3a. Verslag Evaluatie inzendingen Almere - Amsterdam op Floriade.pdf

1 1

Evaluatie inzendingen Amsterdam – Almere op Floriade 13 juli 2023 Wibo Haverkate - Jos Bakker Veranderkundig Bureau De Hele Olifant

Vraagstelling en kader van deze evaluatie In 2022 organiseerde de gemeente Almere de Floriade, een wereldtuinbouw tentoonstelling die tot op heden één keer per 10 jaar in Nederland georganiseerd wordt. De gemeente Amsterdam was mede naamgever van deze Floriade, zoals ook te zien is in onderstaand logo.

De gemeenten Amsterdam en Almere hebben ingezet op een gezamenlijke bijdrage op en rond de Floriade. In het Plan van Aanpak (2021) voor deze inzending wordt het volgende gezegd over de gezamenlijke bijdrage. De inzet van beide steden was om de samenwerking te versterken en zich extern te profileren als 2 steden met gezamenlijke waarden en ambities.

Changing the Game of organizing performance

2 2 De gezamenlijke bijdrage is langs drie lijnen vormgegeven: 1. Een brede programmatische aanpak onder de naam WeMakeThe.City Green. Almere en Amsterdam voeren gezamenlijk 18 maanden het gesprek in de stad over de groene stad en zij creëren verbindingen. Focus lag op de vraag ‘Welke bijdrage kun jij (of jouw bedrijf / organisatie / inwoner) leveren aan het maken van de groene stad?’. Alle groene activiteiten, gesprekken, onderzoeken die tijdens het festival plaats vonden konden onder deze paraplu worden geplaatst. 2. Een gefocuste inzending op de kavel zelf met als thema ‘The Voice of Urban nature’ (de stem van de stadsnatuur). Dit thema werd ingevuld door een natuur inclusieve inrichting van de kavel. De inzending van Amsterdam Almere had de ambitie om onderscheidend danwel aanvullend te zijn ten opzichte van overige inzendingen op het Floriade terrein. Tegelijk wilden Amsterdam en Almere een betekenisvolle inzending maken, waarmee bezoekers en de land- en tuinbouwsector worden geïnspireerd tot innovatie en gedragsverandering. 3. Het vormgeven van Legacy onder de naam ‘Building the green City’: Amsterdam en Almere kozen ervoor om het tijdelijke paviljoen na afloop van de Floriade in 2 delen te splitsen en in de nieuwe stadswijken IJburg Strandeiland en Pampus te herplaatsen.

Hiermee kon het zaadje geplant worden voor de bouw van de nieuwe groene stad van de toekomst, op een plek waar beide steden elkaar letterlijk konden zien. Het vormgeven gezamenlijke inzending is aangestuurd door een stuurgroep waarin beide gemeenten zitting hadden. Na de Floriade was er bij de stuurgroep behoefte om het resultaat en het proces van de gezamenlijke inzending te evalueren. Aanvullend daarop ontstond binnen het gezamenlijke projectteam, waarvan ook veel (later te benoemen) partnerorganisaties onderdeel uitmaakten, een sterke behoefte om binnen het team een evaluatie uit te voeren en leerpunten op te halen. De aanleiding daarvoor was de constatering, begin 2023, dat demontage en opslag van het paviljoen dusdanig uitgevoerd waren dat de herbouw van het paviljoen zoals bedoeld in Building the green City erg onwaarschijnlijk was geworden. Hierover ontstond grote teleurstelling binnen het team. In deze context hebben de gemeente Almere en de gemeente Amsterdam, bij monde van Dagmar Keim (projectleider vanuit de gemeente Amsterdam) en Wouter Locher (projectmanager vanuit de gemeente Almere), veranderkundig bureau De Hele Olifant (verder DHO) verzocht om met de betrokken partners een evaluatie vorm te geven waarin de teamleden tot gezamenlijke conclusies en leerpunten konden komen.

Hierbij is aan DHO géén expert-oordeel gevraagd, maar is gevraagd om het vormgeven en begeleiden van een proces waarin het team tot een gezamenlijk verhaal kon komen over de inzending. Een verhaal waarin zowel successen als leerpunten goed in beeld komen. De focus heeft in deze evaluatie in hoge mate gelegen op het proces rond het vormgeven van het paviljoen, The Voice of Urban Nature, omdat bij het realiseren van de doelstelling van herbouw grote vraagtekens geplaats worden. Om deze reden is parallel aan de evaluatie die het team zelf uitvoert door de gemeenten een aanvullend expert-oordeel gevraagd aan Hogeschool Saxion, vakgroep Sustainable Area and Soil Transitions, specifiek ten aanzien van de technische haalbaarheid van demontage en herbouw van het paviljoen. De conclusies van Hogeschool Saxion worden in een separate, later op te leveren rapportage ingebracht, maar staan uiteraard in relatie tot het in dit document weergegeven verhaal.

Changing the Game of organizing performance

3 3 Hoewel WeMakeThe.City Green en daarnaast ook nog het binnen de doelstellingen ontwikkelde schooltuinprogramma in de gesprekken wel zijdelings aan de orde zijn geweest brengt de focus op het paviljoen met zich mee dat de andere onderwerpen in deze evaluatie slechts kort aan de orde zullen komen. We behandelen de conclusies over deze punten eerst en zullen daarna ruimer ingaan op de successen en leerpunten rond The Voice of Urban Nature en Building the green City.

De samenstelling van het team voor de inzendingen De gemeenten Almere en Amsterdam waren de opdrachtgevers voor de gezamenlijke inzendingen op de Floriade. Het team dat door hen is samengesteld, en dat dus betrokken is bij deze evaluatie, bestond uit de volgende partijen: • • • • • •

Architect Expositieontwerper Bouwer Dialooghuizen Tuinontwerper Demontagepartner

- Overtreders-W - KossmanndeJong - Fiction Factory - Pakhuis de Zwijger en Avanti Almere - Joost Emmerik - New Horizon

Opzet van de evaluatie De doelen van de inzendingen Om de te evalueren resultaten te concretiseren zijn door de opdrachtgevers van de evaluatie 10 doelen benoemd. Deze doelen zijn uitgangspunt geweest voor de vervolgstappen in de evaluatie. In de doelen is zichtbaar dat de ambitielijnen uit het oorspronkelijke Plan van Aanpak verder uitgewerkt zijn met focus op onder andere het Amsterdamse schooltuinprogramma en het Almeerse Voedseleducatieprogramma. 1. De groenvisie ‘de groene stad voor mens en dier’ van Amsterdam uitdragen en aansluiten bij hoge ambities van Almere om de stad te vergroenen. Bewustwording van de urgentie van en voor het thema biodiversiteit. Een paviljoen waarin ook de burgers van de stad aan het woord komen en bezoekers het Amsterdamse en Almeerse verhaal in herkennen. Een inzending die bezoekers activeert om zelf iets te doen. 2. Kennismaking met nieuwe (biobased/ circulaire/ klimaat-adaptieve) bouwmaterialen en natuurinclusief bouwen/ tuinieren. Noodzaak om anders te denken, beheren en onze esthetiek aan te passen. 3. Een prijswinnende architectuur die een publiekstrekker is. 4. Binnen het budget blijven en op tijd de inzending realiseren. 5. De samenwerking en het gezamenlijk verhaal van Amsterdam Almere versterken. 6. De herplaatsing van 60% van het paviljoen in Amsterdam en 40% in Almere. 7.

De door eerdere bestuurders gemaakte toezeggingen van Amsterdam aan Almere nakomen. 8. Bekendmaking van het Amsterdamse schooltuinenprogramma aan het brede publiek en een internationale publicatie uitbrengen. 9. Bekendmaking van het Almeerse voedseleducatieprogramma (via Stad & Natuur) aan het brede publiek. 10. Delen van het Amsterdamse schooltuinenprogramma met de MRA-gemeente Almere.

Changing the Game of organizing performance

4 4

Het evaluatieproces op hoofdlijnen De kern van de evaluatie bestaat uit een dialoogsessie die plaatsvond op 6 juni 2023. Betrokken partners hebben daar verschillende fasen in het traject besproken, en hebben daar hun verschillende perspectieven aan de orde gehad ten aanzien van: • • •

beoordeling van de resultaten het feitelijk verloop van het traject de leerpunten en succespunten die zij zien in de manier waarop de samenwerking georganiseerd is

Om te komen tot focus in de evaluatiesessie heeft een van de veranderkundigen van DHO, samen met de betrokken onderzoeker/ docent vanuit Saxion, een brede groep betrokkenen individueel circa een uur geïnterviewd. De lijst van geïnterviewden en hun rollen is te vinden in bijlage I. In deze interviews zijn in basis twee vragen aan de orde geweest: 1. Wat is uw oordeel over de mate waarin de doelen die de inzendingen hadden bereikt zijn? 2. Op welke momenten in het traject wilt u de aandacht richten omdat daar iets gebeurde dat relevant is voor deze mate van succes?

Beoordeling van de mate van succes Alle partners hebben in de individuele gesprekken hun eigen oordeel gegeven over de mate waarin de 10 doelstellingen bereikt zijn. Zij hebben dit – per doelstelling – gedaan op een vijfpuntsschaal, met de uitersten zeer goed (1) en zeer slecht (5). De oordelen zijn vanuit de verschillende partnerorganisaties weergegeven in het onderstaande kleurenschema. Waar partners geen zicht hadden op de mate van succes is dit weergegeven met een blauw vlak. Vanuit dit schema is de dialoog gevoerd over de inhoudelijke succesfactoren en leerpunten. Deze komen aan de orde na het schema.

Changing the Game of organizing performance

5 5

Gemeente Almere

Gemeente Amsterdam

Ov er tre de rs W Fic tio nF ac to ry Ne w Ho riz on Ko ss m an de jon g Tu ino nt we rp Pa kh uis de Zw ijg er Av an ti

Evaluatie inzendingen Floriade Amsterdam - Almere - Waarderingschema Evaluatie gebieden 1 2 3

Schaal

Resultaat Proces / Samenwerking Eigen Bijdrage

2

1

1

1

3

2

2

2

1

3

3

1

1

3

2

1

Zeer goed

3

2

1

2

2

2

2

2

2

3

3

1

2

2

2

2

Goed

2

1

2

2

3

2

2

2

1

2

2

1

2

2

2

3

Matig

4

Slecht

5

Zeer slecht

6

Geen oordeel

Doelen Voice of Urban Nature & WeMakeThe.City Green 1

Groenvisie ‘de groene stad voor mens en dier’ van Amsterdam uitdragen en aansluiten bij hoge ambities van Almere om de stad te vergroenen. Bewustwording van de urgentie van en voor het thema biodiversiteit. Een paviljoen waarin ook de burgers van de stad aan het woord komen en bezoekers het Amsterdamse en Almeerse verhaal in herkennen. Een inzending die bezoekers activeert om zelf iets te doen. 2 Kennismaking met nieuwe (biobased/ circulaire/ klimaatadaptieve) bouwmaterialen en natuurinclusief bouwen/ tuinieren. Noodzaak om anders te denken, beheren en onze esthetiek aan te passen. 3 Een prijswinnende architectuur die een publiekstrekker is. 4 Binnen het budget blijven en op tijd de inzending realiseren. 5 De samenwerking en het gezamenlijk verhaal van Amsterdam Almere versterken. 6 De herplaatsing van 60% van het paviljoen in Amsterdam en 40% in Almere 7 De door eerdere bestuurders gemaakte toezeggingen van Amsterdam aan Almere nakomen Schooltuinen - & Voedseleducatieprogramma 8 Bekendmaking van het Amsterdamse schooltuinenprogramma aan het brede publiek en een internationale publicatie uitbrengen. 9 Bekendmaking van het Almeerse voedseleducatieprogramma (via Stad & Natuur) aan het brede publiek. 10 Delen van het Amsterdamse schooltuinenprogramma met de MRA gemeente Almere.

Overall

2

1

2

1

2

1

1

1

1

2

6

1

1

1

6

2

3

1

1

2

1

1

1

1

2

2

1

2

1

1

2

2

1

1

3

1

1

4

1

1

2

1

2

6

3

1

1

1

1

1

1

1

4

2

1

6

2

2

6

1

3

3

2

1

3

2

6

3

1

3

6

1

2

3

1

5

5

3

5

4

4

5

5

5

5

5

5

5

5

6

6

6

6

6

6

1

1

2

6

6

6

6

6

6

6

2

3

1

1

6

1

1

1

6

6

6

1

6

2

6

3

4

1

3

6

6

6

6

6

6

6

6

6

6

3

2

2

1

6

6

1

2

6

6

6

6

6

6

2

1

2

2

1

2

2

2

2

2

2

6

6

1

1

2

2

Changing the Game of organizing performance

6 6 Het verhaal, de inhoudelijke succesfactoren en de leerpunten Zoals eerder aangegeven is ervoor gekozen om in de dialoog en in de tijd die daarvoor beschikbaar was vooral te focussen op de Voice of Urban Nature en de ambitie om het paviljoen gesplitst in beide steden te herbouwen. Echter ook over de randprogrammering (WeMakeThe.City Green), en over de schooltuinen is een aantal zaken gezegd die wij hier eerst aan de orde laten komen. Voor we in deze evaluatie ingaan op specifieke thema’s is het goed te benoemen dat het team, zoals ook zichtbaar is in het beoordelingsschema, er in volle breedte er eensgezind over is dat de totale inzending per saldo zeer succesvol is geweest en dat de samenwerking inspirerend was. Alle leerpunten die in deze evaluatie benoemd zijn te te lezen bínnen deze overkoepelende waardering, als poging om toekomstige projecten en samenwerkingsvormen nog succesvoller te maken. WeMakeThe.City Green In 2021 en 2022 is in Almere, Amsterdam en op andere plekken in de regio in de vorm van lezingen, talkshows, workshops, expedities, exposities en filmvertoningen dialoog geweest rond de vraag: in wat voor een stad willen wij leven over vijf, tien, twintig jaar? Naar oordeel van het team was de randprogrammering kwalitatief erg goed. Een van de blijvende effecten van het programma is de structurele gezamenlijke organisatie van een Open Groen Dag.

De organiserende partners zijn van mening dat de impact van de programmering voor en tijdens de Floriade groter had kunnen zijn; door uiteenlopende oorzaken (van de coronapandemie tot bredere met regelmaat negatieve berichtgeving over de Floriade) zijn er minder mensen bereikt dan had gekund. Verder is ook aangegeven dat communicatieprofessionals vanuit Almere en Amsterdam soms verschillende instructies voor verhaallijnen meegaven aan de programma-organisaties. Tot slot is door de programma-organisaties benoemd dat naar hun oordeel kansen onbenut zijn gebleven voor hen om aanvullende kwaliteit toe te voegen. Het ontwikkelen van het integrale totaalpakket in de ontwerpfase ging zo snel dat er nauwelijks momenten zijn geweest om echt van gedachten te wisselen tussen deze partners en de expositie ontwerpende partner. Deze kanttekeningen leiden op dit onderdeel tot het oordeel ‘matig’ vanuit een aantal teamleden in de waarderingstabel. De schooltuinen en het voedseleducatieprogramma In de tabel is zichtbaar dat de meerderheid van het team geen oordeel heeft over de mate van succes van het breder bekend maken van het schooltuinprogramma en het voedseleducatieprogramma. Dit betreft echter het deel van het team dat vooral gefocust geweest is op The Voice of Urban Nature, het paviljoen, en is dus niet onlogisch.

Door de partijen die wel zicht hadden op de programma’s wordt het succes van beide doelstellingen hoger gewaardeerd door teamleden van de gemeente Amsterdam dan door de leden van het team van de gemeente Almere. Hoewel de motivatie voor dit oordeel in de dialoog slechts oppervlakkig aan de orde is geweest, is wel benoemd dat een deel van het lesprogramma dat ontwikkeld is voor scholen op dit moment permanent gebruikt wordt én dat het schooltuinprogramma een internationale prijs gewonnen heeft bij een competitie die uitgeschreven is door het Bureau International des Expositions. Ook hebben de schooltuinen wereldwijd in een 15tal landen in televisie-uitzendingen aandacht gegenereerd.

Changing the Game of organizing performance

7 7 The Voice of Urban Nature en Building the Green City Het gesprek over de succesfactoren en leerpunten binnen deze twee onderdelen van de inzendingen is onderverdeeld in zes te onderscheiden fasen. Hieronder is per fase weergegeven welke aandachtspunten besproken zijn: 1. Het in de markt zetten van de opdracht Er is binnen het team grote waardering voor het ambitieniveau van de uitvraag en voor de bereidheid om te experimenteren van de beide opdrachtgevers. Het politieke besluit om een inzending te gaan ontwikkelen viel mede door de coronapandemie laat, de gemeenten zijn daardoor ook laat begonnen met de uitvraag in de markt. Bij de uitvraag was de focus sterk gericht op het fysieke paviljoen. Het totaalconcept van de inzending, het verhaal, was nog niet helder op het moment dat de opdracht verstrekt werd aan de architect, de bouwer en de programmerende partijen. Verder constateren de partijen dat de opdracht in deze fase gericht was op het ontwerp en op de bouw. De demontage maakte er geen onderdeel van uit. 2. Het ontwerpen en het uitwerken van het ontwerp In deze fase is door de opdrachtgever een expositieontwerper toegevoegd aan het team. Deze partner heeft nieuwe uitgangspunten aan het ontwerp toegevoegd, waarbij éérst het concept voor de totale expositie ontwikkeld is en het ontwerp van het fysieke paviljoen daar vervolgens onderdeel van gemaakt is.

Dit was een omkering van de oorspronkelijke insteek. Het in deze fase toevoegen van een expositieontwerper leidde tot vertraging en in eerste instantie tot frictie in de gesprekken binnen het team. Alle partners zijn het er terugkijkend over eens dat de inbreng van het perspectief van deze partner leidde tot een sterke verhoging van de kwaliteit van de totale inzending. Het ontwerp had hoge kwaliteit, de relatie tussen de onderdelen werkte goed en de informatie laag werkte ook goed. Er ontstond – mede door het eerdergenoemde hoge ambitieniveau en de bereidheid om te experimenteren bij beide gemeentes - een voor iedereen zeer inspirerend proces, waar continu de inzet was: hóe ver kunnen we komen, hóe circulair kan het? Een van de uitspraken over deze fase was: ‘deze samenwerking was het leukste dat ik ooit gedaan heb’. Er was een sterk ontwerpteam met open communicatie, en met een enorme betrokkenheid van iedereen. Dit was een echte succesfactor. In deze fase is het onderwerp ‘mogelijke randvoorwaarden voor herbouw’ wel aangestipt, maar het sentiment was ‘laten we nu eerst het paviljoen bouwen, de Floriade schuift niet op in tijd’. Het uiteindelijke ontwerp was demontabel naar oordeel van de betrokken partners. Een andere vraag is, of het paviljoen in deze vorm ook daadwerkelijk herbouwd kon worden.

In het ontwerp zijn onvoldoende concrete randvoorwaarden voor daadwerkelijke herbouw meegenomen. Naar oordeel van het team hadden hiervoor in de ontwerpfase aanvullende kwaliteitseisen gesteld moeten worden en was er ook aanvullend budget voor nodig geweest. In deze fase was er in Almere geen prioriteit voor het veiligstellen van de toekomst van het paviljoen. De aandacht ging primair uit naar het realiseren van een succesvolle inzending op de Floriade, waarvan de mogelijkheid om te demonteren een belangrijk kenmerk was.

Changing the Game of organizing performance

8 8 3. Het bouwen Deze fase stond onder extreem hoge tijdsdruk. Het paviljoen moest in 9 weken gebouwd worden, terwijl er een aantal bemoeilijkende factoren waren. Zo bleek het kavel bouwtechnisch slecht geschikt te zijn en was en het – mede als uitvloeisel van de coronaperiode – erg lastig was om sommige bouwmaterialen beschikbaar te krijgen. De bouwende partijen hebben véél (ten dele eigen) tijd in deze fase gestopt, bijvoorbeeld om geschikt lokaal geoogst hout te vinden. Door de beschikbaarheidsproblemen zijn tijdens de bouw soms materialen gebruikt die niet optimaal waren, zo is er bijvoorbeeld voor een deel vers hout gebruikt. Of dit consequenties had voor demontage- en herbouwmogelijkheden is bij oplevering van het paviljoen niet getoetst. In een context waar in veel paviljoens nog niet helemaal klaar waren op het moment van de formele opening, was het Amsterdam – Almere paviljoen tijdig klaar voor de opening door de koning. Dit leidde binnen het team tot een euforisch moment. Naast de formele opening is er een openingsmoment georganiseerd met het volledige team van mensen die bijgedragen hadden. Dit moment is door alle betrokkenen hoog gewaardeerd. De inzending was naar oordeel van het team een succes: het paviljoen heeft in een aantal architectuurmagazines gestaan en het was een publiekstrekker.

Als de Floriade bezoekers vroeg naar hun top 5 van paviljoens stond Amsterdam – Almere daar steevast in. Een kanttekening is die het team maakt is de volgende: een deel van de partners voelde zich in deze fase onvoldoende geïnformeerd. Zo ontbrak door de hoge tijdsdruk in de uitvoering bijvoorbeeld regelmatig inbreng door de bouwbegeleider in de overlegmomenten tussen de gemeente Amsterdam en Almere in het kernteam. 4. De expositie Bij de start van de expositie was ook weer sprake van tijdsdruk en daardoor beperkte voorbereiding. Er moest in de eerste fase veel ad-hoc opgelost worden. Zo was de bemensing van het paviljoen in de eerste weken niet ingericht op een hartelijke ontvangst van gasten. Na een eerste hectische aanloop zijn de aandachtspunten goed en structureel opgelost. De expositie was zeer geslaagd, bezoekers konden er zowel komen om zich te verdiepen in het verhaal als om alleen te genieten van de mooie tuin. Het thema (The Voice of Urban Nature) was naar oordeel van de teamleden spot on binnen de context van de Floriade. 5. Demonteren en opslaan Bij meerdere partners leefde de verwachting dat de bouwende partij de demontage van het paviljoen op zich zou nemen. Zoals eerder is aangegeven maakte de demontage géén onderdeel uit van de opdracht die verstrekt is voor ontwerp en bouw van het paviljoen.

In de expositiefase heeft de bouwende partner offerte uitgebracht voor demontage en daarbij aangegeven voor welk moment de opdracht verstrekt moest zijn om de demontage nog op zich te kunnen nemen. Het voor demontage benodigde bedrag bleek dusdanig dat de opdracht volgens het aanbestedingsbeleid formeel in de markt aanbesteed moest worden. De gemeenten vroegen naast de bouwende partner twee andere partijen om een voorstel te doen voor de demontage. De bouwende partner is hier in deze fase niet van op de hoogte gebracht. Tijdens het proces van het aanbesteden van de demontage kwam vanuit de stuurgroep het signaal dat het paviljoen in een andere functie mogelijk nog circa twee jaar zou kunnen blijven staan op de plek waar het gebouwd was. Dit scenario haalde de druk af van de selectie van een

Changing the Game of organizing performance

9 9 demontagepartij; in dit scenario zou demontage niet op korte termijn nodig zijn. Omdat pas laat duidelijk werd dat dit scenario geen doorgang kon vinden ontstond plotseling grote tijdsdruk op het georganiseerd krijgen van de demontage. In de contractuele afstemming tussen de gemeente Almere, Floriade bv en de ontwikkelaar die eigenaar van een deel van het terrein is, was het van groot belang om terreinen op de tussen deze partijen afgesproken momenten terug te leveren. Er moest dus onder tijdsdruk een demontagepartij geselecteerd worden die de opdracht op tijd (en wederom onder tijdsdruk) kon uitvoeren. Tussen de drie offertes van mogelijke demontagepartijen zaten substantiële prijsverschillen. De afweging over hoe hier mee om te gaan heeft enige tijd in beslag genomen, waarbij de gezamenlijke stuurgroep van beide gemeenten geïnformeerd is over het de te maken afweging maar de inhoudelijke afweging bij de projectleiders heeft gelaten. Gezien het circulaire experimentele karakter van het paviljoen besloot de opdrachtgever uiteindelijk om de partij die het paviljoen gebouwd had, te vragen het paviljoen ook te demonteren. Tijdens de evaluatie waren de partners het erover eens dat demontage dichter bij de deskundigheid van bouwen dan bij de deskundigheid van slopen ligt.

Het verzoek aan de bouwer kwam echter op een dusdanig laat tijdstip dat het organiseren van de demontage voor deze partner niet meer haalbaar was. De opdracht is daarop verstrekt aan een partij die materialen oogst uit te slopen panden en deze voor hergebruik terug levert aan de markt. Hiermee ontstond een enigszins complexe situatie omdat deze partij in haar offerte verwoordde dat het paviljoen in haar ogen niet volledig in de bedoelde elementen gedemonteerd zou kunnen worden. Om te kans op zorgvuldige demontage maximaal te maken heeft de opdrachtgever besloten om de bouwer van het paviljoen als adviseur in te huren tijdens het demontageproces. Onderdeel van de opdracht was niet alleen demontage, maar ook de opslag van de materialen. Randvoorwaarde voor deze opslag, zo is tijdens de evaluatie aangegeven, is dat de materialen droog opgeslagen werden. De demontage heeft plaatsgevonden in minder tijd dan daarvoor beschikbaar was. De demonterende partij, die meerdere paviljoens op het terrein ontmanteld heeft, geeft aan daar ook trots op te zijn omdat tijdigheid in haar ogen een belangrijk deel was van de opdracht. De manier van demonteren door deze partner heeft ertoe geleid dat delen van het materiaal volgens het team op dit moment nog geschikt kunnen zijn voor hergebruik op andere manieren.

Ontmanteling in elementen die naderhand weer als element tot een vergelijkbaar gebouw in elkaar gezet kunnen worden heeft niet plaatsgevonden. Dit laatste was wel de expliciete doelstelling van het team voor de inzending. Ten aanzien van dit onderwerp is ook de technische analyse van Saxion relevant, in haar eigen rapportage hierover. Een aantal weken na de demontage is de opslag bezocht door een aantal betrokken partners. Allen, inclusief de beide opdrachtgevers, waren verrast door de beschadigde staat van het materiaal. De emotie die dit opriep was voor de demonterende partner uitermate teleurstellend omdat zij van mening was dat zij de opdracht die zij kreeg goed heeft uitgevoerd.

Changing the Game of organizing performance

10 10 In de dialoog op 6 juni bleek dat er in deze fase verschillende verwachtingen en prioriteiten waren tussen de verschillende partners •

• •

•

Voor de bouwende partner en de gemeente Amsterdam was herplaatsing van het paviljoen essentieel voor het slagen van het circulaire experiment. Binnen de gemeente Amsterdam was sprake van een zeer kansrijke locatie, ook voor plaatsing van het gehele paviljoen in geval de gemeente Almere van haar deel wilde afzien. De beeldvorming bij de ontwerpende partijen was dat er sprake zou zijn van herplaatsing van het paviljoen. Voor hen speelde echter ook dat na de Floriade focus en energie onmiddellijk gericht werden op andere projecten. De gemeente Almere had vóór de demontage besloten dat herbouw voor haar niet haalbaar was, om technische en financiële redenen. Daarbij speelde ook dat de gebruikte materialen niet voldoen aan de beleidseisen van de gemeente voor vastgoed in de openbare ruimte. Inzet voor de demontage was om in ieder geval hergebruik van materialen mogelijk te maken. Waar de demonterende partij focust op hergebruik van materialen uit een te slopen gebouw, zagen meerdere partners binnen het team het paviljoen niet als een gebouw maar als een kunstwerk. In hun ogen was het essentieel dit kunstwerk te bewaren.

De verschillen in belangen tussen beide opdrachtgevers leidden volgens het team tot onduidelijkheden in de aansturing van de demontage. Breder binnen het team leidden de grote verschillen in de waarde die toegekend werd aan herbouw ná de demontage, tot groot onderling onbegrip tussen een aantal partners. Op basis van de onderlinge uitwisseling is de eigen conclusie van het team dat de verschillende – en soms verschuivende – verwachtingen en prioriteiten in deze fase onvoldoende bij elkaar gebracht zijn. Dit deel had beter gemanaged kunnen worden. Het hierboven geschetste deel vormt (een belangrijk deel van) de inhoud achter de lage waarderingen die in het waarderingsschema te vinden zijn ten aanzien van de herplaatsing van het paviljoen in Amsterdam en Almere 6. Herbouwen en Legacy vormgeven: Building the green City Deze fase draait om één van de drie hoofdlijnen die in het Plan van Aanpak van januari 2021 benoemd zijn: Building the green City. De inzet was om het tijdelijke paviljoen na afloop van de Floriade in twee delen te splitsen en in de nieuwe stadswijken IJburg Strandeiland en Pampus te herplaatsen. Op deze locaties kon het paviljoen een sterke symbolisch betekenis hebben voor de toekomstige ontwikkeling van beide steden. Het kon daarmee bijdragen aan een blijvende impact van de samenwerking in het kader van de Floriade.

De ontwerpende en bouwende partijen zijn van mening dat het paviljoen technisch gezien, zoals in de opdracht geformuleerd was, voor een periode van circa 15 jaar elders herbouwd had kunnen worden, mogelijk met een beperkt aantal reparaties als gevolg van gebruik van een aantal minder optimale materialen (zoals eerder besproken). In de expositiefase (circa Maart 2022) heeft de architect op verzoek van de opdrachtgever, met behulp van een onafhankelijk kostendeskundige een aantal scenario’s opgezet voor mogelijk hergebruik van het paviljoen. De kosten vielen substantieel hoger uit dan verwacht. Het inzicht dat dit de teamleden terugkijkend oplevert is dit: bij herbouw van een dergelijk paviljoen is het deel van de kosten die al gemaakt zijn in het ontwerp en de eerste bouw naar hun inschatting

Changing the Game of organizing performance

11 11 minder dan vijftig procent. Er moet dus een flinke aanvullende investering gedaan kunnen worden om te herbouwen. Op het vlak van mogelijkheden voor herbouw waren beperkt randvoorwaarden meegegeven aan het ontwerp. In zekere zin speelde hier volgens een aantal partners terugkijkend ook een uitruil van prioriteiten: ontwerpkeuzes die kosten bij hergebruik enigszins hadden kunnen verlagen gingen ten koste van het budget voor het realiseren van een maximaal aantrekkelijk paviljoen voor de inzending op de Floriade. Deze uitruil is nooit expliciet in gesprek geweest, hij heeft impliciet plaatsgevonden. Het ontbreken van randvoorwaarden manifesteerde zich ook in een beoordeling van het paviljoen vanuit het Almeerse vastgoedbeleid. De conclusie is dat het paviljoen niet voldoet aan de eisen die Almere aan vastgoed stelt: de verwachting is dat het onderhoud hoge kosten met zich meebrengt, en het paviljoen is niet hufterproof. Het team is van mening dat twee zustergebouwen, één in Amsterdam en één in Almere hadden kunnen bijdragen aan een blijvend sterkere verbinding tussen de beide gemeenten. Het beeld is dat de samenwerking aan de inzendingen voor de Floriade op ambtelijke en politieke niveaus heeft geleid tot intensivering van contacten en tot goede, effectieve samenwerking.

In 2023 en volgende jaren krijgt de samenwerking een vervolg in het organiseren van de eerdergenoemde Open Groendag. Het team is echter wel van mening dat de samenwerking daarmee minder vervolg krijgt dan mogelijk was geweest op basis van de opgebouwde netwerken en het gezamenlijk vormgegeven succes.

Changing the Game of organizing performance

12 12 Conclusie Het team concludeert dat het in een inspirerende samenwerking een zeer succesvolle inzending heeft vormgegeven. De inzending is gewaardeerd door het publiek en door professionals, de samenwerking binnen het ontwerpteam was inspirerend, de verbinding tussen de gemeenten Almere en Amsterdam is versterkt (waarbij het blijvende effect beperkt is). Bovendien heeft het team geëxperimenteerd met materialen en manieren van werken die bij kunnen dragen aan het verder door ontwikkelen van circulair bouwen in Nederland. Bij dit succes plaatst het één grote kanttekening: het gegeven dat het paviljoen niet zoals bedoeld herplaatst kan worden. Inhoudelijk is dit een teleurstelling, maar zeker ook het gegeven dat in de demontagefase onvoldoende onderling gecommuniceerd is over verschuivende doelen, belangen en besluiten beschouwt het team als een leerpunt. Uit de gevoerde dialoog destilleert het team de volgende kernpunten als leeropbrengst voor volgende projecten:

Leeropbrengst In de door iedereen als waardevol betitelde evaluatie komt het team tot een leeropbrengst die kan bijdragen aan succes in volgende projecten waar sprake is van circulair, herbouwbaar bouwen óf bouwen voor een expositie of evenement. 1. Creëer een structuur en cultuur waarbinnen alle betrokken partijen elkaar interdisciplinair op een open en gelijkwaardige manier kunnen inspireren. Dit aspect is een belangrijke factor geweest in het succes van de inzendingen voor de Floriade. 2. Zorg voor een ambitieniveau dat energie losmaakt bij betrokken partners in de vraagstelling en de opdracht. 3. Kom bij de start expliciet gezamenlijke doelen en prioriteiten overeen, en vooral: blijf deze tijdens het traject herijken. In een lang lopend traject zullen prioriteiten bij partners bijna per definitie in beweging zijn, afstemming hierover blijft noodzakelijke gedurende het traject. 4. Start een traject voor een expositie vanuit het ontwikkelen van het concept, het grotere verhaal. Ontwikkel daarbinnen en daarna het pand. Werk bij het aanbesteden met consortia, waarvan in ieder geval een expositie-ontwikkelaar ook onderdeel uitmaakt. 5. Neem in geval van een ambitie om te herbouwen de demontage op in de opdracht, en plaats deze bij voorkeur bij de partij die het gebouw bouwt. Demontage (in elementen) ligt in het beeld van dit team dichter bij bouwen dan bij slopen. 6.

Als daadwerkelijk herbouwen belangrijk is, neem dan in de opdracht voor het ontwerp goed doordachte randvoorwaarden op voor de herbouw en denk ook na over mogelijkheden voor financiering hiervan. 7. Organiseer, ook in een project met tijdsdruk, dat op hoofdpunten verder vooruit gemanaged wordt dan alleen de eerstvolgende fase.

Changing the Game of organizing performance

13 13

Bijlage I – lijst met geïnterviewden Organisatie

Naam

Gemeente Almere

Wouter Locher - projectmanager Monique van der Plas - Programmamanager Sander van Voorn - Stuurgroeplid Ria van Dijk – Stedenbouwkundig begeleider Ed Schippers - Bouwmanager

Gemeente Amsterdam

Dagmar Keim - Projectleider Josja van de Veer - Stuurgroeplid Patrick van Beveren - Stuurgroeplid

Overtreders W.

Reinder Bakker - Architect

Fiction Factory

Laura Verstappen – Projectleider bouw paviljoen Marije Remigius – Projectleider bouw paviljoen

KossmandeJong

Herman Kossman – Conceptontwikkelaar/ expositiebouwer

Tuinontwerp Joost Emmerik

Joost Emmerik - Tuinontwerper

New Horizon

Peter van Vliet – Projectleider demontage

Pakhuis de Zwijger

Sara de Boer – Projectleider programmering WeMakeThe.City Green Amsterdam

Avanti Almere

Beri Shalmashi – Projectleider programmering WeMakeThe.City Green Almere

Changing the Game of organizing performance