3. NDSM-werf Oost haalbaarheidstudie 210928.pdf

CONCEPT 07.09.2021

Haalbaarheidsstudie

Vergroening en sport

NDSM-werf Oost

INHOUD

0. Samenvatting

6

1. Inleiding 1.1 Opgave 1.2 Plangebied NDSM-werf Oost 1.3 Aanleiding en doel 1.4 De kwantitatieve opgave 1.5 Inkadering zoekgebied naar ruimte voor groen en sport

12

2. Projectvoorstel: een strategie 2.1 Identiteit en betekenis van de NDSM-werf Oost 2.2 Vergroening in relatie tot het monumentale ensemble 2.3 Strategie 2.3.1 Kernkwaliteiten 2.3.2 Goede basis 2.3.3 Vrije ruimte

22

3. Ontwikkelfasering en prioritering 3.1 Sanering 3.2 Verkeer en parkeren 3.3 Ondergrond 3.4 Herstel monumentaal ensemble 3.5 Governance

52

4. Consultatie, participatie en communicatie 4.1 Consultatie en informatie 4.2 Participatie door gezamenlijk opdrachtgeverschap

2

60

5. Planning, proces en organisatie 5.1 Juridisch planologisch proces 5.2 Inrichting van de projectorganisatie en opdrachtgeverschap 5.3 Volgende fase

66

6. Financiën

68

7. Conclusies en aanbevelingen

72

Colofon

78

Bijlagen • Groen & sport NDSM-werf Oost studie (Lola Landscape ism R&D, december 2020) • Groen- & sportopgave (R&D, juni 2020) • NDSM-werf Oost Inrichting en gebruik buitenruimte, cultuurhistorisch onderzoek (M&A, september 2020) • verslag digitale bijeenkomst haalbaarheidsonderzoek (december 2020)

3

Leeswijzer

Deze haalbaarheidsstudie is het resultaat van het onderzoek dat in 2020 is uitgevoerd naar de mogelijkheden van het toevoegen van groen en sport op NDSM-werf Oost- met behoud van haar monumentale en culturele karakter. De beelden die in deze studie zijn gebruikt laten niet zien hoe het gaat worden, maar hoe het zou kunnen worden. In het vervolgtraject zal de precieze uitwerking altijd nog in het licht van het erfgoed moeten worden afgewogen. Aan de hand van uitgangspunten is een tekening gemaakt die als studiemodel dient. Het doel is om te illustreren wat de waaier aan mogelijke invullingen met groen en sport zijn. Het hoofdstuk projectvoorstel is de conclusie uit het onderzoek. Het gehele onderzoek is terug te vinden in de bijlage: Groen & sport NDSMwerf Oost november 2020.

4

5

0

6

Samenvatting Waarom: •

•

Om van de NDSM-werf een complete, duurzame wijk te maken heeft B&W besloten dat er, naast de aanwezige/ geplande ruimte voor groen en sport, substantieel meer ruimte voor groen en sport moet worden toegevoegd op NDSM-werf Oost. Uitgangspunt is hierbij zoveel mogelijk te voldoen aan de “Amsterdamse referentienorm voor maatschappelijke voorzieningen, groen en spelen”. Deze haalbaarheidsstudie is het onderzoek naar wat de mogelijkheden op de NDSM-werf Oost zijn om meer ruimte voor groen en sportvoorzieningen te realiseren, passend bij deze centrum-stedelijke gebiedsontwikkeling en met respect voor het monumentale en culturele karakter.

Resultaat: •

•

De haalbaarheidsstudie geeft in een concreet voorstel aan waar ruimte geboden kan worden voor groen en sport. Het betreft geen visie maar een belangrijke basis voor de definitieve ontwikkelingsrichting van NDSM-werf Oost, ook voor bijvoorbeeld de thema’s cultuur, ontspanning en werk. Randvoorwaarde voor deze studie is het behoud en waar mogelijk de versterking van het Rijksmonumentale ensemble, de culturele werf en het ruige, industriële en open karakter van de NDSM-werf Oost. De haalbaarheidsstudie formuleert een ontwikkelstrategie die handvatten biedt voor de verdere uitwerking. De opgave wordt niet vertaald naar een concreet inrichtingsplan. De uitwerking zal nadrukkelijk met stakeholders, omwonenden en andere geïnteresseerden in een volgende fase plaatsvinden.

7

Kader: •

•

• •

Uitgangspunt is dat de NDSM-werf Oost als culturele werf voor Amsterdam behouden blijft en waar mogelijk wordt versterkt. Dit betekent dat er ook na de vergroening, ruime mogelijkheid tot programmering blijft van de openbare ruimte voor evenementen, festivals en kunst. De Stichting NDSM-werf blijft de komende jaren verantwoordelijk voor de culturele programmering. De NDSM-werf blijft een aantrekkelijke werkplek voor de huidige en toekomstige maakbedrijven, creatieve ondernemers, horeca en kunstenaars. Net zoals nu zal ook straks veel bedrijfsruimte beschikbaar zijn in de Rijksmonumentale panden, aan de Van Riemsdijkweg, het Kraanspoor en op de andere te ontwikkelen kavels op de NDSM-werf. Om dit te borgen zullen de in nu in erfpacht uitgegeven gronden op de NDSM-werf Oost, waarop vrijwel alle ruim 200 bedrijven zijn gevestigd, niet betrokken worden in deze studie. Vergroende gebieden komen niet meer in aanmerking voor tijdelijke verhuringen anders dan verhuringen korter dan 5 jaar t.b.v. de culturele programmering. Voor de toe te voegen hoeveelheid groen en sport zijn een minimale en maximale variant beschouwd. De minimale variant voor groen (ca 35.000 m2) is gebaseerd op het nog te realiseren bouwprogramma op de NDSM-werf vanaf de vaststelling van de norm in 2018. De maximale variant (ca.

75.000m2) voor groen is gebaseerd op het totale bouwprogramma op de NDSM-werf vanaf 2013. Voor sport is de minimale variant (4.000 m2) de minimaal bruikbare (exploitabele) grootte voor georganiseerd sporten, maximaal is de invulling van de gehele norm 9.500m2). Uitgangspunt van dit onderzoek is om zoveel mogelijk groen en sport te realiseren binnen de mogelijkheden van de bijzonder waardevolle context en betekenis van de huidige NDSM-werf. De minimale variant is als ondergrens gesteld in deze studie.

8

Waar: •

•

•

Gegeven de Opgave en het Kader kan een substantiële toename van groen en sport alleen worden gerealiseerd in de openbare ruimte (inclusief het water) en thans tijdelijk verhuurde gronden (t.b.v. horeca, parkeren en tijdelijke atelierruimte). Voorwaarde hiertoe is dat gekozen wordt om de tijdelijke verhuringen van gronden te beëindigen conform de verhuurovereenkomst. Ook geldt dat de tijdelijke verhuurde parkeervelden alleen kunnen worden ingezet voor de vergroening als er op de NDSM-werf Oost of elders een alternatieve parkeervoorziening wordt gecreëerd. Dit kan in een gebouwde vorm (in combinatie met sport en andere functies) of in ongebouwde vorm (dubbelgebruik is dan niet mogelijk). E.e.a. zal na vaststelling haalbaarheidsstudie nader worden uitgewerkt. Totaal kan er op basis van voornoemde randvoorwaarden tot

53.000m2 groen en 6.000 m2 georganiseerde veldsport worden gerealiseerd op de NDSM-werf Oost. De kaart

geeft aan waar gegeven de uitgangpunten ruimte voor groen en sport is.

9

Hoe: •

De strategie om ruimte te bieden voor groen en sport bestaat uit 3 lagen. Per laag worden spelregels geformuleerd die de uitgangspunten zoals geformuleerd in de Opgave en het Kader moeten borgen. Door te werken met regels in plaats van een vast plan ontstaat er een experimenteel plan waarvan de uitkomst niet nu al vaststaat, die kan veranderen in de tijd en past bij het de identiteit van NDSM. Voorwaarde voor het welslagen van deze strategie is dat de werfgemeenschap, omwonenden en andere belangstellenden actief participeren en met bottom-up initiatieven komen. De lagen zijn: • •

•

•

De laag van Kernkwaliteiten waarin identiteit en karakter van NDSM worden vastgelegd en behouden of versterkt. De laag van de Goede Basis is de nieuwe inrichting van het openbare gebied die ruimte biedt aan sport, groen, ecologie, cultuur en routing. Dit vormt het (in fasen uitvoerbare) raamwerk waarbinnen initiatieven zich kunnen ontwikkelen. Het gaat om die gebieden waar nu verharding aanwezig is en/ of waarvan uit het haalbaarheidsonderzoek is gebleken dat zij geschikt zijn voor vergroening en sport, zowel op land als op het water. De laag van de Vrije Ruimte is het geheel aan activiteiten en tijdelijke initiatieven- van culturele programmering, evenementen, nieuwe ondernemers tot buurtinitiatieven- die een plaats krijgen binnen het bovengenoemde raamwerk.

Ten tweede wordt voorgesteld om de huidige governancestructuur (beheer, verhuur en programmering) van NDSM-werf Oost aan te passen om zodoende de ontwikkelingsstrategie goed te kunnen uitvoeren. Gemeente en de Stichting NDSM-werf zullen hiertoe, in afstemming met de werfgemeenschap, omwonenden en andere belangstellenden van dit gebied, in de periode 2021-2024 pilots uitvoeren, onderzoek doen en definitieve voorstellen maken.

10

Wanneer: •

•

•

We willen nu al de vergroening mogelijk maken. Daarom worden in de periode 2021-2024 tijdelijke initiatieven op het gebied van groen en sport geïnitieerd. Zo kan er ook geëxperimenteerd worden ten behoeve de definitieve vergroening/ ‘versporting’, en het bindt meer mensen aan de werf. De Stichting NDSM-werf faciliteert dit proces met omwonenden, de werfgemeenschap en andere partijen. Omdat de verschillende verhuurde terreinen gefaseerd beschikbaar komen en de bodem noodzakelijkerwijs eerst gesaneerd moet worden zal er een gefaseerde ontwikkeling plaats vinden van de te vergroenen en versporten onderdelen. Het grootste deel van de verhuurde gronden zal in de periode 2022- 2028 beschikbaar komen. De totale vergroeningsopgave zal waarschijnlijk dus in 2030 gereed zijn. Na de besluitvorming in de gemeenteraad in het 4e kwartaal 2021 zal begonnen worden met de verdere uitwerking: •

•

•

•

Op basis van de tijdelijke verhuringen zal een hoofdfasering worden gemaakt met delen die direct

beschikbaar zijn voor planvorming en delen die op termijn beschikbaar komen. Voor delen die direct kunnen worden opgepakt zal samen met de werfgemeenschap, omwonenden en andere belangstellenden, op basis van een matrix met spelregels, vorm worden gegeven aan de Goede Basis. Gelijktijdig vindt bodemonderzoek plaats en wordt een saneringsplan opgesteld. De saneringsopgave bepaalt in belangrijke mate de mogelijkheden voor groen en sport. Vooralsnog wordt voor deze eerste ontwikkelfase (incl. sanering van de bodem) uitgegaan van de periode 2021-2024. Na deze ontwikkelfase volgt de realisatiefase. Een voorstel voor een nieuwe definitieve parkeeroplossing wordt onderzocht en uitgewerkt in de periode 2021-2022. In dit voorstel zullen ook de nog te maken keuzes worden belicht zoals de locatie op de werf of elders, de omvang, of het tijdelijk of definitief is, of het een onbebouwde of gebouwde oplossing wordt. In het geval van een bebouwde oplossing zijn er keuzes te maken of dat in combinatie gaat met eventueel andere functies en boven- of ondergronds wordt. Hierbij zal ook worden bezien of al het parkeren op de NDSM-werf Oost reeds op zeer korte termijn, al-dan-niet tijdelijk, geconcentreerd kan worden op de Docklandsplot. Op basis van dit onderzoek en voorstel zal bestuurlijke besluitvorming worden gevraagd.

11

12

Inleiding 1.1 Opgave Het college van B&W heeft op 17 maart 2020 ingestemd met de uitvoering van een Haalbaarheidsstudie naar toevoeging van groen- en sportvoorzieningen op het oostelijk deel van de NDSM-werf. De oostzijde van de NDSM-werf is verhard en kent grote onbebouwde delen. Er worden daarom kansen gezien om de hoeveelheid groen en sport hier aanzienlijk te vergroten. Hierbij dienen de monumentale en cultuurhistorische waarden van de NDSM-werf, het Rijksmonument, evenals de culturele werf te worden behouden en versterkt. De Haalbaarheidsstudie geeft inzicht in de kansen en de kwalitatieve mogelijkheden voor groen en sport op NDSM-werf Oost. De haalbaarheidsstudie is uitdrukkelijk niet bedoeld om een masterplan voor het gebied te presenteren maar het is een strategie die beschrijft op welke wijze(n) de vergroening en inpassing van sport tot stand kan komen. Op basis van deze Haalbaarheidsstudie en de daaraan gekoppelde bestuurlijke besluitvorming kan het vervolgtraject van planontwikkeling en realisatie worden vormgegeven.

13

1.2 Plangebied NDSM-werf Oost Het plangebied wordt begrensd door de Van Riemsdijkweg in het westen, het IJ in het zuiden, het Zijkanaal I in het oosten en de bebouwing langs de Klaprozenweg in het noorden. Het water rondom NDSM-werf Oost is onderdeel van het plangebied. Ook de oevers van het Cornelis Douweskanaal tot aan de brug van de Klaprozenweg maken onderdeel uit van het plangebied.

NDSM-werf Oost anno 2021

Oppervlak: 160.000m2 Bebouwd/ onbebouwd: 53.750m2 / 106.250m2 Verhard oppervlak/ groen: 97.000m2 / 9.250m2

groen verhard hellingen bebouwd

14

Bedrijvigheid

Sinds het faillissement van de NDSM-werf heeft de NDSM-werf Oost zich ontwikkeld tot een bruisende, inspirerende culturele hotspot, en een plek waar veel verschillende ondernemers gevestigd zijn. Veelal gevestigd in de monumentale panden. Op dit moment zijn er ruim 200 bedrijven gevestigd op NDSM-werf Oost. Er is een grote variatie in het type bedrijvigheid aanwezig zowel in omvang als in type. Zo zijn er veel eenmansbedrijven maar ook enkele ondernemingen van 100 - 200 medewerkers. De volgende typen bedrijvigheid zijn gevestigd op de NDSM-werf Oost: • Adviesbureaus • Architecten, grafisch/industrieel ontwerpers en ingenieurs • Financiële instellingen • Horeca, catering • Kunstenaars: beeldend, scheppend en podium • Maakbedrijven o.a. gericht op boten, meubels, inbouw, decor • Musea en kunstgaleries • Productie en producenten t.b.v. film, tv, fotografie, toneel • Onderwijs • Reclamebureaus Het overgrote deel van de ondernemers is gevestigd in de Scheepsbouwloods, gevolgd door de Smederij, de X en Y-scheepshellingen, de Scheepsbouwkade en de strook aan de Van Riemsdijkweg. Een aantal delen van de open ruimte is tijdelijk verhuurd (max. 10 jaar) ten behoeve van. horeca, het initiatief Treehouse (tijdelijke atelierruimtes voor kunstenaars) of als parkeerterrein voor bedrijven.

15

Culturele programmering onbebouwde ruimte

In opdracht van de gemeente Amsterdam beheert en programmeert de Stichting NDSM-werf het onbebouwde (land)deel van de NDSM-werf Oost. Ze doet dit op verschillende manieren. Ze verhuurt het terrein en stelt het ter beschikking aan diverse initiatieven en aan organisatoren van onder andere festivals en evenementen. Daarnaast programmeert de Stichting het gebied door middel van kunst, cultuur, experiment en innovatie. Daarin biedt het ruimte aan betekenisvolle initiatieven die jonge makers kansen bieden. Ook worden verbindingen gelegd met nieuwe publieksgroepen en buurtinitiatieven. Zo biedt de Stichting ruimte aan vaste culturele waarden die zorgen voor een terugkerende programmering, zoals festivals en de verschillende samenwerkingen met de kunstenaarsgemeenschap op de werf. Op deze wijze wordt er jaarlijks ruimte geboden aan tientallen kunstprojecten, evenementen en festivals. Dit kunnen zowel initiatieven van enkele dagen tot meerdere maanden zijn. Naar schatting bezochten zo’n 800.000 a 1 miljoen mensen ieder jaar de NDSM-werf Oost in de periode 2017-2019. Een aantal ondernemers op de NDSM-werf richten hun bedrijfsvoering nadrukkelijk op deze bezoekers en op de culturele programmering.

Planontwikkeling

Voor het oostelijk deel van de NDSM-werf is in het Investeringsbesluit uit 2013 (IB 2013) zeer beperkt een actieve planontwikkeling voorzien. In 2017 is, in het kader van de ‘Tussenrapportage Ruimte voor de stad’, als vervolg op Koers 2025, besloten de onderzoeken naar een mogelijk actieve planontwikkeling voor woningbouw langs de Ms van Riemsdijkweg op het oostelijk deel van de NDSM-werf voor een periode van tien jaar in de wacht te zetten. Voor de periode 2018-2028 is de tijdelijke exploitatie en behoud van het open, ruige en industriële karakter uitgangspunt. Ruimte is voorzien voor spel, sport en groen en voor de tijdelijke culturele programmering. Het principe is om zo min mogelijk ingrepen te doen. Voor de programmering is het doel om, door middel van tijdelijke exploitatie/ verhuur, ruimte te bieden aan tijdelijke (gebouwde) initiatieven, experimenten en festivals. In de bestaande bebouwing is een mix van creatieve-, culturele- en horecabedrijvigheid gevestigd.

16

1.3 Aanleiding en doel Het is bij gebiedsontwikkeling van de NDSM-werf voor het welslagen van de wijk van groot belang dat er naast ruimte voor wonen en werken ook ruimte is voor cultuur, sport, spel, ontspanning, recreatie en groen. Op deze wijze ontstaat een echt duurzaam, leefbaar woon/werkgebied. Voorwaarde om de NDSM-werf verder te intensiveren is om substantieel meer ruimte voor groen en sport te bieden. In 2018 zijn er gemeentelijke referentienormen voor o.a. groen- en sportvoorzieningen vastgesteld. Dit om te borgen dat bij toekomstige gebiedsontwikkeling ook voldoende ruimte voor groen en sport wordt gereserveerd. Voor de groen- en sportnormen wordt daarbij voor de NDSM-werf uitgegaan van een centrum-stedelijk milieu. Ten tijde van het Investeringsbesluit uit 2013 (IB 2013) waren er nog geen stedelijke normen voor groen en sport. Uitgangspunt was toen dat de NDSM-werf haar reeds stenige karakter zou behouden. Het IB 2013 voldoet met het Dokpark aan de kop van het Tussenkanaal, een groenstrook tussen kavels B3 en B4 en een klein Hellingpark dan ook niet aan die normen. Met de verdere verdichting van de NDSMwerf (van ca. 2.500 naar ca.5.000 woningen) is het, om een complete en leefbare wijk te worden, noodzakelijk om meer ruimte voor groen en sport te bieden.

In de Actualisatie Investeringsbesluit 2020 (AIB 2020) zijn daarom groenstroken toegevoegd in de noord-zuidstraten, is Helling 5 met de daarop te realiseren groenvoorziening verlengd en wordt de nu nog stenige middenstrook voor het Kraanspoor vergroend. Hiermee is ca. 10% van de NDSM-werf West groen ingericht maar de groen- en sportnorm op de NDSM-werf worden daarmee nog niet gehaald. Meer ruimte voor groen en sport is aan de westzijde alleen mogelijk als het bouwprogramma drastisch wordt teruggeschroefd. Hier is niet voor gekozen in de AIB 2020. Op de oostzijde van de NDSM-werf worden wel mogelijkheden gezien om substantieel meer ruimte voor groen en sport te bieden.

17

Vergroende NDSM-werf Oost (afbeelding uit de ontwerp-omgevingsvisie Amsterdam 2050)

Doel van dit onderzoek is daarom om de haalbaarheid te onderzoeken om structureel meer ruimte voor groen en sportvoorzieningen te realiseren op de oostzijde van NDSM-werf passend bij deze centrumstedelijke gebiedsontwikkeling. Daarmee wordt de keuze voor de definitieve ontwikkelingsrichting voor de gehele oostzijde van de NDSM-werf in de tijd naar voren gehaald van 2028 naar 2021. Dit is ook noodzakelijk gezien de verdere verdichting van de NDSM-werf en omgeving. Deze Haalbaarheidsstudie geeft aan op welke wijze het mogelijk is groen en sport toe te voegen aan NDSM-werf Oost, rekening houdend met de bestaande kwaliteiten in het gebied, de erfgoedwaarden, culturele voorzieningen/ programmering en de aanwezige bedrijvigheid. Ook geeft het aan waar synergie mogelijk is tussen de bestaande kwaliteiten en groen en sport. De vergroening mag niet leiden tot inperking van de gebruiksmogelijkheden of aantasting van het monumentale, ruige industriële en samenhangende karakter van de werf, integendeel: vergroening zou de gebruiksmogelijkheden en het karakter kunnen versterken. De precieze uitwerking van de concrete mogelijkheden is onderdeel van de volgende fase. In de Haalbaarheidsstudie gaat het om structurele vergroening en toevoeging van sport op de langere termijn.

Voor de korte termijn wordt er nu al aan tijdelijke groen- en sportinitiatieven gewerkt, zodat al snel groen en sport zichtbaar worden, vooruitlopend op de resultaten van deze studie. Doel is uiteindelijk om op NDSM-werf Oost een openbare ruimte te maken die ervoor zorgt dat de verschillende onderdelen een samenhangend geheel vormen en waarvan groen en sport een geïntegreerd onderdeel uitmaken. Een publieke ruimte die betekenis heeft op verschillende schaalniveaus: die van de buurt, van het stadsdeel en de stad.

18

1.4 De kwantitatieve opgave In het kader van de haalbaarheidsstudie is onderzoek gedaan naar het mogelijk aantal te realiseren m2 groen en sport en hoe zich deze verhouden tot de normen zoals vastgelegd in de “Amsterdamse referentienorm voor maatschappelijke voorzieningen, groen en spelen” (09 01 2018). De volgens de norm te realiseren hoeveelheid groen en sport is gebaseerd op het aantal huishoudens en het type woonmilieu. Dit onderzoek is in de bijlage terug te vinden (Groen- & sportopgave, R&D, 29 06 2020). Verder is zoveel mogelijk rekening gehouden met de mogelijkheden van dubbelgebruik.

or ...

ruimte vo

wpi

onderwijs kunst en

cultuur

jeugd groen, spelen

are ruimte

n in de openb

en sporte

zorg

sport ningen

basisvoorzie

norm ferentie len en en spe mse re gen, gro voorzienin Amsterchada ppelijke ats

voor ma

2018 9 januari versie 02 definitieve

m2 groen* m2 sport m2 totaal minimaal 34.700

4.000

38.700

maximaal 74.500

9500

84.000

* gebruiksgroen+ ecosysteemgroen

NDSM oost

NDSM west

gebruiksgroen

in plan opgenomen: 8.500m2

max

gebruiksgroen

min min 12.560m2 max 30.100m2

eco systeem groen

max

eco systeem groen

min in plan opgenomen: 10.600m2 georganiseerde buitensport in plan opgenomen: 0m2

min 22.150m2 max 44.400m2 georganiseerde buitensport min 4.000m2 max 9.500m2

overzicht van de benodigde oppervlaktes groen en sport, in getal en ruimtegebruik (op schaal)

19

Voor de hoeveelheid groen en sport zijn 2 varianten bekeken, een minimale en een maximale variant. Voor groen is de minimale variant de hoeveelheid groen die is gebaseerd op het nog te realiseren bouwprogramma op de NDSM-werf vanaf de vaststelling van de referentienorm (9 januari 2018). De maximale variant is gebaseerd op het totale bouwprogramma op de NDSM-werf vanaf 2013. Voor sport is de minimale variant de minimaal bruikbare (exploitabele) grootte voor georganiseerd sporten, maximaal is de invulling van de gehele norm. De minimale variant is als ondergrens gesteld voor de toe te voegen hoeveelheid groen en sport. Uitgangspunt in dit haalbaarheidsonderzoek is geweest om zoveel mogelijk te vergroenen. Van belang is dat in de norm voor gebruiksgroen is opgenomen dat minimaal 60% echt groen is en dat maximaal 40% verharding is of gebruikt kan worden voor voorzieningen en dergelijke.

onbepaald

onbepaald

2025 2022

onbepaald

onbepaald

2022

2028

onbepaald

2028

2028

2028

2028

2025

2028

Erfpacht Grond verhuring Opstalverhuring NB jaartallen geven het einde van de tijdelijke contractduur aan

20

1.5 Inkadering zoekgebied naar ruimte voor groen en sport Niet de gehele NDSM-werf Oost is beschikbaar om ruimte te bieden aan groen en sport. Een belangrijk deel van het gebied is bebouwd en er zijn privaatrechtelijke posities. Om het zoekgebied in te kaderen zijn daarom de grondposities van belang. Het gebied kan worden opgedeeld in grofweg 3 verschillende typen grondposities. In erfpacht uitgegeven kavels, tijdelijke (grond) verhuring en de openbare ruimte. Het monumentale ensemble alsmede de bedrijvigheid van makers en creatieve en culturele ondernemers zijn een essentiëel onderdeel van het unieke NDSM-karakter. Gezien het feit dat vrijwel alle bedrijven en kunstenaars zijn gevestigd in panden die in erfpacht zijn uitgegeven is er voor gekozen om deze gronden niet te betrekken in onderhavige vergroeningsopgave, ook al gezien de financiële impact. Om de vergroening vorm te kunnen geven zijn daarom de openbare ruimte, het water en de tijdelijke verhuurde gronden beschikbaar. De tijdelijke verhuringen dienen dan conform verhuurovereenkomsten opgezegd te worden (en niet verlengd). De ruimte die vrijkomt kan worden ingezet om de vergroening te starten. Tijdelijke verhuur van grond vindt plaats ten behoeve van twee parkeerterreinen, horeca en tijdelijke ateliers. Bijzondere aandacht is nodig voor de verhuring van gronden t.b.v. parkeerterreinen.

Deze kunnen pas worden opgezegd als er een alternatief is gevonden voor deze parkeerterreinen. Dit is contractueel overeengekomen met een aantal erfpachters op de NDSMwerf (zie paragraaf 3.2). Deze haalbaarheidsstudie zal hier dan ook op ingaan.

21

22

Projectvoorstel: een strategie 2.1 Identiteit en betekenis van de NDSM-werf Oost NDSM-werf Oost is een iconische plek in Amsterdam. Het maakt deel uit van de identiteit van de stad en vertegenwoordigt verschillende periodes van de geschiedenis van Amsterdam. Telkens kreeg het de invulling waar de stad op dat moment behoefte aan had: bij de aanleg van het noodzakelijke Noordzeekanaal werd de polder aangelegd, daarna kwam de vraag naar meer ruimte voor de groeiende scheepsbouwindustrie en vervolgens de behoefte aan ruimte voor kunstenaars en evenementen. Qua gebruik was elke nieuwe fase een radicale breuk met de voorgaande maar bouwde op de condities van de voorgaande voort. Vooral de scheepsbouwontwikkeling heeft een grote impact gehad op het gebied waarin nog steeds de grootste cultuurhistorische waarden zijn gelegen. Vandaag de dag zijn die verschillende fasen van de geschiedenis nog goed afleesbaar. De NDSM-werf is echter geen museum. De NDSMwerf leeft en brengt zijn geschiedenis verder in een voortdurende ontwikkeling naar de volgende grote uitdaging. Met de vraag naar groene ruimte zal het gebied opnieuw een radicale verandering in gebruik doormaken. Ondanks de grote veranderingen in de tijd zal de NDSM-werf haar duidelijke identiteit behouden. Voor deze volgende stap is het daarom van belang goed begrip te hebben van de identiteit van de werf.

Wat haar bijzonder maakt is te beschrijven aan de hand van 3 begrippen: de NDSM-werf is functioneel, open en dynamisch.

23

ruw

geometrisch

monumentaal

vast / flexibel

robuust

Functioneel

samenhangend systeem

rationeel ruimtegebruik iconische elementen

tijdelijk / permanent industriël erfgoed

gestructureerd

Identiteit: functioneel

Functionaliteit, de functionele inrichting van het gebied was van belang voor het welslagen van de scheepbouwindustrie. Het productieproces bepaalde waar benodigde elementen en gebouwen werden neergezet. De ruimtelijke indeling van de werf die het productieproces op het land en in het water volgt, de loodsen en hellingen en de relatie van de elementen tot elkaar maken de ruimte: rationeel van opzet en met een sterke visuele identiteit. Materialen als staal, beton en baksteen in combinatie met de vaste of flexibele constructies duiden allemaal op functionaliteit en benadrukken het industriële verleden en dynamiek. Ook de vorm van het land en de relatie met en het gebruik van het water alsook de scheepsbouwvoorzieningen, op land en in het water, herinneren aan het utilitaire gebruik van de ruimte. ruim/wijds richting van de ruimte naar het water

perspectiven

functioneel gebruik van het water

lage dichtheid

ongedefinieerd

landschapelijke schaal / industriële schaal / menselijke schaal uitzicht op historisch stadscentrum

Open

continuïteit tussen buitenruimtes en gebouwde elementen

flexibiliteit

Identiteit: open

De relatie met het water is een heel belangrijk onderdeel van de identiteit van NDSM. De richting van de hellingen, functioneel bepaald door de schepen die te water gelaten werden, zorgt voor het weidse uitzicht op het IJ. Lange zichtlijnen, die doorlopen tussen en door de gebouwen richting water, geven een open beleving van de ruimte. De enorme maten die nodig waren voor de scheepsbouw op de landzijde en in het water is nu de bijzondere kwaliteit van een zeer ruime openbare ruimte. Waar stedelijke openbare ruimtes normaal duidelijk gedefinieerde ruimtes zijn, voelt de ruimte hier onbepaald, groots en open aan. flexibel/ veelzijdig/ adaptief efemeer

creatief

spontaan vegetatie (pionier)

in beweging toegankelijk druk / rustig

Dynamisch

ruimte voor innovatie, experimenten

inclusief /collectief

interactief

vergroening initiatieven

24

Identiteit: dynamisch

Net als tijdens de industriële periode biedt die openheid vandaag de mogelijkheid te kunnen transformeren. De schaal van de ruimte en de flexibiliteit laat de meest uiteenlopende vormen van gebruik toe. NDSM-werf Oost is laboratorium voor experimenten en initiatieven die evolueren. De ruimte ziet er nooit hetzelfde uit en is heel dynamisch. Ook de vegetatie is spontaan en verandert met de tijd. Pioniervegetatie slaat aan in restruimtes, en plantenbakken worden door de lokale gebruikers ge- en verplaatst. De 3 thema’s (functioneel, open en dynamisch) zijn op de NDSM-werf nauw met elkaar verweven. Je herkent ze nu op de NDSM-werf maar ze waren ook voorwaarden in vorige periodes. Het laat ook zien hoe de NDSM-werf was, soms vergelijkbaar, soms anders dan nu. Het is de opgave voor de komende gebruiksfase om opnieuw vorm te geven aan deze 3 thema’s en daarmee de identiteit te behouden en te versterken.

? Functioneel

? Open

? Dynamisch 25

2.2 Vergroening in relatie tot het monumentale ensemble: zonering De samenhang van hellingen, rails, kraan, de scheepsbouwloods, de smederij, de timmerloods, lasloods en diverse relicten geven samen met het omringende water het oorspronkelijke functioneren van de werf weer. Het ensemble heeft in 2007 de status van monument gekregen. De monumentale waarde ligt niet alleen in de individuele gebouwen maar ook in bijvoorbeeld de routing van plaatstaal, van binnenkomst tot af te bouwen schip. Deze is nog duidelijk te volgen met de spoortracés over het terrein. In 2020 heeft Monumenten en Archeologie in het kader van deze Haalbaarheidsstudie een cultuurhistorisch onderzoek gedaan naar de inrichting en het gebruik van de buitenruimte op NDSM-werf Oost (zie bijlage). De cultuurhistorische waarden van het werfterrein- inclusief het water- zijn nader onderzocht. Hieruit zijn 3 bevindingen naar voren gekomen. Ten eerste was het maaiveld van de werf een lange tijd niet zo verhard, en dus groener, dan gedacht. Men ging pragmatisch om met de verharding en paste het alleen toe als er een noodzaak toe was. Wat niet verhard was, bestond op maaiveld uit grind en onkruid. Langs het water waren alleen harde kades waar nodig, anders waren er zachte oevers en eventueel delen met basaltblokken.

Deze pragmatische benadering van eisen aan, en mogelijkheden van het gebied (inclusief het water) blijft actueel. Ten tweede dat het samenspel van verschillende schaalniveaus het karakter van het gebied bepaalt, en niet slechts de grote schaal die de werf zo bijzonder maakt. En ten derde is duidelijk geworden dat de huidige situatie kansen biedt het verhaal van het productieproces te vertellen, maar dat in het bijzonder het begin- en eindpunt van de route extra aandacht vragen.

Zones productieproces

❶

❸

+

❷

❹ ❺

❽

❻

❼

❶ Lashal ❷ Scheepsbouwloods ❸ Timmerwerkplaats ❹ Smederij ❺ Centrale werkplaats ❻ Helling 4 ❼ Helling 2/3 ❽ Loods

26

Ruimtelijke structuur

overgestapt werd op de sectiebouw. Zelfs het opslaan van de losse, ruwe materialen nam al een aanzienlijke ruimte in op de werf, laat staan het parkeren van secties. Voor het transport was bovendien afdoende ruimte nodig, wat aan de breedte van de routes en opzet van de gebouwen (inclusief de grote schuifdeuren) zichtbaar is. Voor het transporteren van ruwe materialen alsook voor het bouw- en afbouwwerk werden kranen van enorm grootte ingezet. Zo was bijvoorbeeld de portaalkraan uit 1967, 70 m hoog. Ook eerdere kraanbanen en torenkranen aan en op de hellingen kwamen ver boven de op zichzelf al hoge scheepsbouwloods uit. Elementen die tot dit schaalniveau behoorden, Gemeente Amsterdam zorg(d)en ervoor dat het complex ook vanuit de verte van alle zijdenen zichtbaar en herkenbaar was. De schaal van de werf Augustus 2020 Monumenten Archeologie Concept was namelijk ook ten opzichte van de omgeving bijzonder en bepaalde de skyline van het IJ voor een groot deel van de ste 20 eeuw.

Uit het onderzoek is duidelijk geworden dat de gedifferentieerde

Links: Schaalsprong: de voorgrond machinehuis, loodsen en de kantoorgebouwen, waaronder inrichting vanOphet maaiveld en de waterranden ten tijde van de de“villa” aan de Terrein voor helling 4, aanpassingen railnetwerk (1967). Links zijn geklinkerde straten te zien. De rest van het maaiveld is onverhard, ook de Daarachter rechte strook welke als opslag Collectie Stichting Herleeft/ NDSM afbouwkade. schip in gebruikt bouw werd. op helling 3 of 4NDSM (1934). 010179000420 SAA (auteursrechtenvrij). scheepsbouw voldoende aanleiding biedt voor sporten groenzones en Werfmuseum/ NDSM (auteursrechtenvrij). Rechts: Transport van sectie op rails naar de lasloods (zonder datum). Op de voorgrond locomotief. Collectie Stichting het versterken van de ecologie met behoud van het historische karakter. NDSM Herleeft/ NDSM Werfmuseum/ NDSM (auteursrechtenvrij).

In het projectvoorstel, een strategie, is het monumentale ensemble de

Middelgrote bouwwerken basis voor de ‘nieuwe’ van groenvaste enfactoren sportopop NDSM-werf Naast de heel grote loodsen zijn vooralstructuur de middelgrote bouwwerken de werf. De “oude kern”Oost. bestaande uit de vanuit Oostenburg overgeplaatste grotemonumentale loodsen, smederij en timmerwerkplaats het Deze structuur voegt zich naar het ensemble, en geënt op kantorencomplex maakten onderdeel uit van de ruggengraat van de werf. Voor de uitbreiding ten westen speelden het de bestaande structuur en samenhang van gebouwen en hellingen endeels gebouw Kersten, de drillhal, de afbramerij, het schoolgebouw en het nieuwe hoofdkantoor eenzelfde rol, waarbij hun functie door de jaren heen wisselde. Al de open ruimtes bepaalden deen routes. het water. De richtingen indeze hetbouwwerken gebied,structureerden de lengtes van de en hellingen Hun locatie toonde de integratie van de afbouw- en de “papierzijde” van de scheepsbouw – kantoren, tekenkamer, de schaal van de tussenruimtes zijn gebruikt om het gebied te zoneren. opleiding – gerelateerde taken op de werf. Tot het middelgrote schaalniveau segment behoorden ook de kraanbanen op het sorteerterrein, de kranenverschillend langs de afbouwkades en de drijvende kranen opZo het water. Deze zones zullen worden ingericht. zijn ook de keuzes

waar groen laag en ruig blijft en waar het hoger kan gerelateerd aan het 49 bestaande ensemble. Het groen en 42 de zonering wordt ingezet om het monumentale ensemble en het productieproces afleesbaar te maken, te versterken. De precieze uitwerking daarvan met behoud en versterking van de cultuurhistorische karakteristieken en de synergie met sport, gebruiks- en ecologisch groen volgt in de ontwerpfase.

Zoneringsplan

27

2.3 Strategie Voor de vergroening en toevoeging van sport op NDSM-werf Oost is het voorstel een dynamische strategie te gebruiken waarin het gebied zich in zekere mate vrij kan ontwikkelen. Uitgangspunt is samengevat in deze baseline: Groen, radicaal, ruig, experimenteel en met behoud van historie en cultuur. Niet met een vast plan maar wel door condities te creëren. Het doel van de strategie is een ontwikkeling mogelijk te maken waarbij geborgd wordt dat: • op de NDSM-werf ruimte komt voor groen en sport. Met als uitgangspunt zo veel mogelijk te voldoen aan de in 2018 vastgestelde gemeentelijke groen- en sportnormen en op een manier die past bij de NDSM-werf. • de eigen identiteit van het voormalige NDSM-terrein als monument, cultureel erfgoed, als plaats voor cultuur en diverse vormen van bedrijvigheid en als unieke publieke ruimte in de stad behouden blijft. • verbindingen met de omgeving, fysiek (ecologisch/ routes) en ook mentaal (betrokkenheid van omwonenden) versterkt worden. Om de vrije ontwikkeling mogelijk te maken is een strategie bedacht bestaande uit 3 onderdelen, of ‘lagen’: • de bestaande kwaliteiten (‘kernkwaliteiten’), de aanwezige waarden die we willen behouden en versterken. • een nieuwe laag (of structuur) met hierin een ‘goede basis’.

Deze goede basis is de structuur die geënt is op de kernkwaliteiten waarbinnen het groen- en sportprogramma wordt gerealiseerd. • bovenstaande 2 lagen, kernkwaliteiten en goede basis, vormen samen het raamwerk waarbinnen ruimte is voor vrije initiatieven. Deze ‘vrije ruimte’ is de derde laag van de strategie. Per laag is een matrix met concept- spelregels opgesteld. Deze matrix geeft condities voor de verdere ontwikkeling van de NDSM-werf. Door te werken met spelregels in plaats van een vast plan ontstaat er een experimenteel plan waarvan de uitkomst flexibel is. Dat past bij de identiteit van de NDSM. Enerzijds worden vaste waarden behouden en anderzijds worden nieuwe waarden mogelijk gemaakt en initiatieven omarmd. • Matrix Kernkwaliteiten Het doel van deze matrix is het beschrijven van de te behouden, bestaande kwaliteiten, en hoe de kwaliteiten kunnen worden verbeterd of beter tot hun recht kunnen komen. • Matrix Goede basis Deze matrix beschrijft de spelregels voor de transformatie van verschillende zones op basis van erfgoed, cultuur, groen, sport, verharding. Maar het beschrijft ook de condities die gesteld moeten worden om het toekomstige nieuwe gebruik mogelijk te maken. Dit zijn vooral eisen die betrekking hebben op de ondergrond en het verkeersregime.

• Matrix Vrije Ruimte Eenvoudige spelregels waarbinnen de energie van inwoners en gebruikers van NDSM te alle ruimte heeft voor passende invullingen en verbijzondering van de identiteit van NDSM. In deze haalbaarheidsstudie is op basis van de strategie en de matrix gewerkt aan een mogelijke invulling, een studiemodel. Dit is gedaan om de strategie te testen maar ook om een beeld te kunnen geven van hoe de werf er op termijn uit zou kunnen komen te zien. Daarnaast is het studiemodel een noodzakelijk middel om inzicht te kunnen geven in de financiële haalbaarheid van de strategie.

28

Vrije ruimte

❸ Vrije ontwikkeling van initatieven waar kan

Raamwerk

❷ Investeren in goede basis

❶ Bestaande kwaliteiten behouden

29

2.3.1 Kernkwaliteiten De kernkwaliteiten beschrijven de bestaande kwaliteiten in het gebied. Deze worden vastgelegd, bewaard en versterkt om de unieke identiteit van het gebied te behouden. Dit vormt kader voor de verdere vergroeningsopgave.

Om de identiteit en het karakter van NDSM vast te houden is het noodzakelijk bestaande kwaliteiten vast te leggen. Waar nodig kunnen deze worden verbeterd en versterkt.

Raamwerk bestaande kwaliteit Erfgoed

• Monumenten • Ensemble • Relicten • Productie proces • Productie route • Water • Relatie met het water

Cultureel

• Evenement ruimte • Makersruimte • Museum • Horeca

Sport

• Informele sport

Groen en ecologie • Spontane groen • Mus kolononies • Waterrand

Routing en toegankelijkheid

• Verbinding met Centraal en Houthaven • Centrale route

Ruimtelijk

• Hellingen hun relatie met het water • Twee richtingen van het werf • Relatie en vergezichten over het IJ • Centrale ruimte • Spontane vergroening langs lijnen • Historische identiteit van gebouwen op een open werf

30

Kwaliteiten

Het gehele gebied maakt onderdeel uit van het Rijksmonumentale ensemble: maaiveld, kades, oevers, water en bouwwerken. Het gebied kent een doorlopende bestrating van klinkers en Stelconplaten. De positionering van de gebouwen en relicten zoals de rails tonen het voormalige productieproces en zorgen voor de lange zichtlijnen in het gebied. NDSM-werf Oost is een gebied met een sterke identiteit. Deze identiteit wordt voor een belangrijk deel bepaald door het historische ensemble van grote ruige gebouwen, hellingen en relicten. Onderling vormen ze verschillende openbare ruimtes. De hellingen liggen schuin, gericht op het Centraal Station, in de draai van het IJ en dat zorgt voor panoramische vergezichten over het water. Tussen de loodsen (die op orthogonale structuur zijn geplaatst, voortkomend uit de voormalige polderstructuur) en de functioneel schuin op het IJ georiënteerde hellingen ligt centraal een grote interne ruimte. Deze is met brede openingen gekoppeld aan de grote open ruimte van het IJ. Het gebied is een internationaal toonaangevende culturele locatie waar ruimte is voor evenementen, diverse broedplaatsen en ruimtes voor kunstenaars, en opkomende musea als het Streetartmuseum. Daarnaast kent het gebied een mix aan horecagelegenheden. Sporen van de culturele werf, zoals graffiti en kunstvoorwerpen, ondersteunen het ruige en vrije karakter van het gebied.

Door de tijd heeft spontane en wilde begroeiing zich in het gebied genesteld. Het gebied is stenig maar kent spontane beplanting langs de lange lijnen in het gebied en biedt bij de oude gebouwen en langs de riet- en stortsteenoevers broed- en verblijfsruimte voor fauna.

31

Ook de sport is hier, op de jachthaven en pleziervaart na, spontaan ontstaan: veel vrije ruimte wordt nu al gebruikt voor sporten zoals hardlopen en urban fitness en het geldt als een aantrekkelijke urban sport locatie (zoals het tijdelijke 3x3 basketbalveld). NDSM-werf Oost is voor een groot deel publiek of semipubliek toegankelijk. Het is bovendien een belangrijke schakel in Noord, als verbinding tussen NDSM-werf West en Buiksloterham en met de doorgaande routes vanaf de pont langs het IJ en naar de noordelijk gelegen buurten. Het is goed bereikbaar door de pont en in de toekomst via de beoogde westelijke oeververbinding. Om ook in de toekomst deze kernkwaliteiten een robuust raamwerk te laten zijn, zijn er op verschillende onderdelen en schaalniveaus acties te ondernemen. • Herstellen: Er zijn urgente herstelwerkzaamheden nodig aan het monumentale ensemble zelf (zoals de renovatie van dokdeuren van Helling 2/3, het dak van Helling 4 en kades). De versnippering van de openbare ruimte die veroorzaakt wordt door de parkeervoorzieningen en de plaatsing van de kielblokken wordt verbeterd en er komt een werfvloer die ontdaan is van later aangebrachte ophogingen. • Publiek maken: NDSM-werf Oost kan nog toegankelijker en meer openbaar worden. Het IJ, Zijkanaal I en het Cornelis Douweskanaal zijn nu niet overal goed te bereiken.

Ook de toegankelijkheid, uitstraling en oriëntatie van de bestaande bebouwing kan verbeterd worden. • Verbinden: De aanliggende buurten ten noorden van de Klaprozenweg (zoals Terrasdorp en Hogeland) zijn nu nog niet goed verbonden met NDSMwerf Oost. Ook zou dit deel van de werf versterkt moeten worden als schakel in het ecologische netwerk van noord. • Verlichten: Voor de toekomstige inrichting van NDSM-werf Oost is het noodzakelijk dat er een verlichtingsplan gemaakt wordt. Het doel van dit plan is enerzijds te zorgen voor de functionele verlichting en een veilige openbare ruimte en anderzijds dat het monumentale ensemble op respectvolle en subtiele wijze wordt aangelicht.

32

KERNKWALITEITEN - acties Zone

Erfgoed

Ruimtelijke inrichting

Kerngebied

Uitlichten productieroute en bestaande relicten Relatie centrale ruimte/gebouwen ensemble

Bestaande barrières wegnemen en continuïteit van de ruimte bewerkstelligen - Openbaarheid garanderen

Docklands

Uitlichten productieroute en bestaande relicten

Bestaande barrières wegnemen en continuïteit van de ruimte bewerkstelligen - Openbaarheid garanderen

Entree

Uitlichten industriële identiteit

Verbindingen met NDSM-werf West en andere gebieden

Hellingen

Relatie met het water - Renovatie deur van helling 2/3 en pomp - Renovatie dak helling 4

Behouden open zichtlijnen - Openbaarheid garanderen

Kade

Behoud en renovatie van historische kades

Openbaarheid garanderen

Oever

Relatie land- oever herstellen

Bereikbaarheid langs de oevers garanderen

Open ruig veld

Behouden open zichten gekoppeld aan historische functies

Openbaarheid garanderen Bestaande barrières wegnemen en continuïteit van de ruimte bewerkstelligen

Ruig veld Water

Uitlichten van functionele verleden/ werfrelichten

Water met vrij zicht

Vrij zicht over open water

Openbaarheid garanderen

NB dit is een eerste aanzet voor de invulling van de matrix. Bij de uitwerking van het plan zal de matrix worden aangescherpt.

33

2.3.2 Goede basis

De doelstelling van de goede basis is om enerzijds een structuur te maken welke voorziet in sport, groen, ecologie, cultuur en routing en anderzijds om de kernkwaliteit te versterken. De goede basis is openbaar en vormt een raamwerk waarbinnen initiatieven zich kunnen ontwikkelen.

Raamwerk goede basis

*

34

Entree (kilnkerbestrating) Kerngebied (kilnkerbestrating) Verplaatsbaar groen Open groen ruig veld Groen ruig veld Sportvelden Ruimte ten behoeve van sportroute Groene oevers Doel: groene oevers Ecologisch zone Zijkanaal I Verbinding noord

De goede basis is een nieuwe toevoeging, een nieuwe- op de historische context gebaseerde- structuur over het gehele plangebied waarbinnen nieuw programma gerealiseerd gaat worden. De openbare ruimte van NDSM-werf Oost is opgedeeld in zones waarvoor spelregels voor transformatie zijn opgesteld. Hieronder volgt de beschrijving per programmaonderdeel. Niet alleen de buitenruimte is een flexibel casco, ook de gebouwen zelf kunnen transformeren en bijdragen in de behoefte aan groen (bijv. wintertuinen) en sport. Hierdoor wordt de relatie tussen binnen en buiten versterkt. Naast de transformatie van de buitenruimte is er dus ook transformatie mogelijk binnen de gebouwen. Hoe en waar is onderdeel van de vervolgopgave.

35

Groene basis

Open ruige velden Ruige velden met natuurvstroken Groene oevers Verplaatsbaar groen

De openbare ruimte van de NDSM-werf bestaat nu vooral uit verharding. Met de goede basis wordt dit beeld anders. Er is een vergroende basis van gebruiks- en recreatief, en natuurlijk groen (het zgn. ecosysteemgroen). Hierin blijven alleen de functioneel en voor de historische identiteit belangrijke ruimtes verhard, voor bijvoorbeeld routing en activiteiten. Monumentale en beeldbepalende bebouwing wordt behouden. Voor overige recente bebouwing moet de afweging gemaakt worden deze te behouden of plaats te laten maken voor groen. De opgave is te zorgen voor de juiste balans tussen groen, sport en verharding, zowel ruimtelijk als in gebruiksmogelijkheden. De schaal van de open ruimtes en de samenhang tussen de ruimtes is leidend zodat versnippering wordt voorkomen. Het groen wordt niet aangeplant maar er wordt gezorgd voor de juiste condities zodat vergroening spontaan oogt en een ruig en natuurlijk karakter krijgt. Daar waar het mogelijk of noodzakelijk is wordt gebruiksruimte (betreedbaar groen) gemaaid. Uitgangspunt is dat er voldoende openheid en open zicht blijft naar het IJ, dat de functionele relatie van de kades en oevers leesbaar blijft en dat het gebruik van het water als onderdeel van de werf inzichtelijk blijft. Ecologie is nauw verbonden met de vergroening van het gebied.

Er wordt ingezet op het verbinden van de waterrand met de omliggende natuur langs het IJ en de Zijkanaal I. Hiervoor wordt er ook langs de harde oevers een ecologische verbinding gemaakt waarbij het historische nautisch gebruik van de kade gesrespecteerd wordt. Vanaf de oevers lopen natuurvakken het terrein op. Deze worden aangevuld met nader te bepalen natuurinclusieve objecten. Water heeft in de historie van NDSM een duidelijke gebruiksfunctie gehad. Ook nu biedt water kansen voor gebruik. Denk aan ecologie, mogelijkheden voor sport, voor (evt. verplaatsbaar) groen.

36

Verharding

Stelconplaten Klinkers Brug Brug (mogelijk op langere termijn)

Enkel waar nodig wordt de verharding op NDSM werf behouden, nl. voor ontsluiting, evenementen, behoud van de identiteit en om het historisch functioneren afleesbaar te houden. Zo blijft in ieder geval de centrale ruimte in de bestaande bestrating liggen. Het uitgangspunt is het handhaven van de huidige bestrating. De verharding bestaat uit klinkers en Stelconplaten waarop gebouwen zijn geplaatst. Betonstraatstenen/ trottoirtegels worden vervangen met vrijgekomen klinkers. Langs het water komt een oeverzone met een verharde route langs het water. Deels kan nieuwe verharding is ook als halfverharding worden uitgevoerd. Dit past goed bij het industriële karakter. Het terrein zal autoluw worden ingericht, alleen bereikbaar voor bestemmingsverkeer. Het aantal parkeerplaatsen wordt teruggebracht naar een hoeveelheid passend bij het toekomstige gebruik. Dit zal een aanzienlijke afname van auto’s in het straatbeeld betekenen. Het resterende parkeren wordt geconcentreerd buiten de werf of op de ruimte tussen Lasloods en Scheepsbouwloods, nabij het kruispunt Klaprozenweg en Ms. Van Riemsdijkweg. Parkeren moet tot een minimum worden beperkt omdat het op gespannen voet staat met het toekomstig gebruik. De uitwerking van de fietsroute vanaf de Theo Fransmanbrug/ Buiksloterham naar de NDSM-straat (Plusnet) is ondergeschikt aan het ruimtelijk ontwerp.

Dat betekent dat de bestrating de huidige gebakken klinker is, met behoud van de monumentale rails.

37

38

39

Sport

Georganiseerde buitensport Mogelijkheid voor tijdelijke (in)formele sport Informele open ruimte voor sport Informele sportroute langs het water

Sport op NDSM-werf Oost krijgt op 3 manieren vorm: er is georganiseerde buitensport (in de goede basis), tijdelijkmogelijk langdurig- georganiseerde buitensport (in de vrije ruimte) en ongeorganiseerd en informeel sporten en spelen in de openbare ruimte. Op de ruimte tussen de Lasloods en Scheepsbouwloods is ruimte voor sportgelegenheid. Indien dit als ongeorganiseerde sport op het maaiveld komt, is er in de vervolgfase aandacht nodig om versnippering van de werfruimte te voorkomen. Indien er besloten wordt tot een gebouwde parkeervoorziening, dan kan georganiseerde sport op het dak. In beide gevallen kan dubbelgebruik met de culturele werffunctie onderzocht worden (zie ook paragraaf 3.2). Meerwaarde in gebruik kan worden vergroot als het sportterrein ook dient als podium voor de creatieve en culturele evenementen, en gekoppeld aan de indoor functies van omliggende loodsen. Aandachtspunten bij een sportvoorziening op een verhoogde constructie is de veiligheid ontsluiting, maar ook de openbaarheid: hoe overbrug je het hoogteverschil met maailveld op een laagdrempelige en aantrekkelijke manier? Daarnaast blijft er ruimte beschikbaar voor informele sporten zoals hardlopen en calisthenics, maar juist ook sportvormen passend bij het unieke karakter van NDSM (zoals slacklining, boulderen en freerunning).

Beweegvriendelijke routes in en naar NDSM toe zorgen voor nog meer verwevenheid tussen de bestaande en nieuwe wijken. Daarnaast liggen kansen voor waterrecreatie in de havenkom. Hiermee wordt voor de georganiseerde en ongeorganiseerde sporten een divers palet aan sport en speelaanleidingen geboden, en verbinden en versterken we het sport- en beweegnetwerk door Noord.

40

Culturele voorzieningen Cultuur is een belangrijk onderdeel van de identiteit van NDSM werf. In de toekomst blijft er ruimte voor ateliers, maakruimtes en presentatie ruimtes. Daarnaast blijft de culturele programmering van de onbebouwde, open ruimte een hoeksteen van de identiteit van de NDSMwerf Oost. Ook na de vergroening zal het volop mogelijk blijven om een rijke en diverse culturele programmering te organiseren in de vorm van tijdelijke evenementen en langer lopende initiatieven. Deze culturele programmering krijgt een plek in de vrije ruimte. In de goede basis zijn de voorzieningen voor het goed functioneren van deze initiatieven vastgelegd, zoals watertappunten, electriciteit en circulaire sanitaire voorzieningen. Op deze wijze wordt mede vorm gegeven aan de inrichting van een duurzaam terrein dat kan worden geprogrammeerd voor kunst, cultuur en sport.

Aanvullende ruimte voor presentatie en technische maakateliers Voorzieningen voor evenementen, elektra/water gekoppeld aan K&L Ruimte voor evenementen

41

42

43

Aandachtspunten bij de goede basis 1.Normering

Met de voorgestelde strategie worden hoeveelheden groen en sport die horen bij de verdichtingsopgave uit de Actualisatie van het Investeringsbesluit (AIB 2020) behaald die tussen het in de tabel van pagina 19 genoemde minimum en maximum in zit. De grondposities van de in erfpacht uitgegeven gronden worden niet betrokken in deze groenopgave. Dit betekent dat het niet mogelijk is het maximum van toe te voegen oppervlakten groen en sport te realiseren. Wel wordt voorgesteld om, na vaststelling van dit onderzoek, met de betrokken erfpachters in overleg te treden om te bezien op welke wijze zij kunnen bijdragen aan de ambities, over de wijze waarop deze functies zich presenteren naar de omgeving en over mogelijke toegankelijkheid en beheer van de oevers. Mochten in de toekomst deze gronden ooit vrijkomen dan kan overwogen worden ook dat gebied te betrekken bij de groene inrichting van de werf.

2. Openbare ruimte

De Goede basis is terughoudend in vormgeving en respecteert primair de bestaande waarden en betekenis van de werf. Met andere woorden: de historische en culturele werf is er al, de groen- en sportlaag wordt toegelaten in bepaalde zones, maar verdringt deze niet. Ingezet wordt op het handhaven van het ruige, industriële karakter en groenaanleg die daarbij aansluit. Een belangrijk aandachtspunt is het beheer en het voorkomen van ‘truttigheid’ en ‘aangeharkt’, en van het primaat voor verkeers- en veiligheidsregels (hekjes, drempels, rood asfalt etc).

GOEDE BASIS - Spelregels Zone

Groen en ecologie

Sport

Kerngebied

Verplaatsbare planten in potten en bakken

Open ruimte voor informele sport

Docklands

Verplaatsbare planten in potten en bakken

Sportvoorzieningen implementeren

Entrée

Verplaatsbare planten in potten en bakken en spontane vegetatie

Open ruimte voor informele sport

Hellingen

-

Informeel trainen op hellend vlak

Kade

Oplossingen om biodiversiteit te verbeteren langs de kades- met behoud van het industriële karakter

Informele sportroute langs het water

Oever

Zachte oever met hoge biodiversiteit waarde

Informele sportroute langs het water

Open ruig veld

Groene ruigere velden (flexibel) met open zicht en permanente vlakken van laag- en middenhoge planten met hoge ecologische waarde

Open ruimte voor informele sport mogelijkheid voor tijdelijke formele sporten

Ruig veld

Groene ruigere velden (flexibel) met permanente vlakken van diverse hoogtes van planten, met hoge ecologische waarde

Open ruimte voor informele sport

Water

Verbeteren biodiversiteit boven en onder water dmv verzonken en drijvende groene elementen

Mogelijk met tijdelijke en flexibele sportvoorzieningen

Water met vrij zicht

Verbeteren biodiversiteit onder water dmv verzonken groene elementen

Geen objecten in het water ten behoeve van sport

44

3. Klimaatadaptatie

De grotendeels verharde buitenruimtes worden deels omgevormd naar groengebieden. Buiten de ecologische- en gebruiksfuncties spelen deze ook een belangrijke rol om de gevolgen van de klimaatverandering lokaal op te vangen. Door hittestress kan de gevoelstemperatuur op het NDSM terrein met de bestaande verharde oppervlakten tot 47- 52°C oplopen. Uit onderzoek van de HVA is gebleken dat 10% meer oppervlakte groen al een temperatuurdaling van 0,5 C kan worden bereikt op dit deel van de NDSM-werf. Dit wordt vooral veroorzaakt door de evapotranspiratie van de toegevoegde beplanting en schaduwwerking van toegevoegde heesters en bomen. De richting van de groenstroken kan ook de (in de zomer) verkoelende wind vanaf het water het gebied in geleiden. Door ruimte te maken voor groen zal NDSM een veel lagere gevoelstemperatuur hebben tijdens hittestress momenten. Tijdens maatgevende buien van 90mm/uur komen grote delen van het terrein onder water te staan. Door buffercapaciteit voor water te verwerken in de nieuwe groenvakken kan dit water tijdelijk geborgen worden zonder overlast te veroorzaken en krijgt het tijd om langzaam in de bodem te infiltreren. Eventueel kan het water dat opgevangen wordt via de daken op het terrein herleid worden naar deze groengebieden voor retentie en infiltratie.

Ook sportvelden kunnen bijdragen aan klimaatadaptatie: onder de sportvelden kunnen waterbakken worden aangebracht die op warme dagen als een spons juist weer zorgen voor verkoeling van de omgeving.

Verharding

Beheer

Bestaande verharding

Minimum

Harde sportondergrond

Medium

Bestaande verharding of lokaal hergebruikt verhardingsmateriaal

Medium beheer, afhankelijk van het initiatief en mogelijk beheer door initiatiefnemer

-

Minimaal beheer- alleen wat nodig is uit oogpunt van veiligheid

Bestaande verharding of lokaal hergebruikt verhardingsmateriaal

Minimum

Doorlopende route van bestaande verharding of herbruikt verhardingsmateriaal

Medium

Paden van bestaande verharding of lokaal hergebruikt verhardingsmateriaal

Medium

Paden van bestaande verharding of lokaal hergebruikt verhardingsmateriaal

Minimum

-

Minimum beheer voor veiligheid

-

Minimum beheer voor veiligheid

Bestaand

9,5 %

90.5 %

Nieuw

63 %

37 %

Verhouding verharding en groen op het terrein exclusief gebouwen

NB. dit is een eerste aanzet voor de invulling van de matrix. Bij de uitwerking van het plan zal de matrix worden aangescherpt.

45

2.3.3 Vrije ruimte De doelstelling van de Vrije Ruimte is om activiteiten en initiatieven een plek te geven in het gebied. Van evenementen, nieuwe ondernemers tot buurtinitatieven. Samen zorgen zij voor de dynamiek die zo belangrijk is voor NDSM. De Vrije Ruimte vormt een aanvulling en verbijzondering van de Goede Basis en de Kernkwaliteiten.

De vrije ruimte biedt kansen en mogelijkheden voor initatieven vanuit de NDSM-werf, Amsterdam Noord en de stad. Deze initiatieven verschillen in mate van tijdelijkheid: tijdelijke evenementen en seizoens- en langdurige initiatieven. De voorgestelde vrije ruimte is groter dan het thans aanwezig oppervlak voor deze programmering van initiatieven. De mogelijkheden om meer en diversere intiatieven in de onbebouwde, vrije ruimte te faciliteren zullen derhalve toenemen in de toekomst.

Tijdelijke evenementen Seizoensinitiatieven Langdurige initiatieven Productieroute

46

Vrije ruimte: alle inititatieven en zonering De laag van de vrije ruimte kent een eigen indeling die over de goede basis wordt heen gelegd. De combinatie van de tijdsduur van het initiatief en de bijbehorende zone van de goede basis zorgt voor een set van spelregels. Deze regels zijn omschreven in de matrix vrije ruimte. Initiatieven worden uitgedaagd iets te doen met het zichtbaar of tastbaar maken van de productieroute.

VRIJE RUIMTE - spelregels Zone

Duur initiativen

Schaal

Ruimtelijke conditie

Conditie actie op groen

Kerngebied

Tijdelijke evenementen

S,M,L

Geen belemmering vrije doorgang Voornamelijk open, losse elementen

Alleen groenelementen die flexibel inzetbaar of verplaatsbaar zijn

Docklands

Tijdelijke evenementen

M,L

Geen belemmering vrije doorgang Voornamelijk open, losse elementen

Alleen groenelementen die flexibel inzetbaar of verplaatsbaar zijn

Entrée

Seizoensinitatieven

S,M

Geen belemmering vrije doorgang

Alleen groenelementen die flexibel inzetbaar of verplaatsbaar zijn

Hellingen

Tijdelijke evenementen

S,M,L

Geen permanente belemmering vistas

Alleen groenelementen die flexibel inzetbaar of verplaatsbaar zijn

Kade

Seizoensinitatieven

S

Geen belemmering vrije doorgang en vistas

Aanwezige natuur moet onaangetast blijven

Oever

Seizoensinitatieven Tijdelijke evenementen

S,M

Geen permanente belemmering doorgang en vistas

Aanwezige natuur moet onaangetast blijven

Open ruig veld

Seizoensinitatieven Tijdelijke evenementen

S,M,L

Geen belemmering zicht - minimale ruimtelijke impact

Aanwezige biodiversiteit moet in stand gehouden worden, en mag worden verbeterd

Ruig veld

Langdurige initatieven - Seizoensinitatieven

S,M

-

Aanwezige biodiversiteit moet in stand gehouden worden, en mag worden verbeterd

Water

Langdurige initatieven - Seizoensinitatieven

S,M,L

Maximaal 75% bezetting van de haven

Aanwezige natuur moet onaangetast blijven

Water met vrij zicht

Tijdelijke evenementen

S

Doorzichten naar water

Aanwezige natuur moet onaangetast blijven

NB dit is een eerste aanzet voor de invulling van de matrix. Bij de uitwerking van het plan zal de matrix worden aangescherpt.

47

Tijdelijke evenementen Over bijna het gehele gebied is er ruimte voor tijdelijke evenementen. Dit zijn kortlopende evenementen tot maximaal 1 week. Dit kunnen sport-, cultuur- en commerciële evenementen zijn, zoals een schoolsportdag, een muziekfestival of een rommelmarkt. Vanwege de korte duur zijn deze evenementen minder gebonden aan ruimtelijke regels. Hierdoor kunnen ze bijvoorbeeld ook plaatsvinden op de centrale ruimte of op een helling. Tijdelijke evenementen zorgen voor een hoge dynamiek in het gebied. Voorwaarde is dat elk evenement dat plaats vindt een positieve bijdrage levert aan de aspecten van NDSM (cultuurhistorie, cultuur, sport, groen of ecologie).

Tijdelijke evenementen

48

Seizoens- en langdurige initatieven In de goede basis structuur is ruimte gemaakt voor seizoens- en langdurige initiatieven. Deze vinden voornamelijk plaats in de groene ruimtes en bij de entrees naar NDSM-werf Oost. Seizoensinitiatieven duren maximaal 6 maanden. Langdurige initiatieven zijn nog langer (tot 3 jaar) waarmee er een basis is voor investeringen in de initiatieven. Elke initiatief dat wordt geïnitieerd draagt bij aan de identiteit van NDSM werf op ten minste twee aspecten (historie, cultuur, sport, groen of ecologie). Ze hebben een publiek karakter en zijn vrij te bezoeken voor iedereen.