeerterreinen in de MRA, periode 2019-2022, en de capaciteit in 2022 aantal aantal overnachtingen accommodaties slaapplaatsen gemiddelde 2022 2022 2019-2022 Flevoland
38
17.487
477.000
Groot-Amsterdam
18
9.457
385.000
wv. Amsterdam*
5
.
286.000
IJmond
19
7.236
225.000
Agglomeratie Haarlem
6
.
194.000
Het Gooi en Vechtstreek
5
.
16.000
Zaanstreek
3
.
.
MRA totaal
89
34.180
1.297.000
* Inclusief campings op het grondgebied van Amstelveen bron: CBS
35
Daarnaast vonden er gemiddeld 2,3 miljoen overnachtingen plaats op huisjesterreinen in de MRA (tabel 5.2). Ruim de helft daarvan vond plaats in Flevoland (1,4 miljoen). Flevoland kent ook het hoogste aantal slaapplaatsen binnen de regio (12.000). Groot-Amsterdam telt het grootste aantal huisjesterreinen (26), maar deze zijn gemiddeld kleiner dan in Flevoland. De gemeente Amsterdam telt acht huisjesterreinen met 324 slaapplaatsen. Hier werd 72.000 keer overnacht. Tabel 5.2 Schatting van het aantal overnachtingen op huisjesterreinen in de MRA, periode 2019-2022, en de capaciteit in 2022 aantal aantal accommodaties slaapplaatsen 2022 2022
overnachtingen gemiddelde 2019-2022
Flevoland
24
12.436
1.358.000
Groot-Amsterdam
26
6.365
599.000
wv. Amsterdam
8
324
72.000
Zaanstreek overige: Agglomeratie Haarlem, Het Gooi en Vechtstreek, IJmond MRA totaal
.
.
.
24
7.367
325.000
74
26.168
2.282.000 bron: CBS
5.2 Verblijfsrecreatie in jachthavens Jachthavens bieden ligplekken voor vaste leden van watersportverenigingen of jaarkaarthouders. Een vaste ligplek is een plaats voor een boot die op seizoens- of jaarbasis wordt verhuurd. Sommige jachthavens bieden daarnaast ook plaats aan boten van passanten, die eventueel overnachten op hun boot in de haven. Een specifieke passantenplek wordt vrijgehouden voor passanten en wordt niet op seizoenbasis verhuurd. Niet verhuurde of tijdelijk vrijgekomen vaste plekken worden ook aan passanten verhuurd, bijvoorbeeld wanneer vaste ligplaatshouders op hun beurt ergens heen varen. Gratis ligplaatsen in het buitengebied vallen niet onder deze definitie van ‘jachthaven’. In totaal zijn er 239 jachthavens in de MRA. Deze jachthavens tellen samen ruim 31.800 vaste ligplekken en 1.500 passantenplekken. De vaste plekken zijn gemiddeld voor 91 procent bezet, wat betekent dat passanten ook op de niet-bezette vaste plekken kunnen overnachten. Passanten zijn goed voor circa 357.000 persoonsovernachtingen in de MRA, waarvan er 79.000 in de gemeente Amsterdam (zie tabel 5.3). Binnen de MRA heeft Gooi en Vechtstreek de meeste ligplekken voor boten, maar de meeste overnachtingen door passanten worden gedaan in de gemeente Amsterdam en regio IJmond.
Passanten blijven gemiddeld ongeveer twee nachten met hun boot liggen in de jachthavens van Amsterdam en IJmond (bron: Waterrecreatie Advies). Gegevens in tabel 5.3 zijn verzameld in de periode 2016-2017 en aangevuld met gegevens uit onderzoek in 2007. Er is geen update van deze cijfers beschikbaar voor 2018-2023.
36
Tabel 5.3 Capaciteit jachthavens en overnachtingen door passanten op jaarbasis, 2017 personen aantal aantal aantal bezettingsaantal plaatsen verblijfsduur aan boord overnachtingen door havens ligplaatsen graad voor passanten (nachten) per jaar passanten Amsterdam 58 5.101 95% 251 42.000 1,9 79.000 IJmond
6
1.852
83%
20
40.000
2,0
79.000
Waterland+
21
3.430
81%
345
42.000
1,4
59.000
Flevoland–
18
4.795
82%
312
27.000
1,9
52.000
Gooi en Vechtstreek
64
9.860
93%
248
29.000
1,6
47.000
agglomeratie Haarlem
14
842
99%
140
18.000
1,1
19.000
Amstel-Meerlanden
40
4.054
97%
108
8.000
1,6
12.000
Zaanstreek Totaal MRA
18 239
1.905 31.839
96% 91%
77 1.501
5.000 210.000
1,5 1,7
7.000 357.000
Bron: Waterrecreatie Advies
5.3 Passagiers van cruiseschepen In deze rapportage wordt de omvang van de cruisesector bepaald aan de hand van het aantal passagiers per jaar. Cruiseschepen die Amsterdam in 2019 aandeden, hadden in totaal 749.000 passagiers aan boord. Waar zeecruise en riviercruise in 2018 nog een ongeveer even groot deel van deze passagiers voor hun rekening namen, zien we in 2019 een groter aandeel voor riviercruise: 459.000 passagiers, tegenover 290.000 zeecruise passagiers (tabel 5.4). Deze passagiers waren ten minste één dag in Amsterdam, maar een deel verbleef er enkele nachten. Passagiers (en bemanningsleden) van cruises die starten en/of eindigen in Amsterdam verblijven voor of na de cruise vaak één of twee dagen in de stad (overwegend in hotels). In 2016 bleef zestig procent van de turn-around passagiers overnachten in Amsterdam, bij 75 procent van deze passagiers ging het om één tot twee nachten (Amsterdam Cruise Port, 2016). Het totaal aantal overnachtingen door cruisepassagiers is daarom niet bekend. Een deel van deze overnachtingen wordt verwerkt in de statistieken van de hotelovernachtingen. De coronapandemie had in 2020 en 2021 een grote impact op de cruisebranche.
Aan het begin van de pandemie waren er uitbraken aan boord van meerdere cruiseschepen, waarna de outbreakmanagement-maatregelen voor de havens die de cruiseschepen ontvangen én voor de cruiserederijen waren aangescherpt. Veel cruiserederijen hebben door de coronapandemie wereldwijd hun vaarten opgeschort. Voor 2022 en 2023 heeft Amsterdam Cruise Port (ACP) nog geen cijfers over aantallen passagiers gepubliceerd. In de Toerismeprognose Amsterdam 2023-2025 heeft O&S het aantal cruisepassagiers geschat op 500.000 in 2022 en 700.000 in 2023. Daarmee zou het aantal in 2023 weer ongeveer op het pre-coronaniveau liggen.
37
Tabel 5.4 Aantal en mutatie passagiers van zee- en riviercruise in MRA zee zee zee rivier rivier rivier 2019 2020
2021
2019
2020
totaal
totaal
totaal
2021
2019
2020
2021
Amsterdam
289.953
0 4.806 459.073 33.660 80.160
749.026
33.660
84.966
IJmuiden
151.433
0
Zaanstad
x
x
totaal
441.386
0
x
x
x
151.433
0
0
19.105
6.480
7.830
19.105
6.480
7.830
0 4.806 478.178 40.140 87.990
919.564
40.140
92.796 bron: ACP
38
6 Banen en vestigingen in toerismesector in Amsterdam
Verschillende branches die geassocieerd worden met vakanties, toerisme en vrijetijdsbesteding worden gerekend tot de toeristische sector, namelijk: logies, horeca, cultuur, recreatie, vervoer, reisbemiddeling en toeristische goederen. Deze sector is gedefinieerd op basis van vestigingen met overeenkomstige SBI-codes. De bedrijven in de toeristische sector bedienen zowel Nederlanders, als buitenlanders en zowel bezoekers als inwoners en forensen. Horeca en Taxi’s zijn gericht op de klanten die zich in Nederland bevinden, maar bedrijven in reisbemiddeling bedienen ook buitenlandse klanten die niet naar Nederland reizen. Sommige van deze bedrijven zijn volledig afhankelijk van bezoekers, zoals hotels, reisbureaus en toeristische attracties. Anderzijds zijn er bedrijven die producten en diensten leveren aan bezoekers, maar hier niet volledig afhankelijk van zijn, zoals winkels en vervoer. Van deze bedrijfstakken heeft slechts een deel van de economische activiteiten betrekking op toerisme (CBS, 2021). Meer actuele en gedetailleerde cijfers staan online in het Dashboard Metropoolregio en het Dossier Toerisme.