4 TAC-preadvies Integraal raamwerk Haven-Stad.pdf

Bezoekadres Weesperplein 8 1018 XA Amsterdam Postbus 2758 1000 CT Amsterdam Telefoon 14 020 amsterdam.nl/TAC

Technische Adviescommissie Hoofdgroenstructuur (TAC) Retouradres: Postbus 2758, 1000 CT Amsterdam

B & W voor deze de directie Ruimte en Duurzaamheid t.a.v. de heer R. Aluvihare Postbus 2758 1000 CT Amsterdam

Datum

21 September 2021

Behandeld door Telefoon

Dhr. F. Bakkum 020 – 255 15 41 / 15 43 secretariaatTAC@amsterdam.nl

Onderwerp

TAC-preadvies Havenstad – Integraal Raamwerk

Geachte heer Aluvihare,

Op 8 juli 2021 heeft u in het kader van voorbereiding besluitvorming een advies gevraagd voor het Integraal raamwerk Havenstad te Amsterdam West. Aangezien het gaat om een gebiedsuitwerking die de Hoofdgroenstructuur raakt is een advies van de Technische Adviescommissie Hoofdgroenstructuur (TAC) vereist. Dit advies vormt een noodzakelijk onderdeel van de toetsing aan de uitgangspunten van de Structuurvisie door B&W. De TAC is gehouden haar adviezen te baseren op de richtlijnen die zijn vastgelegd in het instrumentarium voor de Hoofdgroenstructuur van de ‘Structuurvisie Amsterdam 2040 - Economisch sterk en duurzaam’. In een eerder stadium heeft de TAC geadviseerd over de gebiedsuitwerking Haven-Stad Groot Westerpark in de vorm van een preadvies op 14 augustus 2018, over het Rhônepark op 13 februari 2020 en over het Ruimtelijk toetsingskader Noorder IJplas op 20 augustus 2020.

Beleidskader Voor het deelgebied Noorder IJplas is het Ruimtelijk toetsingskader Noorder IJplas 2020-2030 van kracht. Delen van het plangebied vallen volgens de Structuurvisie Amsterdam 2040 onder het groentype ‘volkstuinpark/schoolwerktuin’, ‘ruigtegebied/struinnatuur’, ‘corridor’, ‘stadspark’, ‘sportpark’ en ‘begraafplaats’. Bij de toetsing op inpasbaarheid worden de voor deze groentypen geldende richtlijnen gehanteerd:

Gemeente Amsterdam

21 September 2021 TAC-preadvies Havenstad – Integraal raamwerk Pagina 2 van 9

Gemeente Amsterdam

21 September 2021 TAC-preadvies Havenstad – Integraal raamwerk Pagina 3 van 9

Gemeente Amsterdam

21 September 2021 TAC-preadvies Havenstad – Integraal raamwerk Pagina 4 van 9

Gemeente Amsterdam

21 September 2021 TAC-preadvies Havenstad – Integraal raamwerk Pagina 5 van 9

Het plan Havenstad bestaat uit twaalf deelgebieden ten westen en noordwesten van het centrum, waaronder oude havengebieden, waar de komende jaren 40.000 tot 70.000 woningen en 45.000 tot 58.000 arbeidsplaatsen aan de stad worden toegevoegd. Het moet een aantrekkelijk, hoogstedelijk woon-werkgebied worden, goed bereikbaar met openbaar vervoer en fiets en duurzaam. De deelgebieden verschillen qua identiteit. In het ene gebied voert water de boventoon, in het andere gebied het groen, de hoogstedelijkheid of het industriële karakter. De deelgebieden worden gefaseerd ontwikkeld. In Sloterdijk Centrum en Sloterdijk I is de transformatie al zichtbaar. De grote volumes aan woon- en werkruimtes worden pas na 2029 gerealiseerd. Het Integraal Raamwerk Haven-Stad vertaalt de inhoudelijke ambities voor Haven-Stad in ruimtelijke kaders die richting geven aan de gebiedsontwikkeling in de komende decennia. Doel van het Raamwerk is om samenhang aan te brengen tussen stedelijke kwaliteit en voorzieningen, (gebruiks)groen en sport, water en ecologie, mobiliteit en duurzaamheidsinfrastructuur. Het Raamwerk bestaat uit een Basis Raamwerkkaart en uit een aantal thematische kaarten. De Basis Raamwerkkaart geeft aan welke plekken primair van belang zijn om de ambities van Haven-Stad te kunnen realiseren en waar hiervoor ruimtereserveringen gedaan moeten worden.

In een aantal thematische kaarten worden vervolgens de onderwerpen Identiteit, Stedelijkheid, Rust en Ruimte, Mobiliteit en Duurzame Infrastructuur verder uitgewerkt. De volgende onderdelen van het plangebied Haven-Stad maken deel uit van de Hoofdgroenstructuur: Noorder IJplas, sportpark Transformatorweg, Westerpark, begraafplaats Sint Barbara, tuinpark Zonnehoek en de volkstuinparken Sloterdijkermeer en Nut en Genoegen. Haven-Stad zal de traditie van programmering van stadsparken en groene stedelijke ontwikkeling voortzetten door de Amsterdamse Hoofdgroenstructuur in Haven-Stad uit te breiden. Dat betekent de realisatie van een nieuw groenblauw netwerk met daarin nieuwe parken, waaronder ook een nieuw stadspark. Hierdoor krijgt het groen van Haven-Stad een grensoverschrijdende betekenis voor plant, dier en mens. De voornemens uit de Ontwikkelstrategie over stadsparken, wijkparken en buurtgroen zijn in het Raamwerk verder uitgewerkt. In Haven-Stad wordt gestreefd naar een zo groot mogelijke natuurinclusiviteit en biodiversiteit. Het streven is 25% van het dakoppervlak en gevels te vergroenen. Ook het sportprogramma is ambitieus. Om de normen te halen zal er gestapeld moeten worden.

Gemeente Amsterdam

21 September 2021 TAC-preadvies Havenstad – Integraal raamwerk Pagina 6 van 9

Met de ruime aanwezigheid van open water én de talrijke mogelijkheden tot kruisbestuiving tussen dit water en groenvoorzieningen, onderscheidt Haven-Stad zich van de meeste andere delen van Amsterdam. De transformatie naar gemengd woon-werkgebied biedt kansen voor het realiseren van een hoogwaardige groenstructuur. Juist met de grote verdichtingsopgave is een omvangrijk en kwalitatief verfijnd raamwerk voor groen en water noodzakelijk. Haven-Stad kan zich onderscheiden door het samengaan van groen ingrepen op alle schaalniveaus. Er wordt zowel ingezet op nieuw groen, als op het beter inrichten en gebruiken van op dit moment onbenutte stukken restgroen. Ook de combinatie van groen met andere functies, het zogenaamd dubbel ruimtegebruik, is in Haven-Stad een mogelijkheid die benut zal worden, bijvoorbeeld door overbouwen van infrastructuur of aanleg van groen op het water. De Integrale Raamwerkkaart Rust en Ruimte geeft aan welk samenhangend systeem voor groen en water voor Haven-Stad gedacht is. Het streven is om de groennorm in elke fase, zowel aan de noord- als zuidzijde, te halen en zo nodig in een volgende fase te compenseren. Hierdoor wordt onder andere getracht de gebruiksintensiteit van de nu al zwaarbelaste delen van het Westerpark zo min mogelijk te beïnvloeden door de komst van nieuwe bewoners van Haven-Stad.

Voor de berekening van de groennorm in Haven-Stad, is bestaand en als park functionerend (gebruiks)groen in het Westerpark niet meegeteld omdat deze stukken groen al voor andere gebieden gelden. De stadsparken en wijkparken vormen belangrijke groene plekken voor bewoners van Haven-Stad en omgeving. Deze parken zijn gepland op strategische locaties en door het netwerk van groene verbindingen goed te bereiken en gebruiken. Met de kennis op het gebied van de routes, programma en identiteit worden deze huidige kwaliteiten aangevuld en versterkt. Het complete groenblauwe netwerk bestaat daarmee uit een combinatie van parken, groene straten, fiets/wandelroutes en ecologische verbindingen. In Haven-Stad wordt zowel in de drie stadsparken als in de wijkparken rekening gehouden met de sportopgave. De sportvisie van Havenstad geeft een breed scala aan sportvormen een plek, waarbij een grote variëteit aan vorm en schaal aan sportvoorzieningen zorgt voor een aan elkaar complementair aanbod aan sportruimte. Amsterdam kiest bij de groei van de Haven-Stad voor het bouwen in hoge dichtheden met een compleet voorzieningenaanbod in elke buurt. Sport maakt onlosmakelijk onderdeel uit van die complete stad, daarom wordt nadrukkelijk ingezet op het halen van de norm.

Uitgangspunten voor het Raamwerk zijn: - Binnen de woonbuurten worden stedelijke compacte sportparken ingepast als ruimtelijk en programmatisch onderdeel van de wijk, gericht op de lokale sportbehoefte. Het gaat om sportterreinen in kleinere clusters, in de buurt en in de nabijheid van voorzieningen als bijvoorbeeld scholen. - Aan de rand van Haven-Stad wordt ingezet op de (door)ontwikkeling van grote groene sportparken. Concreet gaat het om de grootschalige sportcomplexen van Spieringhorn, Melkweg en Oostzanerwerf. Deze plekken zijn zowel met de fiets, als met de auto goed bereikbaar waardoor ook gasten gemakkelijk ontvangen kunnen worden. Het Raamwerk biedt ruimte aan de inpassing van faciliteiten voor de winning van duurzame energie als windenergie (deelgebied Noorder IJ Plas) en zon energie (geluidschermen, gevels en daken). Warmte-koude opslag zal waar nodig aanvullend binnen de bouwblokken worden aangewend en het benodigde ondergrondse ruimtegebruik wordt gecoördineerd.

Advies Op grond van de door u verstrekte informatie (Haven-Stad Transformatie van 12 deelgebieden Integraal raamwerk conceptversie 23 maart 2021) constateert de TAC dat de algemene uitgangspunten van het integraal raamwerk inpasbaar zijn in de Hoofdgroenstructuur. Maar tevens constateert ze dat het kader nog te abstract is en op basis van de themakaarten niet valt af te leiden wat de consequenties voor de Hoofdgroenstructuur zullen zijn. Inpasbaarheid zal moeten blijken bij toetsing in het kader van de verdere uitwerking van deelgebieden.

Gemeente Amsterdam

21 September 2021 TAC-preadvies Havenstad – Integraal raamwerk Pagina 7 van 9

De ontwikkeling van Haven-Stad kenmerkt zich door hoge ambities, die we ook terug zien in de ontwikkeling van het groenblauwe netwerk voor de transformatie van dit stuk stad. Om een groene, leefbare en toekomstbestendige stad te maken zijn dergelijke ambities rondom kwalitatieve en kwantitatieve verbetering van het groen noodzakelijk. De belangrijkste vragen in deze fase zijn daarbij hoe blijven ze overeind en wat betekenen ze concreet? Aan de hand van de Basis Raamwerkkaart constateren we dat er naast het woonprogramma een flink aantal ruimteclaims op het gebied afkomen. Het is goed dat deze op deze manier ook inzichtelijk gemaakt worden in dit stadium en de TAC hoopt dat dit inderdaad helpt garanderen dat er ook in de uitvoering ruimte voor komt. Voor groen ligt er een enorme uitdaging om dit in te passen en overeind te houden. Een compliment is zonder meer op zijn plaats aangezien groen goed in de planvorming is meegenomen met een onderverdeling naar schaalniveaus en de inzet op het halen van de groennorm. Een deel van het programma wordt op water geprojecteerd. Het gebruik van het water is een voor de hand liggend en zelfs noodzakelijk uitgangspunt. Lerend van het Oostelijk Havengebied zien we graag geborgd dat de ruimtelijke mogelijkheden hier optimaal benut worden, mede met het oog op eigendomsverhoudingen van het water.

Het betekent gezien de onzekerheden ook dat waar het gebruik van het water wordt mee geteld in de normen er niet op voorhand te rijk gerekend mag worden.

De groenopgave is ambitieus. Gelet op de omvang van de stedelijke ontwikkeling van Haven-Stad oogt het centraal gelegen park echter tamelijk iel. Ook al wordt hiermee aan normberekeningen mogelijkerwijs voldaan. Natuurlijk is dit geen eindbeeld en zal veel nog afhangen van verdere ontwikkeling in de deelgebieden. Toch is het wenselijk om al in deze fase een stedenbouwkundig beeld neer te zetten van dit centraal gelegen park, om te voorkomen dat het de uitkomst wordt van een rekenkundige exercitie gebaseerd op de stedelijke normen van groene verbindingen en groentjes. De Hoofdgroenstructuur is in sommige kaartbeelden onvolledig aangeduid. Dit roept vragen op qua ligging en (beoogde) kleuring van het groen. De TAC pleit voor synchronisatie tussen de oude en de nieuwe Hoofdgroenstructuur. Een belangrijk deel van de opgave voor Haven-Stad betreft de integratie van bestaande Hoofdgroenstructuur en de verschillende groentypen. Het moet helder zijn hoe de planvorming zich tot de bestaande en toekomstige Hoofdgroenstructuur verhoudt. Voor de TAC geldt als doelstelling de bestaande structuur intact te houden, inclusief de bestaande diversiteit. Dat zien we echter niet terug in de benadering van het Integraal Raamwerk. Evenmin wordt er geanticipeerd op de actualisatieslag waar op dit moment aan wordt gewerkt voor de Hoofdgroenstructuur.

Het Integraal Raamwerk vormt in hoofdlijnen de voorzet voor de nieuwe Hoofdgroenstructuur. Kortom, wees scherp op de details. Dat is immers waar de kracht van het instrumentarium van de Hoofdgroenstructuur mede op is gebaseerd. Op de kaart worden ecologische verbindingen over het water ingetekend die nog vragen oproepen. Wat impliceren ze, hoe krijgen ze vorm en voor welke soorten zijn ze bedoeld? Aangezien er minder havenfuncties zullen zijn, liggen er mogelijkheden voor voorzieningen op de bodem en kades, waaronder drijvende parken met ook er onder de inrichting voor ecologische kwaliteit: van bodem tot boomkruin. Kortom, hier liggen kansen, maar het vraagt een verdiepingsslag om die daadwerkelijk te verzilveren. Buiten het groen in de Hoofdgroenstructuur zal de kwaliteit van de leefomgeving voor een belangrijk deel afhangen van het buurtgroen en de wijze waarop dat wordt vormgegeven. Het is nadrukkelijk niet wenselijk om zoveel mogelijk groen in de Hoofdgroenstructuur op te nemen. Alleen wanneer er bovenlokale of structuurelementen aanwezig zijn is dat wenselijk. Voor buurtgroen, zowel in de openbare ruimte als private ruimte op of om gebouwen, is een op zichzelf staande inspanning vereist. De zeer lokale impact op bijvoorbeeld hittestress maakt de noodzaak

Gemeente Amsterdam

21 September 2021 TAC-preadvies Havenstad – Integraal raamwerk Pagina 8 van 9

hiervan overduidelijk. Het is om die reden dat groen een plek vraagt in het ontwerp van de openbare ruimte en in het ontwerp van de bebouwing. De inzet die voor het ontwerp van de bebouwing wordt gedaan, maakt de privaatrechtelijke rol van de gemeente en de afspraken die met ontwikkelaars kunnen worden gemaakt op dit vlak van groot belang. Vergroening van daken en gevels en divers gebruik van het dakenlandschap, inclusief publieke toegankelijkheid betekent een extra dimensie voor het groen. In de themakaart Rust en ruimte zijn de kleuren en toepassingen hier en daar onduidelijk en komen in legenda niet terug. Dat geldt ook voor andere themakaarten. Het is onduidelijk hoe deze zich tot huidige en de op dit moment te actualiseren Hoofdgroenstructuur verhoudt en of daar op stukken Hoofdgroenstructuur wordt ingeboet naast uitbreiding ervan, waarbij in totaliteit wordt voldaan aan de groennorm. Ook de sportopgave is ambitieus. We blij zijn dat het zo goed wordt meegenomen, maar het is nog niet duidelijk waar en hoe alles moet landen en welke aandeel hiervan in de groenopgave c.q. Hoofdgroenstructuur terecht komt. We zien graag dat het in gebied zelf wordt geprogrammeerd, maar niet automatisch in het openbaar groen.

De mogelijkheid om met overkappingen sportvoorzieningen te realiseren zouden niet afhankelijk gemaakt moeten worden van het al dan niet halen van de normen, maar als uitgangspunt voor de kwalitatieve ambities van Haven- Stad moeten gelden. Wat de TAC betreft worden ze gewoon gemaakt. Een opmerking die sowieso geldt voor vernieuwende vormen van stedenbouwkundige inpassing van sportvoorzieningen. De categorisering van verschillende typen sportpark (supercompact, compact, stedelijk en landschappelijk) is daarbij interessant en een goede toevoeging om beter de relatie met het groen te duiden. Sportpark Spieringhorn valt buiten het plangebied, maar is wel in kaartbeelden ingetekend. Daarmee rijst de vraag of de sportnorm gehaald wordt middels een opgave buiten het plangebied. Of heeft het te maken met het behalen van de norm voor maatschappelijke voorzieningen? We vragen namelijk specifiek aandacht voor het intekenen van voorgezet onderwijs op het sportpark en dat dit een niet inpasbare voorziening betreft in de Hoofdgroenstructuur. Zoals gezegd, de daadwerkelijke toetsing op inpasbaarheid zal plaats vinden bij uitwerking van de deelgebieden, ook als het buiten het plangebied van Haven-Stad zelf ligt. Sportparken Melkweg en Oostzanerwerf zijn nu geen onderdeel van de Hoofdgroenstructuur en in de visie kaart Hoofdgroenstructuur zijn ze dat wel.

Hier worden ze weer voor sport ingetekend, wat op zich begrijpelijk is vanuit de sportopgave. Graag worden we geïnformeerd zodra concreet wordt wat dit voor de toekomst van de stadslandbouwfunctie op sportpark Melkweg betekent. Bij programmering dient ook rekening te worden gehouden met het bieden van een alternatieve plek hiervoor, waarbij het niet automatisch in openbaar groen terecht kan komen. Een vergelijkbare opmerking geldt voor sportpark Transformatorweg en het al dan niet bebouwen ervan. Vanuit de huidige gebruikswaarde vindt de TAC het belangrijk dat de huidige gebruikers in geval van bebouwing een nieuwe en volwaardige plek terugkrijgen in het gebied.

Bij de duurzaamheidsopgave worden ook onderstations genoemd. De opgave hiervoor is omvangrijk en lijkt deels ook op de Hoofdgroenstructuur af te komen. Uit de themakaart is echter moeilijk afleidbaar of dat zo is, waar dat zal zijn en wat de consequenties zullen zijn. Voor het deelgebied Noorder IJplas, waar een apart toetskader voor geldt constateren we op grond van de kaartbeelden verschillende signalen. Er wordt een HOV verbinding ingetekend, maar ook als wandel/fietsroute. De HOV-verbinding geldt als niet inpasbare voorziening, vanuit de Hoofdgroenstructuur en ook de komende 10 jaar vanuit toetsingskader Noorder IJplas. Op de themakaart stedelijkheid is een ster ingetekend in de zuidoosthoek van de Noorder IJplas. In het Integraal Raamwerk betekent dit ‘een bijzonder plek met een betekenis voor de omgeving door hoogstedelijk programma en karakter’. We betwijfelen of dit overeenkomt met het ‘balkon’

Gemeente Amsterdam

21 September 2021 TAC-preadvies Havenstad – Integraal raamwerk Pagina 9 van 9

zoals in het ruimtelijk toetsingskader is omschreven. We vragen ons in algemene zin af of de term ‘stadsboskarakteristieken’ matcht met het ruimtelijke toetsingskader.

Tenslotte, een terugkerend discussiepunt in de ontwikkeling van Haven-Stad is de doorgaande route door het Westerpark ter hoogte van de volkstuinenparken, om Havenstad beter aan de stad te hechten c.q. bereikbaar te maken. De wijze waarop dit vorm wordt gegeven is alles bepalend voor de impact op het aanwezige groen en het functioneren daarvan. De TAC is niet tegen het uitgangspunt van een doorgaande route. Als voorwaarden gelden wel dat dit maximaal een fietspad betreft, dit landschappelijk wordt ingepast, sociaal veilig is en de twee volkstuinparken afsluitbaar blijven c.q. de inbraakgevoeligheid er niet door toeneemt. Dit vraagt om een geleidelijk transitieproces waarop nu reeds voorgesorteerd zou moeten worden in samenwerking tussen gemeente, tuinders en omgeving. Ook voor tuinpark Zonnehoek staat een verbinding ingetekend. Graag worden we aangehaakt bij de uitwerking hiervoor zonder in dit stadium daar op akkoord te geven.

Hoogachtend,

Dr. M.C. van Schendelen

Drs. ing. N. Bosch

Voorzitter Technische Adviescommissie Hoofdgroenstructuur

Secretaris TAC