4. Rapportage kwetsbare EU burgers

Januari 2025

Scan-EU-burgers EU-burgers in kwetsbare positie (indirect) in beeld bij GDD Amsterdam

Marcel Buster en Menno Segeren

Onderzoek Zorg en Veiligheid Afdeling Gezond Leven

Introductie Als onderdeel van een Scan EU-burgers - uitgevoerd door O&S Amsterdam en GGD Amsterdam in opdracht van JZD - wordt in deze rapportage een inventarisatie gemaakt van kwetsbare EUarbeidsmigranten in Amsterdam. Het betreft EU-burgers die op enige wijze, direct of indirect, in beeld zijn gekomen bij Amsterdamse diensten en organisaties betrokken bij de zorg- en hulpverlening aan personen uit kwetsbare en gemarginaliseerde doelgroepen. Dit betrof de volgende bronnen en vindplaatsen: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Winteropvang/winterkouderegeling Inloophuizen (maatschappelijke voorziening van De Regenboog Groep) Repatriëringen (Veldwerk / De Regenboog Groep) Huisartsenpost voor mensen die dakloos en/of onverzekerd zijn (Dr. Valckenier) Arrestantenzorg (GGD, afdeling Forensische Geneeskunde en Medische Advisering) Het vreemdelingenoverleg (overlastveelplegers in openbare ruimte) ( Ketenpartners ) Tijdelijk verblijf op Transformatorweg 6 (De Regenboog Groep) Geregistreerde incidenten “overlast zwervers” van de politie Amsterdam-Amstelland Veldtafel EU-burgers (Veldregie, GGD Amsterdam)

Een bekende kwetsbaarheid bij de doelgroep arbeidsmigranten is de koppeling van huisvesting en werk. Vanwege deze koppeling bestaat het gevaar dat bij het verlies van werk ook de huisvesting verloren raakt. Mensen die vervolgens niet terugkeren naar het land van herkomst (of een ander land) hebben een verhoogd risico om dakloos te raken. Daarnaast zijn er ook EU-burgers die zonder goede voorbereiding in Nederland op zoek zijn gegaan naar werk en huisvesting. Dit betreft ook een risicogroep voor dakloosheid. Dakloosheid bij EU-burgers is dan ook de belangrijkste focus van deze rapportage. Mogelijkheden van hulpverlening aan EU-burgers zijn afhankelijk van hun officiële werk- en verblijfshistorie. Diegenen die reeds jaren in Amsterdam staan ingeschreven en hier langdurig gewoond hebben worden als Amsterdammer beschouwd en kunnen op basis daarvan gebruik maken van de opvangmogelijkheden in de stad. Voor EU-burgers die buiten de regio gewoond en gewerkt hebben is dat minder vanzelfsprekend. Een recent dossieronderzoek van De Regenboog Groep beschrijft een groep EU-burgers uit de inloopvoorzieningen die gezien zijn door een maatschappelijk werker.

Hieruit bleek dat van deze groep 54% mogelijk een relevante werkgeschiedenis had of in het eigen levensonderhoud kon voorzien.1 Een complicerende factor voor een deel van de groep was dat zij zich na ontslag niet melden bij het UWV en vaak ook geen briefadres hebben. In deze studie werd, mede op basis van de overlap met winteropvang/winterkouderegeling, een omvangschatting gegeven van 1800-2400 dakloze EU-burgers in Amsterdam. Binnen de geraadpleegde bronnen zijn arbeidsmigranten overigens niet te onderscheiden, en wordt veelal de gehele groep EU-burgers beschreven.

1 Rapportage: de dakloze EU burger in beeld, wie heeft er recht op gelijke behandeling?

2

1.

Winteropvang/ winterkouderegeling

De jaarlijkse winteropvang/winterkouderegeling wordt in deze rapportage beschouwd als de belangrijkste bron van informatie over trends in het aantal dakloze EU-burgers in Amsterdam. Cijfers uit onderstaande overzicht zijn afkomstig uit reeds gepubliceerde jaarlijkse rapportages over de winteropvang / winterkouderegeling. De winteropvang loopt van 1 december tot 1 april en is bedoeld voor Amsterdammers die dakloos zijn en voor andere extra kwetsbare mensen die dakloos zijn en al langere tijd in Amsterdam verblijven.2 De winterkouderegeling geldt voor alle mensen die dakloos zijn maar gaat enkel in als de gevoelstemperatuur rond of het onder nulpunt is. Cijfers hebben betrekking op het aantal unieke personen dat gebruik heeft gemaakt van de winteropvang en/of de winterkouderegeling en geven een uitsplitsing naar nationaliteit. 2500

2000

726 1500

262

1000

500

367

453 961

177 280

393

558

552

485

536

435

410

449

0 15/16 (932) 16/17 (1190) 17/18 (1316) 18/19 (1415) Nederlands

19/20 * (1365)

20/21 * (1694)

EU lidstaat (lidstaat)

21/22 * (1208)

22/23 (2136)

23/24 * (1713)

Buiten EU

Figuur 1: Jaarcijfers gebruik winteropvang en winterkouderegeling naar herkomst** *: deze jaren zijn minder goed vergelijkbaar door andere duur en/of ander toelatingsbeleid. **:Correctie voor aandeel met onbekende nationaliteit n.a.v. verdeling mensen met een bekende nationaliteit.

Opmerkingen: • In de figuur is gecorrigeerd voor het aandeel personen met onbekende nationaliteit door de mensen met een onbekende nationaliteit evenredig over de groepen te verdelen. • Bij de staven in de figuur met meer donkere kleuren is de opzet van de winteropvang/winterkouderegeling vergelijkbaar, tijdens de gehele periode kon iedereen die dakloos was in Amsterdam starten, voor mensen waarbij bleek dat ze geen binding hebben met Amsterdam en niet extra kwetsbaar zijn, was de duur van verblijf tijdens de winteropvang beperkt. Tijdens de winterkouderegeling is de opvang wel weer voor iedereen open. • De lichter ingekleurde staven in de figuur zijn minder goed vergelijkbaar vanwege covid-19 (winter 19/20 t/m winter 21/22) of een restrictiever toelatingsbeleid gedurende de periodes zonder winterkouderegeling (23/24).

2 M.u.v. de periode van 19/20 t/m 21/22.

3

Conclusies: • Het totaal aantal unieke gebruikers van de winteropvang/winterkouderegeling toont een stijgende trend met bijna een verdubbeling in de laatste winter met vergelijkbare cijfers (22/23; 2.136 personen) vergeleken met de eerste winter uit de figuur (15/16; 932 personen); • Het aandeel personen met een EU-nationaliteit stijgt zowel in termen van absolute aantallen (961 in 22/23 vs. 280 in 15/16) als relatief (proportie van totaal: 45% in ‘22/’23 vs. 30% in de winter ‘15/’16); • Het totaal aantal unieke bezoekers van de winteropvang/winterkouderegeling met Nederlandse nationaliteit blijft nagenoeg gelijk (tussen 400-550 personen). • De mensen die in ‘22/’23 gebruik hebben gemaakt van de winteropvang/winterkouderegeling waren gemiddeld 38 jaar en de groep bestond voor 92% uit mannen. Kanttekeningen: • Nationaliteit is weliswaar vaak bekend, maar het is niet bekend of diegenen met een EUnationaliteit ook daadwerkelijke arbeidsmigranten zijn. • De cijfers betreffen totaalcijfers over vier maanden, op een willekeurige datum zal een deel van deze groep niet meer (dakloos) in Amsterdam verblijven. Op een gemiddelde dag in de jaren ’22/’23 waren er maximaal 241 mensen in de opvang. • Van belang is te beseffen dat elk jaar de grote meerderheid van de EU-burgers nieuw in de opvang verschijnt.

De groep EU-burgers die op tenminste twee opeenvolgende winters gebruik heeft gemaakt van de winteropvang/winterkouderegeling is maar heel klein. Een belangrijke consequentie hiervan is dat, ook indien een meer structurele oplossing gevonden zou worden voor deze groep, in het jaar erop een grotendeels nieuwe groep zich zal aandienen. • Niet alle dakloze EU-burgers maken gebruik van de winteropvang/winterkouderegeling. Uit inventarisaties van De Regenboog Groep ten tijde van de winterkouderegeling blijkt dat een deel om uiteenlopende redenen geen gebruik maakt van deze opvang. • Met betrekking tot het aandeel EU-burgers wijzen de eerste indrukken van de winteropvang/winterkouderegeling van de winter 2024/25 op een vergelijkbare situatie als het voorgaande jaar.

4

2.

Inloophuizen van De Regenboog Groep

Bij de inloopvoorzieningen van De Regenboog Groep (er zijn er negen in Amsterdam) kunnen mensen langskomen voor een gezonde maaltijd, een douche, schone kleren en maatschappelijk werk. Mensen kunnen er even op adem komen en ontspannen. De grote meerderheid van de klanten is dakloos of heeft een instabiele huisvesting. Figuur 2 laat zien dat De Regenboog Groep in de periode 2021-2023 een toenemend aantal EU-burgers heeft gezien. Jaar 2021 is minder goed vergelijkbaar met de andere jaren vanwege capaciteits- en reisrestricties die golden tijdens de Coronacrisis. Opvallend is dat de meerderheid van de cliënten die jaarlijks worden gezien nieuw zijn. Dit betekent dat een aanzienlijk deel van de EU-burgers kortdurend van deze voorziening gebruik maakt. In 2024 is het aantal bekende EU-burgers duidelijk hoger dan in de jaren 2021/2022, maar is het totaal aantal iets lager dan in 2023. Een dossieronderzoek van De Regenboog Groep wees uit dat ongeveer de helft van de groep een werkgeschiedenis heeft en daarmee in Nederland mogelijk sociale rechten heeft opgebouwd. Door dakloosheid, gebrek aan inschrijfadres (=briefadres) en gebrek aan inschrijving bij het UWV is de rechtspositie van deze mensen veelal onduidelijk. 1800 1600 1400 1200 1000

684

887

1056

904

800 600 400 200

613

630

650

733

2021

2023

2023

2024 (t/m nov)

0

bekende EU-klanten

Nieuwe EU-klanten

Figuur 2: Het aantal bezoekers met EU-nationaliteit in de inloophuizen van De Regenboog Groep

Conclusies: • De inloopvoorziening van De Regenboog Groep is een relevante bron voor het inschatten van de grootte van de doelgroep en het bereik van het aanbod. Verwacht wordt dat de meerderheid van de groep kwetsbare EU-burgers op enig moment in contact komt met De Regenboog Groep. • Het gaat voor een aanzienlijk deel om EU-arbeidsmigranten met werk/werkgeschiedenis waarvan ongeveer de helft in Amsterdam (en daarmee dus de andere helft buiten Amsterdam). • De Regenboog Groep kent mogelijkheden voor interventies. Door contacten met maatschappelijk werk kan deze groep worden begeleid naar werk/huisvesting of terugkeer naar land van herkomst (repatriëring).

5

3.

Repatriëringen (Veldwerk / De Regenboog Groep)

Hulp bij repatriëring is van belang bij EU-burgers die niet de middelen hebben om zelfstandig te reizen. Dit kan door middel van een ticket terug, of het inzetten van een zachte landing waarbij het verblijf en de zorg in het land van herkomst is geregeld. In Nederland zijn de opties voor opvang beperkt voor EUburgers die geen sociale rechten hebben opgebouwd. Indien de kans op het vinden van werk en huisvesting in Nederland gering is, geeft repatriëring de meeste kans op (toekomst)perspectief. In totaal zijn in een periode van 1 jaar (augustus 2023 - juli 2024) 441 EU-burgers gerepatrieerd van wie 303 door De Regenboog Groep en 134 door Veldwerk (welzijnsorganisatie stichting perMens). De meeste geregistreerde landen van herkomst zijn Polen (23%) en Roemenië (22%).

Overige landen 20%

Letland 2% Portugal 3% Italië 3% Tsjechië 4% Hongarije 5%

Polen 23%

Roemenie 22%

Spanje 8%

Duitsland 10%

Figuur 3: Verdeling repatriëringen naar land van bestemming binnen de EU (n=441).3

Meer repatriëringen Het aantal repatriëringen was in 2023/24 hoger dan in 2022. Toen werden er nog 256 EU-burgers gerepatrieerd waarbij eveneens Polen (32%), Roemenië (19%) en Duitsland (10%) de meest voorkomende landen waren. Het aantal personen met Roemenië als bestemmingsland is opvallend hoog. Mogelijk is Roemenië moeilijker bereikbaar/bereisbaar waardoor een terugkeer zonder hulp moeilijker is. Zachte landing Repatriëring is een belangrijke interventie voor de groep met psychische of verslavingsproblemen die niet in staat is zelf terug te reizen. Zorg in het land van herkomst is voor hen belangrijk. Voor een deel van deze groep wordt een ‘zachte landing’ voorbereid waarbij mensen bij aankomst direct opvang en behandeling krijgen. De methodiek van de zachte landing is tot nog toe beperkt voor Polen. Wel zal dit concept uitgebreid worden tot andere landen. Hierbij zal o.a. gebruik worden gemaakt van het internationale netwerk van het Leger des Heils.

3 De grote meerderheid van de repatriëringen heeft betrekking op EU-burgers (85% bij Veldwerk). De meerderheid van de repatriëringen

hebben betrekking op mensen die tot de OGGZ groep behoren (vaak met psychiatrie en/of verslavingsproblemen (bij Veldwerk 79%).

6

4.

Huisartsenpost voor mensen die dakloos en/of onverzekerd zijn (Dr. Valckenier)

Dr. Valckenier is de huisartspraktijk binnen de GGD Amsterdam voor mensen die niet bij de reguliere zorg terechtkunnen, o.a. vanwege dakloosheid en/of omdat ze onverzekerd zijn. Op de peildatum 29 november 2024 stonden 579 onverzekerde mensen ingeschreven bij Dr. Valckenier.

Onbekend; 39; 7%

Nederland/Antillen; 56; 9% Suriname; 22; 4% EU-oude lidstaten; 46; 8%

Overige landen; 227; 39%

EU nieuwe lidstaten; 178; 31%

VK/overig EER; 11; 2%

Figuur 4: Geboorteland van de (onverzekerde) doelgroep die ingeschreven staat bij Dr. Valckenier (29/11/2024)

Bij 39% van de patiënten ging het om mensen met een andere EU-nationaliteit dan de Nederlandse. In meerderheid om één van de nieuwe EU-lidstaten. De meest voorkomende EU landen van herkomst waren Polen (88), Roemenië (23), Hongarije (16) en Letland (15). Buiten de EU gaat het om Marokko (44), Algerije (27), Suriname (22) en Oekraïne (15). In 85% van de gevallen betreft het mannen. Spreekuren op de winteropvang zijn een belangrijke route via welke patiënten bij Dr. Valckenier terecht komen. Beperkingen: • Niet alle mensen die in de praktijk staan ingeschreven hoeven op het peilmoment nog in Amsterdam te verblijven. • Bovenstaande indeling is gemaakt op basis van geboorteland, het gaat waarschijnlijk deels om mensen die wel de Nederlandse nationaliteit hebben. • Ook in de registratie van Dr. Valckenier kunnen arbeidsmigranten niet worden onderscheiden. Gebrek aan ziektekostenverzekering is een belangrijke hindernis voor het verlenen van zorg. Kosten kunnen bij het CAK4 gedeclareerd worden via de subsidieregeling medisch noodzakelijke kosten voor onverzekerden. Deze regeling staat onder druk door recent aangekondigde bezuinigingen.5

4 Stichting Centraal Administratie Kantoor AWBZ (Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten) 5 Opiniestuk straatarts Marcel Slockers over bezuinigingen op regeling onverzekerden, medisch contact

7

5.

Arrestantenzorg (GGD, afdeling Forensische geneeskunde en medische advisering; FGMA)

Arrestanten hebben gedurende de periode dat zij in bewaring zijn bij de politie recht op zorg. Forensisch artsen en verpleegkundigen van de GGD verrichten deze medische arrestantenzorg. Arrestanten die ziek zijn, of die hun medicijnen niet bij zich hebben worden door hen behandeld. Figuur 5a laat de ontwikkeling zien van het totaal aantal arrestanten in Amsterdam aan wie arrestantenzorg is verleend over de periode 2016 – 2023, met een uitsplitsing naar geboorteland. Opvallend is dat – met name in de eerste jaren in dit overzicht – geboorteland vaker niet dan wel is geregistreerd. Figuur 5b geeft daarom de ontwikkeling van het aandeel arrestanten weer waarbij de groep met waarbij geboorteland niet is geregistreerd niet is meegenomen. Daarbij is te zien dat het percentage EU burgers onder de arrestanten die medische zorg krijgen gestaag toeneemt.

5000 4000 3000 2000 1000 0 2016 EU

100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0%

2017

2018

Overige Landen

2019

Suriname

2020 Nederland

2021

2022

2023

niet geregistreerd/onbekend

10%

11%

12%

12%

12%

14%

16%

17%

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

EU

buiten EU

Suriname

Nederland

Figuur 5a/b: Absoluut aantal en relatieve aandeel van arrestanten naar geboorteland in Amsterdam.

8

oude EU lidstaten 18% Polen 35%

andere nieuwe lidstaten 7% (voormalig) Joegoslavië 5% Hongarije 5% Bulgarije 5% Letland 5%

Roemenië 20%

Figuur 6: Geboorteland EU-burgers gezien door arrestantenzorg in 2023 (n=530)6.

In de cirkeldiagram (figuur 6) worden de arrestanten uit 2023 met een EU land anders dan Nederland uitgesplitst. Het merendeel van deze groep (82%) is afkomstig uit nieuwe EU-lidstaten die vanaf 2004 tot de EU zijn toegetreden. De indeling naar specifieke geboortelanden laat zien dat Polen en Roemenië de meest voorkomende geboortelanden zijn. Dakloosheid wordt niet structureel geregistreerd, hierbij wordt dan ook de totale groep beschreven. In de praktijk van de hulpverlening wordt er veel verslaving gezien onder deze groepen. Het blijkt moeizaam om ze de hulpverlening in te krijgen door gebrek aan zorgverzekering, onbekendheid met het Nederlandse zorgsysteem en taalbarrières.7 Conclusies: • Het totaal aantal en aandeel arrestanten met EU-geboorteland lijkt toe te nemen. Het aandeel arrestanten met een EU-geboorteland als percentage van het totaal was 10% in 2016 en 17% in 2023. • Wel moet daarbij rekening gehouden worden met de onderrapportage van geboorteland; omdat dit met name mensen die niet in Amsterdam woonachtig zijn betreft, is het precieze percentage EU burgers waarschijnlijk hoger dan hier vermeld. • Binnen de groep met EU-geboorteland zijn Polen (52%) en Roemenië (18%) de grootste groepen.

6 Totaal 4153 arrestanten in 2023 in Amsterdam, waarvan 3086 met een geregistreerd geboorteland. 7 Informatie forensisch arts

9

6.

Vreemdelingenoverleg (overlastveelplegers in openbare ruimte)

In de aanpak van overlastgevend gedrag in de openbare ruimte hebben een aantal stadsdelen een zogenaamde lokale aanpak overlastveelplegers. Casuïstiek wordt meestal ingebracht door politie en Toezicht en Handhaving Openbare Ruimte (THOR). Indien blijkt dat een persoon in kwestie geen regiobinding heeft met Amsterdam – maar een zorgprobleem evident wel aan de orde is (niet enkel een veiligheidsprobleem) wordt een dergelijke casus verwezen naar het vreemdelingenoverleg. Het vreemdelingen overleg wordt voorgezeten door de centrale stad en daarnaast nemen deel: IND (Dienst Terugkeer en Vertrek), AVIM (vreemdelingenpolitie) en GGD Vangnet. In de periode 2021 – september 2024 zijn in totaal 397 personen in dit vreemdelingenoverleg besproken. Van deze totale groep was van 208 personen (52%) de nationaliteit bekend. Binnen deze groep waren tenminste 161 personen (77%) met een EU-nationaliteit. De tabel hieronder geeft een verdere uitsplitsing naar specifieke landen. België Zweden Portugal Estland Denemarken Griekenland Frankrijk Finland Litouwen Bulgarije BRD / Duitsland Italië Hongarije Letland Roemenië Polen

1 1 1 1 1 2 2 2 4 6 7 8 9 21 36 59 0

10

20

30

40

50

60

70

Figuur 7: Nationaliteit van personen besproken in het vreemdelingenoverleg (2021-sept. 2024) NB. VK (n = 2), Sovjet-Unie (n = 4), voormalig Joegoslavië (n = 1) en Tsjecho-Slowakije (n = 2) niet opgenomen in tabel

Conclusies: Circa driekwart van personen besproken in het vreemdelingenoverleg hebben een EU-nationaliteit. Binnen deze groep zijn de Poolse, Roemeense en Letse nationaliteit het meest voorkomend. Kanttekeningen: Bij de helft van de casuïstiek waren personen niet bekend in de BRP/RNI en was ook geen nationaliteit bekend.

10

7.

Tijdelijk verblijf op Transformatorweg 6: 24-uurs voorziening voor kwetsbare EU-burgers.8

De Transformatorweg 6 is een 24-uurs voorziening voor kwetsbare dakloze EU-burgers en ongedocumenteerden die niet in aanmerking kunnen komen voor de reguliere opvang met begeleiding.9 Doel van de voorziening is het bieden van perspectief naar een volgende stap, hetzij terugkeer naar het land van herkomst of het realiseren van werk en huisvesting. Het verblijf en bijbehorende begeleiding biedt de mogelijkheid om te ontsnappen aan de vicieuze cirkel van dakloosheid, drugsgebruik en psychische problemen. Het aantal plaatsen voor EU-burgers werd in 2024 uitgebreid van 30 naar 43.10 In 2023 hebben 85 EU-burgers gebruik gemaakt van deze voorziening. In totaal zijn er in 2023 47 EU-burgers uitgestroomd. Hiervan werden 7 personen gerepatrieerd (al of niet met zachte landing) .11 Opvallend is dat personen voor wie terugkeer naar het land van herkomst de beste optie lijkt, vaak moeilijk te motiveren zijn voor repatriëring. Daarnaast werden 15 personen toegeleid naar werk en huisvesting. Voor werk is er voor deze groep een uitzendbureau opgericht: ‘Backtowork’. Ook is in een pilot met de dienst Werk Participatie en Inkomen van de gemeente Amsterdam voor enkele mensen beschut werk gevonden. Het vinden van betaalbare huisvesting is echter een steeds groter wordende drempel voor uitstroom.

Wanneer geen zelfstandige opvang wordt gevonden kunnen mensen tijdelijk opgevangen worden in de doorlopende winteropvang of de zogenaamde NOIZ (NachtOpvang In Zelfbeheer). 12 Het krijgen van Werk en huisvesting is lang niet altijd mogelijk, zeker als de verslavings- of psychische problemen aanhouden. In dat geval is er slechts in uitzonderingsgevallen doorstroom mogelijk naar reguliere opvang met begeleiding of een ziekenhuisopname indien dat noodzakelijk is. In 2023 werden twee mensen in het ziekenhuis opgenomen, van wie er 1 terminaal ziek was. In de 2023 hebben 22 personen de voorziening op eigen initiatief verlaten, zijn geschorst of wilden niet meer meewerken aan het traject.

8 9 10

11

12

Bron: evaluatie Transformatorweg 6 van De Regenboog Groep Begeleid Thuis of Beschermd Verblijf Daarnaast zijn er 30 plaatsen voor dakloze ongedocumenteerden mensen die niet in Nederland kunnen blijven maar ook niet terug kunnen naar het land van herkomst. In totaal zijn er daarmee 85 plaatsen voor 24-uurs verblijf. Naast deze opvang wordt tijdens de wintermaanden in het gebouw van de Transformatorweg de eerder genoemde winteropvang/winterkouderegeling geboden. Informatie locatie Transformatorweg (HVO/Querido) In 2024 werden er 8 mensen gerepatrieerd waarvan 6 met een “zachte landing” waarbij vooraf zorg en opvang in het betreffende land wordt georganiseerd; zachte landing is beperkt tot Polen. Uitleg Nachtopvang in Zelfbeheer

11

8.

Geregistreerde incidenten “overlast zwervers” (E41) door politie in Amsterdam.

Onderstaande gegevens zijn afkomstig uit het data portal van de politie (politie.data.nl) en betreft het aantal geregistreerde incidenten met “overlast zwervers” in Amsterdam.13 Het betreft, naar alle waarschijnlijkheid, incidenten van personen die tijdens deze melding dakloze buitenslapers waren. Een uitsplitsing naar nationaliteit wordt in deze data niet gegeven maar de ervaring van veldwerkers maakt dat de grote meerderheid van de mensen buitenslapers een buitenlandse nationaliteit heeft, en ook in meerderheid het aandeel EU-burgers betreft.

5854

6000 5000

4635

4000

3402

3000

2411

2587

1993 2000 1000 0 2019

2020

2021

2022

2023

2024

Figuur 8: aantal geregistreerde incidenten “overlast zwervers” per jaar (2019-2024)

In de gehele periode 2019 t/m 2024 is het aantal geregistreerde incidenten bijna verdrievoudigd. Vanaf 2o22 is er een versnelde stijging van het aantal geregistreerde incidenten. Dit staat gelijk aan 16 incidenten per dag. In hoeverre de ontwikkeling in de geregistreerde overlast ook de daadwerkelijke trend van het aantal mensen dat dakloos is weerspiegelt is onduidelijk, veranderingen in de wijze van werken van de politie of wijze van registreren kunnen hier mogelijk ook invloed op hebben gehad.

13 data.politie.nl

12

9.

Veldtafel EU-burgers

De Veldtafel EU-burgers van de GGD Amsterdam is een samenwerkingsplatform dat zich richt op het coördineren van zorg en ondersteuning voor de meest kwetsbare dakloze EU-burgers in de stad. Onder regie van de GGD brengt de Veldtafel diverse partijen samen om effectieve oplossingen te vinden voor de specifieke casussen uit deze doelgroep. Belangrijkste functies van de Veldtafel EU-burgers: • Coördinatie van zorg: Het platform faciliteert de samenwerking tussen verschillende instanties, zoals maatschappelijke opvang, verslavingszorg en andere hulpverleningsorganisaties. Het bespreekt, en zoekt oplossingen voor complexe casuïstiek van dakloze EU-burgers waar het reguliere werkveld niet uitkomt. • Eerste stap toeleiding tot opvang: beoordeling of iemand mogelijk in aanmerking komt voor Wmo voorzieningen. Vervolgens checkt de dienst WPI14 de woon en werkgeschiedenis checkt en beoordeeld of iemand aangemeld kan worden bij de Centrale Toegang. De Centrale Toegang beoordeeld vervolgens de mate van kwetsbaarheid en het bijbehorend traject. • Ondersteuning bij terugkeer: Voor EU-burgers die ervoor kiezen terug te keren naar hun land van herkomst, biedt de Veldtafel ondersteuning bij repatriëring, inclusief een ‘zachte landing’ om de overgang te vergemakkelijken.

De EU burgers worden aangemeld door partijen in de stad die direct contact hebben met dakloze EU burgers met name De Regenboog Groep, Mobiel Team van HVO/Querido, Politie, Veldwerk van Permens en de GGD zelf. Het zoeken van de oplossing is maatwerk omdat de mogelijkheden voor zorg en opvang afhankelijk zijn van de rechtmatigheid van verblijf, de arbeidsgeschiedenis en de ernst van eventuele psychische of verslavingsproblemen. Vanaf april 2023 tot en met 2024 zijn er op de veldtafel 165 personen besproken. Van deze 165 is van 121 uit de registraties bekend dat zij uit een nationaliteit van een EU land hebben. Meest voorkomende nationaliteit onder mensen die geregistreerd staan in GBA (en/of RNI) is de Poolse (31; 26%), Hongaarse (15; 12%), Roemeense (13, 11%) en Bulgaarse (12, 10%). (% t.o.v. 121 EU-burgers). Tabel 1. Nationaliteit (aantal en %) van personen besproken op de veldtafel (apr 2023 – dec 2024) Nationaliteit % totaal % bekend Nieuwe EU-lidstatena 81 49% 76% Oude EU-lidstaten 30 18% 28% Buiten EU (wel Europa) 4 2% 4% Totaal bekend 116 70% 100% Onbekend/niet in GBA 50 30% Totaal 165 100% a Nieuwe / oude EU lidstaten: lidstaten vanaf/voor 2004 toegetreden in de EU.

In hoeverre de acties van de veldtafel daadwerkelijk hebben geleid tot repatriëring, toeleiding naar opvang of succesvolle zorgcoördinatie is niet direct uit de tekstvelden in de registratie af te leiden.

14 Dienst Werk Participatie en Inkomen

13

10. Conclusies en kanttekeningen

Overall conclusies: •

• •

•

•

•

De hoofdstukken in deze scan geven een indruk van de organisaties en vindplaatsen die betrokken zijn bij de doelgroep en geven een grove indruk van de ontwikkelingen in de omvang van deze doelgroep. Er lijkt een stijging van het absolute aantal EU-burgers dat in kwetsbare positie in beeld komt. De meest in het oog springende bron/vindplaats van de doelgroep (kwetsbare EUarbeidsmigranten) is de winteropvang en winterkouderegeling. Binnen deze vormen van opvang is een duidelijke stijging van zowel het aantal als het aandeel EU-burgers over de jaren. Binnen de EU-burgers blijkt de Poolse en Roemeense groep veelal het grootst. Een uitbreiding van de aanpak voor zachte landing door samenwerking met opvang- en zorgvoorzieningen in Roemenië, maar zo mogelijk ook met landen als Hongarije, Bulgarije en Letland is gewenst. Daarnaast is er een stijgend aantal politieregistraties van “overlast door zwervers”. Naar verwachting de meerderheid een EU-nationaliteit anders dan de Nederlandse heeft. De politie heeft daardoor een belangrijke signaalfunctie voor de hulpverlening. Bij repatriëringen gaat het over aanzienlijke aantallen (n=441). Het effect van deze repatriëringen voor de stad Amsterdam zal afhangen van de mate van overlast die deze groep veroorzaakt en de mate van sociaal medische problematiek van deze mensen.

Kanttekeningen: •

• •

•

Bij alle bronnen/vindplaatsen in deze rapportage geldt de beperking dat arbeidsmigranten niet te onderscheiden zijn binnen registraties. Daarom wordt de totale groep met EU nationaliteit benoemd. Ook nationaliteit wordt niet altijd geregistreerd. In dat geval is geboorteland gebruikt als proxy. De informatie is sterk gefragmenteerd. Koppeling van verschillende bronnen zou mogelijk een beter inzicht kunnen geven in de dynamiek van de groep EU-burgers en de effecten en resultaten van verschillende interventies. Het aanbod van voorzieningen kan leiden tot een hogere instroom of langer verblijf van dakloze EU-burgers in de stad. In het plan van aanpak van Roemer15 wordt dan ook voorgesteld om met deelnemende gemeenten afspraken te maken over een soortgelijk aanbod van eenmalige kortdurende opvang en stabilisatie, gericht op werktoeleiding of terugkeer. Ook de monitoring van de effecten en resultaten van de inzet op kwetsbare EU-burgers zou bij voorkeur in meerdere steden vergelijkbaar moeten worden opgezet.

15 Plan van aanpak kwetsbare dakloze EU burgers

14