3b. Amsterdam-Almere rapportage onderzoek paviljoen Floriade definitief.pdf

Evaluatie bouwtechnische aspecten van het Floriade-paviljoen ‘The Voice of Urban Nature’ Lectoraat Sustainable Areas and Soil Transitions

Datum Titel Pagina

17 juli 2023 Evaluatie bouwtechnische aspecten van het Floriade-paviljoen ‘The Voice of Urban Nature’ 2 / 19

Colofon

Datum Referentie Versie Opdrachtgever Status Organisatie Auteur Lectoraat Academie

17 juli 2023 AFAS/001947 Definitief Gemeente Almere, Postbus 200, 1300 AE Almere, Wouter Locher T.a.v. Crediteurenadministratie ir. J. (Johan) Riezebos, onderzoeker Sustainable Areas and Soil Transitions School of Business, Building and Technology

Deze rapportage is beoordeeld en goedgekeurd door: dr. ir. T.J.N.M. (Theo) de Bruijn, lector ValidSigned door Theo de Bruijn op 18-07-2023

dr. ir. A.G. (Bram) Entrop, associate lector ValidSigned door Bram Entrop op 17-07-2023

© Saxion. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Datum Titel Pagina

17 juli 2023 Evaluatie bouwtechnische aspecten van het Floriade-paviljoen ‘The Voice of Urban Nature’ 3 / 19

Inhoudsopgave 1

Achtergrond ........................................................................................................................................4

2

Vraag- en doelstelling.........................................................................................................................5

3

Onderzoeksopzet ...............................................................................................................................6

4

Bespreking van de onderzoeksresultaten ..........................................................................................7

5

Conclusies ..........................................................................................................................................9

6

Aanbevelingen

10

Bijlage 1: Foto’s bezoek opslaglocaties..................................................................................................11

Titel Pagina

Evaluatie bouwtechnische aspecten van het Floriade-paviljoen ‘The Voice of Urban Nature’ 4 / 19

1

Achtergrond

Vanaf 14 april 2022 tot en met 7 oktober 2022 is Almere een half jaar lang hét podium voor de wereldtuinbouwtentoonstelling Floriade Expo 2022 geweest. Deze zevende editie van de Floriade stond in het teken van Growing Green Cities. Centraal in deze Floriade stonden de groene, gezonde stad van de toekomst en de vraagstukken – of liever: de oplossingen – die de toenemende urbanisatie met zich meebrengt. De naamgevers van de Floriade 2022, Amsterdam en Almere, kozen ervoor om gezamenlijk een bijdrage aan de Floriade te leveren middels een brede programmering rond alle thema’s van de Floriade, een gerichte inzending voor de kavelinrichting op het Floriadeterrein en afsluitend door het herplaatsen van de inzending van de Floriade in de stadswijken (IJburg & Pampus) een gezamenlijke legacy te creëren. De gemeente Almere en de gemeente Amsterdam hebben een opzet gemaakt voor de gezamenlijke inzending op de Floriade Expo 2022. Het thema was: de stem van de natuur in stedelijke ontwikkeling. In hoofdlijnen bestond de gezamenlijke inzending uit een paviljoen met een expositie, de inrichting van een tuin op de kavel en een scala aan activiteiten in en rond het paviljoen.

Het paviljoen zou circulair worden gebouwd en dusdanig worden geconstrueerd, dat het na afloop van de Floriade deels in Amsterdam en deels in Almere dienst kon gaan doen als basis voor een maatschappelijke voorziening, die in Amsterdam onder verantwoordelijkheid van de nieuwe eigenaar om- en/of afgebouwd zou worden. Voor het ontwerp en de realisatie van het paviljoen en de tuin werd een tender uitgeschreven. De winnende inzending is gerealiseerd en tijdens de Floriade Expo 2022 in gebruik geweest voor bezoekers en er zijn diverse activiteiten georganiseerd. Na afloop van de tentoonstellingsperiode is het paviljoen gedemonteerd en opgeslagen. Naar de mening van de opdrachtgevers zijn de materialen in een dermate slechte staat, dat hergebruik, zoals bedoeld in de oorspronkelijke opzet, niet mogelijk is.

Titel Pagina

Evaluatie bouwtechnische aspecten van het Floriade-paviljoen ‘The Voice of Urban Nature’ 5 / 19

2

Vraag- en doelstelling

Naar aanleiding van de constatering door de opdrachtgevers dat de opgeslagen materialen niet geschikt zijn voor hergebruik van (delen van) het paviljoen is de behoefte ontstaan om een evaluatie te doen van het gehele traject van tendering tot en met demontage, zodat hiervan voor toekomstige projecten geleerd kan worden. Onderdeel van die evaluatie zijn de volgende vragen, die voorgelegd zijn aan Bureau De Hele Olifant en Saxion, School of Business, Building and Technology, lectoraat Sustainable Areas and Soil Transitions. Vraag 1: Hoe had de nu ontstane situatie voorkomen kunnen worden? Hierbij nadrukkelijk ook de tenderfase betrekken. Vraag 2: Waren de ambities in relatie tot het gestelde budget juist geformuleerd en haalbaar? Vraag 3: Wat zijn zo duurzaam mogelijke toepassingen voor het restmateriaal in de huidige staat? De gemeente Amsterdam en de gemeente Almere willen graag leren van de bevindingen om bij toekomstige projecten daarmee hun voordeel te kunnen doen. De doelstelling voor het Saxion lectoraat is daarom: Het opstellen van een onderzoeksrapport met als resultaat een analyse van de gevoerde tenderprocedure en de gestelde ambities. Bovendien een analyse van de oorzaken van het niet langer bruikbaar blijken te zijn van de gedemonteerde onderdelen van het paviljoen.

Tenslotte conclusies en aanbevelingen voor toekomstige tenders en mogelijke duurzame toepassingen van het materiaal dat opgeslagen is, afkomstig van het gedemonteerde paviljoen. Bureau De Hele Olifant is aangewezen als lead-onderzoekspartij, waarbij Saxion de benodigde input zal leveren voor wat betreft de bouwtechnische aspecten en de beoordeling van de aanbieding in relatie tot de uitvraag en het gestelde budget.

Titel Pagina

Evaluatie bouwtechnische aspecten van het Floriade-paviljoen ‘The Voice of Urban Nature’ 6 / 19

3

Onderzoeksopzet

Voor het onderzoek zijn een aantal stappen gezet: -

-

-

-

Door de gemeenten Amsterdam en Almere zijn de relevante stukken rond de besluitvorming, de uitvraag, het ontwerp, de realisatie en de demontage/sloop van het Floriade paviljoen “The voice of Urban Nature” beschikbaar gesteld. Deze stukken zijn in de voorbereiding op de gevoerde interviews bestudeerd en onduidelijkheden zijn uitgevraagd. Op 11 april 2023 is een bezoek gebracht aan twee opslaglocaties waar de onderdelen van het gedemonteerde paviljoen waren opgeslagen. Op de eerste locatie waren de houten onderdelen voornamelijk in containers, maar deels ook daarbuiten opgeslagen onder een overkapping in de buitenlucht. Hier zijn foto’s gemaakt en zijn ook vochtmetingen gedaan van het hout.1 Op de tweede locatie was één container aanwezig met de (restanten van) kalkhennep-panelen die uit de gevel van het paviljoen waren gekomen. Tijdens de door Bureau De Hele Olifant georganiseerde interviews die relevant werden geacht voor de beoordeling van de aan Saxion gestelde onderzoeksvragen zijn verduidelijkingsvragen gesteld.2 Bij de evaluatie-sessie die georganiseerd is op 6 juni 2023 is input geleverd en zijn onderlinge standpunten helder geworden in de gesprekken.3 In deze beoordeling zijn ook de indrukken meegenomen van een bezoek dat de onderzoeker heeft gebracht aan het paviljoen tijdens de Floriade op 21 september 2022.

Dit was voordat de onderzoeker betrokken was bij dit onderzoek.

Op basis van de bovengenoemde stappen zijn de bevindingen geordend en in dit onderzoeksrapport verder uitgewerkt, waarna de conclusies en aanbevelingen zijn opgesteld. Deze rapportage kan niet los worden gezien van de rapportage van Veranderkundig Bureau De Hele Olifant, concept-versie 3 juli 2023

Zie bijlage 1 voor foto’s Zie ook de rapportage van Veranderkundig Bureau De Hele Olifant, conceptversie 3 juli 2023 3 idem 1 2

Titel Pagina

Evaluatie bouwtechnische aspecten van het Floriade-paviljoen ‘The Voice of Urban Nature’ 7 / 19

4

Bespreking van de onderzoeksresultaten

De onderzoeksresultaten zullen hieronder besproken worden aan de hand van drie relevante onderdelen: a. Bevindingen rond de uitvraag / tenderfase b. Over de ambities in relatie tot het gestelde budget c.

Indicatie van de mogelijke toepassingen voor het restmateriaal in de huidige staat

a. Uitvraag / tenderfase: Na bestudering van de aangeleverde stukken en de informatie uit de interviews kan geconcludeerd worden dat de uitvraag via de tender een hoog ambitieniveau heeft. Belangrijk in het kader van dit onderzoek is dat demonteerbaarheid en herbruikbaarheid van het paviljoen een duidelijke inkadering hebben. Meerdere geïnterviewden geven aan dat tijdens het hele traject van tendering, ontwikkeling, realisatie en gebruik steeds de demonteerbaarheid en herbouw in delen benoemd zijn geweest en ook niet ter discussie stonden. Wat wel geconstateerd moet worden is dat de eisen van demonteerbaarheid en herbouwbaarheid niet voorzien zijn van randvoorwaarden. Ook is geen prijsopgave gevraagd voor het demonteren en herbouwen van het paviljoen. Dat wordt verklaard vanuit de gemeente Amsterdam door het gegeven dat er budget beschikbaar gesteld zou worden door een toekomstige gebruiker. Er waren 3 potentiële locaties / gegadigden in beeld. Daarvan leek een locatie op IJburg het meest kansrijk. De stedenbouwkundige eisen zijn als randvoorwaarde meegegeven bij de uitvraag. Echter is later besloten – gezamenlijk met de projectgroep IJburg – dat het bouwwerk niet direct na de Floriade kon worden opgebouwd. Dat is ook de reden dat er gevraagd is om het paviljoen na demontage geklimatiseerd op te slaan voor een periode van 2 jaar. b.

Ambities in relatie tot het gestelde budget Zowel uit de stukken als uit de interviews blijkt dat het plan voor het paviljoen getuigde van een hoog ambitieniveau. De ambities waren helder verwoord met een duidelijke vrijheid voor de aanbieders. Voor wat betreft de beoordeling van de materialisatie van het paviljoen was het de vraag of er voldoende inhoudelijke kennis aanwezig was bij de betrokkenen. Dat is in meerder interviews aan de orde geweest en ook bij de evaluatiebespreking werd dat beaamd door de aanwezigen. De uitvraag was dus in orde, maar bij de beoordeling van de aanbiedingen ontbrak voldoende diepgaande kennis van nieuwe biobased materialen. Deels werd dat veroorzaakt doordat het geheel werd gezien als ‘pionieren met nieuwe materialen en technieken’. Innovaties werden omarmd. Dat een dergelijke instelling ook invloed heeft op en consequenties heeft voor de demontage en herbouw werd slechts ten dele onderkend en heeft geen rol van betekenis gespeeld in de voorfase. c. Toepassingen voor het restmateriaal De staat waarin de gemonteerde onderdelen van het paviljoen zich bevonden op het moment dat de twee opslaglocaties zijn bezocht, maakt meteen duidelijk dat herbouw niet meer aan de orde kan zijn. Er is niet gedemonteerd, maar grotendeels gesloopt met behoud van materialen.

De materialen zijn in containers opgeslagen en deels ook in de open lucht onder een overkapping. Een aantal materialen zijn verzaagd. Het was tijdens het bezoek niet mogelijk om de hele inhoud van de containers te beoordelen, omdat de containers slechts via de deuropeningen in te zien waren.4 4

Zie ook de betreffende foto’s in bijlage 1

Titel Pagina

Evaluatie bouwtechnische aspecten van het Floriade-paviljoen ‘The Voice of Urban Nature’ 8 / 19

De onderdelen waren – voor zover te beoordelen was – niet genummerd of anderszins gemerkt. Van een aantal houten constructiedelen is het vochtgehalte indicatief gemeten. Hieruit blijkt niet een uitzonderlijke situatie van het vochtgehalte. De verzaagde onderdelen zijn niet op een eenvoudige manier te repareren en zullen voor herbouw van (delen van) het paviljoen vervangen moeten worden. De producten die in april aanwezig waren zijn voor een groot gedeelte wel weer als materialen her te gebruiken, maar niet te herbouwen tot een gebouw met het systeem dat voor het paviljoen was ontworpen.

Titel Pagina

Evaluatie bouwtechnische aspecten van het Floriade-paviljoen ‘The Voice of Urban Nature’ 9 / 19

5

Conclusies

Naar aanleiding van de analyse van de aangeleverde stukken en de gehouden interviews kunnen de volgende conclusies worden getrokken met betrekking tot de gestelde onderzoeksvragen. 1. Door de gemeenten Almere en Amsterdam is een ambitieuze uitvraag gedaan om te komen tot een gezamenlijk paviljoen dat op de Floriade 2022 in Almere gerealiseerd is. In het kader van dit onderzoek wordt opgemerkt, dat het vanaf het begin helder is geweest dat het paviljoen zo circulair mogelijk ontworpen en gebouwd moest worden. Ook was helder dat het na afloop van de Floriade gedemonteerd en (in delen) herbouwd zou moeten worden. 2. Zowel tijdens de tenderfase, als tijdens de realisatie- en demontage-fases speelde tijdsdruk een belangrijke, zo niet bepalende rol in de keuzes die gemaakt zijn. Dat geldt voor de keuze van de te gebruiken materialen (er is bijvoorbeeld voor een deel ‘vers gekapt’ hout toegepast), maar ook voor de keuzes die gemaakt zijn voor de demontage / sloop. Een uitspraak die tijdens de interviews werd gedaan was duidelijk: “Het ging met grof geweld. Alleen zo kon het op tijd uit elkaar gehaald worden.” Tegelijkertijd moet geconstateerd worden, dat men er trots op was dat de demontage/sloop ruim binnen de gestelde tijd klaar was. 3. De tijdsdruk speelde ook een rol bij de keuze voor een partij die het paviljoen zou gaan demonteren.

Omdat de eerste inschatting van de demontagekosten een bedrag opleverde, dat volgens het gemeentelijk beleid een meervoudige uitvraag nodig maakte, werden uiteindelijk drie partijen gevraagd. De partij die de realisatie van het paviljoen had verzorgd was daar ook bij, maar die gaf aan het niet meer te kunnen doen binnen de gestelde tijd. Daardoor is de keuze – opnieuw vanwege de grote tijdsdruk – gevallen op een andere aanbieder, die ook al bij de demontage van andere paviljoens betrokken was. Er is wel afgesproken dat gedemonteerd zou worden voor herbouw, maar dat is uiteindelijk niet gebeurd. Ook is de opslag niet in een geklimatiseerde ruimte gedaan, maar zijn de materialen in zeecontainers afgevoerd en opgeslagen. Wel werd de oorspronkelijke bouwende partij gevraagd om als adviseur op te treden. Dat is ook gebeurd, maar slechts om aanwijzingen te geven hoe de demontage gedaan kon worden. Verdere betrokkenheid van de adviserende oorspronkelijke bouwer is niet gevraagd door het bedrijf dat de demontage verzorgde. 4. Uit de interviews komt een beeld naar voren dat er verschillend is gedacht over de toekomst van het paviljoen. Het best kan dat aangegeven worden met gebruik van de termen ‘hergebruik’ en ‘herbouw’. Het gebouw was ontworpen als een bouwsysteem dat in elementen uit elkaar gehaald zou moeten worden bij de demontage.

Die elementen zouden dan ook weer samengesteld kunnen worden tot een gebouw (hetzelfde paviljoen of een deel ervan met andere samenstellingen). Wellicht zouden dan sommige onderdelen wel gerepareerd of vervangen moeten worden. De manier waarop het paviljoen echter uit elkaar is gehaald doet geen recht aan het bouwsysteem. Het is zodanig gedaan dat er wel hergebruik van de bouwmaterialen mogelijk is, maar geen herbouw van het bouwsysteem. De conclusie is dan ook onvermijdelijk, dat de meerwaarde die het bestaande systeem in zich had niet meer vertaald kan worden in opbrengsten. Er rest alleen een aantal materialen die weer (deels) hergebruikt kunnen worden. Veel van de bestaande houtproducten kan weer opnieuw gebruikt worden in andere bouwwerken. De bestaande restanten van de kalkhennep-panelen kunnen worden vermalen, gedroogd en weer tot nieuwe kalkhennep-producten worden geperst. Het is echter de vraag of de kosten zulk hergebruik zullen rechtvaardigen. Ideële motieven zullen dan de doorslag moeten geven.

Titel Pagina

Evaluatie bouwtechnische aspecten van het Floriade-paviljoen ‘The Voice of Urban Nature’ 10 / 19

6

Aanbevelingen

Op basis van de uitgevoerde studie komen we tot de volgende aanbevelingen: 1. Bij toekomstige uitvragen/tenders voor tijdelijke gebouwen, die na een tijd te zijn gebruikt moeten kunnen worden gedemonteerd en elders weer herbouwd, is het verstandig om niet alleen het ontwerp en de realisatie, maar ook de demontage en herbouw in een keer uit te vragen. Mocht er toch een scheiding gewenst zijn van realisatiefase en demontage/herbouwfase, dan zal in ieder geval een duidelijke demontage-handleiding moeten worden gevraagd, die ook door deskundigen op zijn merites zal moeten worden beoordeeld voordat de realisatie start. 2. Tijdsdruk en vernieuwende gebouwen zijn een slechte combinatie. Zorg voor voldoende tijd om innovaties goed te doordenken en de nodige expertise in te huren om de nieuwe producten / toepassingen te laten beoordelen. 3. Zorg voor een helder begrippenkader. Circulariteit is zo langzamerhand een containerbegrip geworden. Maak duidelijk wat bedoeld wordt met begrippen als ‘hergebruik’ of ‘herbouw’. Ook die begrippen kunnen weer geladen zijn. Bedoelen we hergebruik van materialen of hergebruik van het systeem, of zelfs van het gehele gebouw? In dit kader is bijvoorbeeld de terminologie zoals die is neergezet in het Lexicon van het Platform CB’23 een goede Leidraad.5 4.

Verder onderzoek van alle opgeslagen materialen zal nodig zijn om duidelijk te krijgen welke materialen nog weer een toepassing kunnen vinden in andere gebouwen, welke materialen kunnen worden gecomposteerd of anderszins worden verwerkt, welke als brandstof kunnen dienen en welke helaas als afval zullen moeten worden beschouwd.

5

Zie hiervoor de website www.platformcb23.nl/downloads

Titel Pagina

Evaluatie bouwtechnische aspecten van het Floriade-paviljoen ‘The Voice of Urban Nature’ 11 / 19

Bijlage 1: Foto’s bezoek opslaglocaties 11 april 2023 (totaal 33 foto’s) Foto 1

Opslaglocatie Kemphaanweg Almere Foto 2

Titel Pagina

Evaluatie bouwtechnische aspecten van het Floriade-paviljoen ‘The Voice of Urban Nature’ 12 / 19

Opslag naast containers (foto 3)

Detailopname (foto 4)

Stalen constructie in constructie-element (foto 5)

Onduidelijk of hier nummering is aangebracht (foto 6)

Boorgaten in constructie-element (foto 7)

Markering tbv opbouw? (foto 8)

Titel Pagina

Evaluatie bouwtechnische aspecten van het Floriade-paviljoen ‘The Voice of Urban Nature’ 13 / 19

Vochtmetingen van het hout; normale waardes voor buiten beschut opgeslagen hout (foto’s 9 en 10)

Details schroefverbindingen (foto’s 11 en 12)

Titel Pagina

Evaluatie bouwtechnische aspecten van het Floriade-paviljoen ‘The Voice of Urban Nature’ 14 / 19

Foto 13

Details binnenzijde constructiedelen Foto 14

Dit deel is niet gedemonteerd, maar losgetrokken

Titel Pagina

Evaluatie bouwtechnische aspecten van het Floriade-paviljoen ‘The Voice of Urban Nature’ 15 / 19

Hier lijken elementen wel netjes rechtop gestapeld te staan

Foto’s 15, 16, 17 en 18

Foto’s inhoud containers. De containerdeuren konden niet volledig geopend worden.

Titel Pagina

Evaluatie bouwtechnische aspecten van het Floriade-paviljoen ‘The Voice of Urban Nature’ 16 / 19

Inhoud containers met aanduidingen tbv opbouw. Foto boven: “dakliggers 5396 13x” Foto links: “dakliggers 5396 18x” Foto’s 19, 20, 21 en 22

Titel Pagina

Evaluatie bouwtechnische aspecten van het Floriade-paviljoen ‘The Voice of Urban Nature’ 17 / 19

Op sommige plekken is het “grof geweld” en de gehaaste demontage goed te zien Foto’s 23, 24, 25, 26 en 27

Titel Pagina

Evaluatie bouwtechnische aspecten van het Floriade-paviljoen ‘The Voice of Urban Nature’ 18 / 19

Opslag container met kalk-hennep (Burgerboerderij Oosterveld aan de Ibisweg in Almere)

De kalkhennep-blokken zijn overduidelijk niet in hun frames gedemonteerd. Het lijkt voor de hand te liggen om deze te ‘verpulveren’, te drogen en dan opnieuw samen te persen tot kalkhennep producten die een andere toepassing kunnen krijgen.

Foto’s 28, 29 en 30

Titel Pagina

Evaluatie bouwtechnische aspecten van het Floriade-paviljoen ‘The Voice of Urban Nature’ 19 / 19

Foto’s opslagruimte en mogelijke drooglocatie voor de kalkhennep Foto 31

Foto 32

Foto 33