3. Handreiking Gezinsvriendelijke stad def..pdf

Handreiking GEZINSVRIENDELIJKE STAD inspiratie voor de uitvoering november, 2025

Inhoud

Inleiding

INLEIDING

3

i.

DE STAD

4

Cruciale ruimtelijke condities 1. Woonaanbod 2. Woonomgeving 3. Woningvoorraad

5

DE BUURT

10

4. Voor iedereen wat te doen 5. Buitenspelen 6. Veiligheid en autonomie Voorbeeldprojecten

12

HET WOONGEBOUW

14

7. Prettig en efficiënt 8. Buitenruimte 9. Delen Voorbeeldprojecten

16

ii.

iii.

MEER INFORMATIE

18

10. Integraliteit

Gezinnen voelen een sterke binding met Amsterdam vanwege de vrijheid, diversiteit en ruimte om jezelf te zijn, gecombineerd met het uitgebreide aanbod aan winkels, horeca, sport en cultuur. Geschikte en betaalbare woningen op deze gewilde plekken worden echter steeds schaarser. Hoewel het absolute aantal gezinnen redelijk stabiel blijft of zelfs iets stijgt, neemt het aandeel gezinnen (door hardere groei van andere demografische groepen) af. Hierdoor verandert ook de samenstelling van de groep gezinnen in Amsterdam. Uit onderzoek blijkt dat met name jonge gezinnen met een hoog inkomen vertrekken (ondanks dat het overgrote deel van deze gezinnen de stad niet willen verlaten), terwijl het aandeel gezinnen met nog thuiswonende volwassen kinderen toe neemt. Het belang van gezinnen in de stad Gezinnen spelen een cruciale rol in het versterken van de sociale en economische structuur van Amsterdam. Doordat zij rekening moeten houden met de agenda’s van meerdere gezinsleden hebben ze beperkte ‘tijdruimtebudgetten’. Hierdoor zijn zij sterk gebonden aan directe woonomgeving. Een buurt met een ruim en divers aanbod aan voorzieningen ‘om de hoek’ is de belangrijkste pull factor voor gezinnen om in de stad te blijven wonen. Hiermee zorgen voor een structureel draagvlak van (dagelijkse) voorzieningen in de buurt, waar alle bewoners van de stad van profiteren.

Een lokaal verenigingsleven gaat voor een groot deel via kinderen en hun ouders, wat alledaagse, soms kleine ontmoetingen tot gevolg heeft die kunnen uitgroeien tot tolerantie en verdere interactie. Kinderen zorgen voor plezier en vreugde in de stad (niet alleen voor ‘eenzame ouderen’) en plezier zorgt weer voor sociale binding en ‘het zich thuis voelen’. Deze zachte kenmerken van de stad zijn in een compacte, verdichtende stad belangrijke kwaliteiten en vormen harde vestigingsvoorwaarden voor alle op de stad georiënteerde huishoudens.

Opdracht

De Gezinsvriendelijke Stad is een thematische verkenning en maakt als uitwerking van de Ontwikkelstrategie 2035 onderdeel uit van het Programma Ruimte voor de Stad. Bestuurlijk opdrachtgever van de Gezinsvriendelijke Stad is de wethouder Ruimtelijke Ordening, met betrokkenheid van de wethouders Wonen, Verkeer, Vervoer, Luchtkwaliteit en Openbare Ruimte, Sport en Bewegen en Maatschappelijke Voorzieningen. Het doel van deze verkenning is het agenderen van het gesprek over het belang en de rol van gezinnen in de stad en het identificeren van mogelijke maatregelen voor het versterken van de positie van gezinnen in de stad. In de verkenning is gekeken naar hoe moderne stadsgezinnen hun dagelijks leven vormgeven en organiseren en hoe we hier als stad op in kunnen spelen. De resultaten van de verkenning naar de Gezinsvriendelijke Stad zijn verwerkt in de vorm van een paper als een advies richting het (nieuwe) bestuur, en dit aanvullend inspiratiedocument voor de uitvoering met hoofdzakelijk ruimtelijke aandachtspunten.

Leeswijzer Aanvullend aan het paper is er dit inspiratiedocument voor de uitvoering in de gebiedsontwikkeling en bestaande stad. Deze Handreiking bevat hoofdzakelijk ruimtelijke aandachtspunten vanuit de verkenning naar de Gezinsvriendelijke Stad. Het is geen alomvattend document, maar wel een integraal verhaal over gezinnen in de stad en biedt een effectieve selectie van huidige kennis en beleid (verspreid over verschillende directies) dat concreet ingezet kan worden bij gerelateerde projecten. De handreiking bestaat uit tien aandachtspunten voor een gezinsvriendelijk Amsterdam. Opgedeeld in drie schaalniveaus: de stad, de buurt en het woongebouw. Hier zitten voorbeeldprojecten bij ter inspiratie. Ten slotte is er een overzicht van de huidige kennis en het beleid rondom dit thema, vanuit de verschillende directies van de gemeente. Hiermee wordt inzicht gegeven in wat we (binnen de verschillende directies) al weten en doen om – direct en indirect – de positie van gezinnen in Amsterdam te versterken.

Spelende kinderen in het Oosterpark

Handreiking Gezinsvriendelijke Stad

Handreiking Gezinsvriendelijke Stad

3

i.

De stad

Cruciale ruimtelijke condities - ter illustratie

Waar en op welke manier kunnen gezinnen een plek krijgen binnen de schaarse ruimte van de stad? Om te beginnen kan er nieuwe woonruimte worden toegevoegd aan de stad, middels transformatie en verdichting binnen de grenzen. Door de opkomst van nieuwe woonconcepten – waarbij veel ingezet wordt op gezamenlijk, collectieve ruimtes als verlenging van de vaak beperkte woonruimte – wordt reeds op het niveau van het woongebouw effectief ingezet om ruimte te bieden aan gezinnen in de stad. Daarnaast kunnen de ruimtelijke condities van buurten worden verbeterd tot een meer aantrekkelijke omgeving voor gezinnen. Dit vraagt om maatwerk per buurt, met aanwezige kwaliteiten als basis, en een aanpak die vaak over formele buurtgrenzen heen gaat om in te kunnen spelen op de dagelijkse praktijk van gezinnen. Verder kan ook de bestaande woonruimte in de stad beter worden benut. Hierbij valt te denken aan het mogelijk maken van aan-/bij-/opbouwen voor een extra kamer en het stimuleren van doorstroming.

Cruciale ruimtelijke condities - ter ilustratie

Aandeel gezinnen in Amsterdam, per buurt

Op de volgende pagina’s zijn een aantal kaarten te zien die een beperkt aantal van de cruciale ruimtelijke condities tonen voor gezinnen. Dit is geen uitgebreide studie naar de verschillende kenmerken van de Amsterdamse buurten, nog zijn dit de enige condities die belangrijk zijn in de leefomgeving van gezinnen (en andere Amsterdammers). Wel illustreert het dat de opgave per buurt sterk kan verschillen. Buurten met goede OV-bereikbaarheid en een rijk voorzieningenaanbod hebben bijvoorbeeld minder grote woningen om gezinnen te kunnen accommoderen of missen een groen en speel aanbod dat wenselijk is. Omgekeerde patronen lijken zich ook voor te doen. Buurten waar veel gezinnen wonen hebben eigenlijk niet het gewenste voorzieningenaanbod om de hoek of frequente OV-verbindingen. In het hoofdstuk de buurt wordt er nader ingegaan op belangrijke condities die ouders en kinderen zoeken in hun directe leefomgeving.

Gezinnen in Amsterdam % per buurt Legenda veel meer dan gemiddeld (meer dan 34%) meer dan gemiddeld (28% tot 34%) rond het stedelijk gemiddelde (17% tot 28%) minder dan gemiddeld (12% tot 17%) veel minder dan gemiddeld (minder dan 12%) geen data Aandeel huishoudens met ongehuwde thuiswonende kinderen, per buurt. [bron: O&S]

Functiemix, per buurt Funtiemix per buurt

Legenda gemengd (geen functie >70% en <15%) wonen (meer dan 70% GO wonen) wonen en voorzieningen (minder dan 15% GO werken) voorzieningen (meer dan 70% GO voorz) voorzieningen en werken (minder dan 15% GO wonen) werken (meer dan 70% GO werk) wonen en werken (minder dan 15% GO voorz) Gebasseerd op BAG-verblijfsobjecten uit 2022 (wel is de oppervlakte wonen gehalveerd om een reprecentatiever beeld te geven van de beleving op straat), per buurt. [bron: maps.amsterdam.nl]

4

Handreiking Gezinsvriendelijke Stad

Handreiking Gezinsvriendelijke Stad

5

Cruciale ruimtelijke condities - ter illustratie (vervolg)

Cruciale ruimtelijke condities - ter illustratie (vervolg)

Openbaar vervoer

Waardering aanbod groen, per buurt Openbaar vervoer

Waardering aanbod groen in de buurt

Legenda

Legenda

metro-lijn met station (buffer afstand 800m)

veel meer dan gemiddeld (7,6 of meer)

tramlijn met station (buffer afstand 400m)

meer dan gemiddeld (7,2 tot 7,6)

[bron: maps.amsterdam.nl]

rond het stedelijk gemiddelde (6,6 tot 7,2) minder dan gemiddeld (6,2 tot 6,6) veel minder dan gemiddeld (minder dan 6,2) geen data Gemiddeld rapportcijfer dat bewoners geven als antwoord op de vraag: wat vindt u van het aanbod groenvoorzieningen in uw buurt. [bron: O&S]

Aantal basisscholen, per buurt

Waardering aanbod speelvoorzieningen, per buurt Aantal BO-scholen per buurt

Waardering aanbod spelen in de buurt

Legenda

Legenda

4 scholen

veel meer dan gemiddeld (7,3 of meer)

3 scholen

meer dan gemiddeld (7,0 tot 7,3)

2 scholen

rond het stedelijk gemiddelde (6,4 tot 7,0)

1 school

minder dan gemiddeld (6,1 tot 6,4)

Geen scholen

veel minder dan gemiddeld (minder dan 6,1)

Aantal scholen voor basisonderwijs per buurt, zowel hoofd- als nevenvestigingen. [bron: O&S]

geen data Gemiddeld rapportcijfer dat bewoners geven als antwoord op de vraag: wat vindt u van het aanbod speelvoorzieningen in uw buurt. [bron: O&S]

6

Handreiking Gezinsvriendelijke Stad

Handreiking Gezinsvriendelijke Stad

7

1

Woonaanbod: meer ruimte op specifieke plekken

Uit de onderzoeken is gebleken dat winkels (met een gevoel van keuze), openbaar vervoer op loopafstand en groen belangrijke buurtkenmerken zijn voor gezinnen. Het belang van sport-/ speelvoorzieningen is voor gezinnen met kinderen tot 12 jaar zeer belangrijk. Deze gezinnen vinden opvang en basisscholen in de buurt ook belangrijk. Een middelbare school kan iets verder weg (max. half uur) gelegen zijn. Woningen voor gezinnen bouwen op aantrekkelijke plekken, gelet op bovenstaande randvoorwaarden, is een manier om effectief om te gaan de schaarse ruimte in de stad. Daarnaast komt het ook de samenstelling van de bevolking ten goede als dit gebeurt op plekken in de stad waar relatief weinig gezinnen wonen. Voor programmering van nieuwbouw kan in de bestaande stad geanticipeerd worden op de bestaande voorraad, wat ten goede komt aan de diversiteit van het woonaanbod (o.a. koop/huur, grootte, segmenten). Uit de onderzoeken is gebleken dat juist die diversiteit aan mensen die Amsterdam biedt zorgt voor een sterke binding met de stad.

8

2 Woonomgeving: verbetering van de ruimtelijke

Aandeel te krappe woningen met kinderen, per buurt

condities

Naast het maken van nieuwe ruimte, kunnen ook de ruimtelijke condities voor gezinnen in de stad worden verbeterd om deze enerzijds vast te houden en anderzijds ook nieuwe gezinnen aan te trekken. Een aantrekkelijke woonomgeving zal ten goede komen aan het beperkte tijd-ruimtebudget dat gezinnen hebben. Met name de naoorlogse stad, waar vaak al ruimere woningen aanwezig zijn, is de verbetering van het voorzieningenaanbod (zowel kwaliteit als diversiteit) een aandachtspunt. Bij gebiedsontwikkeling is het van belang om parallel aan de woningbouw ook de woonomgeving te ontwikkelen, inclusief kinderopvang en basisscholen, om (jonge) gezinnen aan te trekken. De openbare ruimte voor gezinnen vraagt om ontwerp met de voetganger als uitgangspunt. In de onderzoeken worden rust en veiligheid (zowel criminaliteit als verkeersveiligheid) genoemd als aandachtspunten voor de woonomgeving van gezinnen, o.a. om buiten te kunnen spelen. Dit vraagt ook iets van de tijdelijke inrichting die in transformatie gebieden vaak ook jaren blijven liggen. Ruimte voor ontmoeting (bankjes, pleintjes etc.) dragen bij aan een thuisgevoel. In het volgende hoofdstuk wordt dit schaalniveau verder toegelicht. Wanneer voorzieningen en openbare ruimte integraal en kwalitatief (minder normatief) worden opgepakt, kan de impact op een gebied worden geoptimaliseerd.

Handreiking Gezinsvriendelijke Stad

% te krappe woningen met kinderen Legenda veel meer dan gemiddeld (meer dan 40%) meer dan gemiddeld (33% tot 40%) rond het stedelijk gemiddelde (20% tot 33%) minder dan gemiddeld (13% tot 20%) veel minder dan gemiddeld (minder dan 13%) geen data Aandeel van de woningen waar ook kinderen wonen en waarvan de oppervlakte minder dan 20 m2 per bewoner beslaat, per buurt. [bron: O&S]

3 Woningvoorraad: bestaande voorraad beter benutten

Ten slotte kan ook de bestaande woonruimte in de stad worden beschouwd. Uit de onderzoeken is gebleken dat het aandeel krap wonende kinderen de afgelopen jaren is afgenomen, maar wel groter is voor kinderen met een migratieachtergrond. Krap wonen is ongelijk verdeeld over de stad en groter voor kinderen van wie beide ouders in het buitenland geboren zijn. In de bestaande stad is soms ruimte te vinden door op-/bij- of aanbouwen. Een extra kamer kan voor een gezin het verschil maken om wel of niet te verhuizen.

(verhuisgeneigde) huishoudens die ruim wonen zouden doorstromen, dat er een grotere kans is op een (langere) verhuisketen aangezien deze groep vaker een grote woning achterlaat. Juist door in te zetten op aantrekkelijke, ouderenwoningen (en praktische begeleiding bij de verhuizing) kan bestaande, potentiële woonruimte voor gezinnen uit de voorraad vrijkomen en wordt de doorstroming binnen een buurt bevorderd. Gezinnen hebben vanwege hun buurtgebonden dagelijkse praktijk vaak de voorkeur om binnen de buurt te verhuizen.

Een andere manier om de woonvoorraad effectief in te zetten in de stad is het stimuleren van doorstroming. Op deze manier kan de balans tussen krap- en ruim wonen worden verbeterd. Onlangs is hier onderzoek naar gedaan: ‘Doorstroming op de woningmarkt: Passendheid in perspectief.’ Hieruit is gebleken dat als oudere

In de volgende hoofdstukken komen ruimtelijke aandachtspunten aan bod op respectievelijk het niveau van de buurt en het niveau van het woongebouw. Waar moet je op letten als je aan de slag gaat met projecten voor gezinnen of grotere woningen?

Handreiking Gezinsvriendelijke Stad

9

ii.

De buurt

De buurt is een belangrijke pijler in het leven van gezinnen. Een goede buurt houdt rekening met de behoeften van alle gezinsleden en zou dus een ruim en divers aanbod aan voorzieningen moeten hebben. Van een basisschool en winkels tot een sportvereniging en een kroeg om de hoek. Echter is een goede buurt meer dan een verzameling voorzieningen in de directe omgeving. Ook een toegankelijke, (sociaal) veilige en aantrekkelijke openbare ruimte is van belang. In een voetgangersvriendelijke buurt kunnen kinderen op een jongere leeftijd veilig buiten spelen. Ruimte voor ontmoeting vergroot ook de sociale binding en veiligheid van alle bewoners van een buurt. Hierdoor zijn er tegelijkertijd meer ogen op straat gericht. Binnen de gemeente hebben verschillende directies onderzoeken en beleid opgesteld om (delen) van deze thema’s adresseren. Veel van deze kennis vormt de basis voor de hieronder genoemde aandachtspunten. In hoofdstuk 5 van deze handreiking is een overzicht gemaakt van de stukken. Voor meer informatie over de betreffende thema’s zijn die stukken te raadplegen.

4 Voor iedereen wat te doen Voorzieningen De nabijheid van dagelijkse voorzieningen, zoals winkels, een huisarts of sportclub, is essentieel voor gezinnen. Het concept van de 15-minutenstad, waarin functies dichtbij en goed bereikbaar zijn te voet (ook met kinderwagen) of per fiets (met kinderen), speelt hierop in. Neem hierin ook het perspectief van alle gezinsleden in mee. Een goede functiemix in de buurt zorgt ervoor dat gezinnen minder afhankelijk zijn van de auto en meer tijd overhouden voor andere activiteiten.

5 Buitenspelen De stad als speeltuin

10

van een kinderwagen is van belang. Stoepen en oversteekplaatsen zouden ruim genoeg moeten zijn om hier in die situaties ook gebruik van te kunnen maken. Fietsvriendelijk

Speelelementen in de openbare ruimte op het Haarlemmerplein

Fietsvriendelijke inrichting langs de Amstel

Goede openbare ruimte is in een dicht bebouwede stad essentieel voor gezinnen, vooral voor kinderen. Veel woningen hebben geen tuin hebben, dus is het belangrijk dat er voldoende speelplekken in de buurt zijn voor verschillende leeftijden. Initiatieven als een tijdelijke speelstraat (bijvoorbeeld door in de schoolvakanties straten autoluw maken) worden al toegepast in Belgische steden en kunnen buitenspelen bevorderen zonder grote ingrepen. Spelen is bevorderlijk voor de fysieke en sociale ontwikkeling van kinderen. Niet alleen in de speeltuin, maar ook op straat. Veilig kunnen ontdekken is curiaal. Een goede openbare ruimte moet aanleiding geven om naar buiten te gaan, om een potje voetbal te spelen, een rondje te lopen of verstoppertje te spelen. De kwaliteit van de openbare ruimte is daarbij belangrijk; schoon, veilig, goed onderhouden, groen en aantrekkelijk.

Fietsen is een belangrijk vervoermiddel voor gezinnen in Amsterdam. Oudere kinderen moeten veilig en zelfstandig naar school of sportclubs kunnen fietsen. Dit vraagt om goed ingerichte fietspaden. Echter zijn door de opkomst van elektrische fietsen de snelheidsverschillen steeds groter en wordt het steeds drukker waardoor de fietspaden onveiliger worden. Door bij de inrichting van de openbare ruimte en de routes door de stad zou er eerst aan de fietsers (en voetgangers) moeten worden gedacht. Door aan hen voldoende ruimte te bieden en de verschillende snelheden in acht te nemen wordt de stad kind- en daarmee gezinsvriendelijker.

Nabijheid van scholen en opvang Voor jonge gezinnen is de nabijheid van scholen en kinderopvang van groot belang. Korte afstanden maken het makkelijker om werk en gezinsleven te combineren en dragen bij aan een betere balans in het dagelijks leven. Nieuwe concepten als een Integraal Kind Centrum (IKC) sluiten hierop aan door opvang en onderwijs van kinderen van 0 tot 13 jaar samen te voegen. Breder aanbod aan werk en cultuur Een levendige buurt met een breed aanbod aan werk, cultuur en recreatie maakt de stad aantrekkelijk voor gezinnen. Het is belangrijk dat er niet alleen voorzieningen zijn voor volwassenen, maar ook voor kinderen en jongeren, zoals culturele activiteiten en sportfaciliteiten.

te komen met de natuur. Gebruiksgroen draagt bij aan een gezonde leefomgeving. Klimaatverandering brengt uitdagingen met zich mee, zoals hetere zomers en meer hittegolven. Vooral ouderen, maar ook jonge kinderen zijn hier kwetsbaar voor. Groen in de stad speelt een belangrijke rol in het tegengaan van deze effecten. Het biedt niet alleen schaduw en verkoeling, maar helpt ook regenwater beter op te nemen, waardoor wateroverlast wordt verminderd.

School en opvang midden in de buurt, Frederiksplein

Aanwezigheid van groen Groen in de buurt biedt ruimte voor ontspanning en recreatie. Het kan bovendien gecombineerd worden met speelplekken, zoals natuurspeeltuinen, die kinderen de kans geven om spelenderwijs in contact

Handreiking Gezinsvriendelijke Stad

Natuurspelen in het Woeste Westen, in het Westerpark

Belang van de sportverenigingen Sport speelt een belangrijke rol in zowel de fysieke als sociale ontwikkeling van kinderen. Het biedt beweging en tegelijkertijd de ruimte om andere kinderen te ontmoeten buiten de schoolomgeving. Tijdens het sporten leren ze samenwerken, omgaan met tegenslagen zoals verliezen, en ontwikkelen ze belangrijke sociale vaardigheden. Daarnaast dragen sportclubs bij aan de sociale cohesie binnen de gemeenschap. Ouders spelen hierin een grote rol door bijvoorbeeld trainingen te geven, achter de bar te staan of teams te brengen naar uitwedstrijden. Hierdoor ontstaat een hechte band tussen leden en betrokkenen, wat de sportclub tot een belangrijk sociaal netwerk voor gezinnen maakt.

6 Veiligheid en autonomie

Nabijheid van OV Een goed en (financieel) toegankelijk openbaar vervoersnetwerk is belangrijk voor de bereikbaarheid van grootstedelijke voorzieningen. Voor bestemmingen die minder goed bereikbaar zijn met het OV, kunnen deelauto’s een oplossing bieden. OV op loopafstand vergroot daarnaast ook de zelfstandigheid van oudere kinderen om naar andere delen van de stad te kunnen gaan.

Voetgangersvriendelijk Een voetgangersvriendelijke buurt draagt bij aan de autonomie van kinderen en maakt de omgeving veiliger. Kinderen moeten zelfstandig en veilig naar school, de speeltuin of de sportclub kunnen gaan. Tijdens de spits is verkeersveiligheid een extra aandachtspunt. In Tokyo zijn de straten met scholen tijdens het in- en uitgaan van de scholen afgesloten voor autoverkeer wat de straat tijdens die drukke momenten overzichtelijker en veiliger maakt. In Amsterdam zouden dat misschien zelfs enkel voetgangersgebied moeten worden. Ook de fysieke toegankelijkheid in relatie tot het gebruik

Voetgangersvriendelijke inrichting in de Buiten Bantammerstraat

Handreiking Gezinsvriendelijke Stad

11

De Buurt - Voorbeeldprojecten

Sumatraplantsoen, ruimte voor sport en spel

Oud West, inspiratie voor een vitale buurt

Het Sumatraplantsoen was door de jaren heen een rommelig plein met veel parkeerplaatsen. Samen met de buurtbewoners is er gekomen tot een herinrichtingsplan voor het plantsoen. Er is minder ruimte voor parkeerplekken en meer ruimte voor sport en spel en een moestuin. (Opgroeien, ontmoeten en gezond leven)

Oud-West is een levendige buurt in Amsterdam met een mix van historische charme en moderne voorzieningen, zoals de Hallen, diverse winkels en horeca. Dit maakt de buurt erg aantrekkelijk om te wonen. Ook voor gezinnen, want met voor alle gezinsleden is er in de directe omgeving genoeg te beleven. De levendigheid heeft hier tijd gehad om te groeien en geldt daarmee als inspiratie voor de nieuw te bouwen buurten.

Frans Halsbuurt, ruimte voor voetgangers De herinrichting van de Frans Halsbuurt in Amsterdam legt de nadruk op een autoluwe, voetgangersvriendelijke omgeving met meer groen en klimaatadaptieve maatregelen. Het project versterkt de leefbaarheid van de buurt en is daarmee ook gezinsvriendelijker geworden.

12

Handreiking Gezinsvriendelijke Stad

MFA Zuiderkwartier (Tilburg), het hart van de buurt Centraal in het nieuwe hart van de buurt is een multifunctionele accomodatie (MFA) gekomen. Het stratenpatroon ter plaatse van de MFA verbreed tot een brink, zodat de belangrijkste buurtwegen uitkomen op het hart en evenzovele zichtlijnen. Het MFA heeft o.a. een basisschool, kinderopvang, wijkcentrum en gezondheidscentrum. De functies in het gebouw zijn gerangschikt als in een dorp, zodat er onderweg ontmoetingen plaats kunnen vinden met ‘mededorpsbewoners’.

Handreiking Gezinsvriendelijke Stad

13

iii. Het woongebouw In de woning en het gebouw waarin je woont begint iedere Amsterdammer de dag. Het is de plek waar iedereen zich thuis moet voelen. Ook de Amsterdamse gezinnen, in welke samenstelling dan ook. Gezinnen hebben per definitie meer vierkante meters nodig omdat er meer mensen in de woning leven. Echter delen zij de meest praktische en banale voorzieningen als een keuken en een badkamer, wat juist efficiënter ruimtegebruik oplevert. Gezinnen die opzoek zijn naar een ruime, grondgebonden woning met tuin zullen die niet snel vinden in het Amsterdamse woningaanbod. Uit het onderzoek van Motivaction blijkt dat veel gezinnen bereid zijn concessies te doen in hun woonwensen om toch in Amsterdam te kunnen blijven wonen. Mits deze woning ook in voor gezinnen aantrekkelijke buurten te vinden zijn.

7 Prettig en efficiënt Privacy in ruimte Een gezinsvriendelijke woning biedt voldoende privacy voor alle gezinsleden. Een van de belangrijkste eisen van gezinnen is dat ieder kind en de ouder(s) een eigen kamer hebben. Dit betekent dat een woning minimaal drie tot vier of soms zelfs vijf kamers moet hebben. Dit draagt bij aan het mentale welzijn en het gevoel van eigenwaarde van kinderen, omdat zij een eigen plek hebben waar ze bijvoorbeeld huiswerk kunnen maken. Daarnaast is privacy in geluid belangrijk: ouders moeten in de woonkamer of keuken een gesprek kunnen voeren zonder dat dit in andere kamers hoorbaar is.

badkamer, dragen bij aan het gebruiksgemak en de flexibiliteit van de woning. Ook een buitenruimte dat als serre afgesloten kan worden, is flexibeler in gebruik: ‘s zomers kan het een ‘buiten’ zijn, en in andere seizoenen een ‘binnen’. Voldoende bergruimtes Voor een gezinswoning moet er voldoende bergruimte zijn voor verschillende spullen die nodig zijn voor het dagelijks leven. Denk aan kasten voor kinderkleding en speelgoed, en een plek voor de kinderwagen, boven op de meer reguliere keukenapparatuur en vakantiespullen. Deze bergruimtes maken het mogelijk om de woning georganiseerd en functioneel te houden. Vooral als er geen berging of schuur aanwezig is, verdient de aanwezigheid van voldoende bergruimte in de woning extra aandacht.

8 Buitenruimte Privé buitenruimte

gesloten bouwblok ligt dit vaak meer voor de hand dan bij andere gebouwvormen. Maar dit kan ook op hoogte of op een andere plek in het gebouw worden gerealiseerd. Ook een binnenspeeltuin kan een mooie toevoeging zijn. Een dergelijke ruimtes bieden een goede aanvulling op de vaak beperkte privé buitenruimte van de woning.

Gemeenschappelijke gallerij met speelelementen. Ontworpen door FARO Architecten

9 Delen Entree De entree van een woongebouw is de plek waar bewoners thuiskomen. Het is belangrijk dat deze ruimte helder en uitnodigend is, en voor kinderen herkenbaar waar hun woning is. Zo voelen zij zich verbonden met hun omgeving. Daarnaast is de ruimte voor de entree ook voor ouders een praktische plek om op een bankje te zitten terwijl kinderen buitenspelen. Goede inrichting hiervan draagt bij aan ‘ogen op straat’ en daarmee sociale veiligheid. Het kan ook de sociale interactie vergroten bijvoorbeeld als kinderen bij thuiskomst andere kinderen zien spelen en toch nog even mee kunnen doen.

Flexibiliteit in gebruik

Fietsenstalling Een goed ontworpen, toegankelijke fietsenstalling is essentieel voor gezinnen. Deze bevindt zich bij voorkeur op de begane grond (overdekt en afsluitbaar) en niet in een kelder, zodat het praktisch is om bijvoorbeeld een bakfiets of een fiets met kleine kinderen erop te stallen. Daarnaast is het belangrijk dat de fietsenstalling goed zichtbaar is en niet aanvoelt als een achteringang, juist met het oog op het dagelijkse gebruik van deze ruimte.

Een ruimte en lichte fietsenstalling op maaiveld. Ontworpen door ANA Architecten

Andere gemeenschappelijke ruimte Naast binnentuinen kunnen andere gedeelde ruimtes een waardevolle toevoeging zijn aan gezinsvriendelijke woningen. Denk aan een gezamenlijke werkplaats, gedeelde binnenspeeltuin, een zaaltje voor feesten, of andere ruimtes voor activiteiten die minder vaak voorkomen. Door deze ruimtes te delen, blijven ze efficiënt in gebruik en bieden ze extra mogelijkheden voor bewoners en hun sociale interactie en binding onderling.

Ruime buitenruimte op hoogte. Ontworpen door Van Bergen Kopla Architecten

Dag en nacht plattegrond van Cadix, Antwerpen. Ontworpen door HappelCornelisseVerhoeven Architecten

Buitenruimte is essentieel voor gezinnen. Hoewel sommige buitenruimtes gedeeld kunnen worden, zoals speelplekken voor oudere kinderen, is het belangrijk dat er ook een plek is waar het hele gezin samen buiten kan zitten. Bijvoorbeeld om gezamenlijk te eten in de zomer. Bij woningen op hoogte moet extra aandacht worden besteed aan de buitenruimte. Een beschutte en prettige plek, zoals een inpandig balkon, is hiervoor een mogelijkheid.

Door een gezinswoning flexibel in gebruik te laten zijn, kunnen ruimtes afgesloten worden (bv. door schuifbare wanden) om naar behoefte meer privacy te bieden aan gezinsleden of juist om gemeenschappelijkheid te creëren. Praktische details, zoals een apart toilet in plaats van een toilet in de

Gemeenschappelijke buitenruimte Een gemeenschappelijke binnentuin biedt een veilige en gecontroleerde omgeving waar kinderen kunnen spelen, vooral voor kinderen die nog niet zelfstandig op straat spelen. (Toe-) zicht vanuit de woning op deze ruimte is daarbij belangrijk. Bij een

Nacht Dag

14

Handreiking Gezinsvriendelijke Stad

Herkenbare entree met speelelementen. Ontworpen door ANA Architecten

Gemeenschappelijke kluisruimte voor alle bewoners. Ontworpen door ANA Architecten

Handreiking Gezinsvriendelijke Stad

15

Het woongebouw - Voorbeeld projecten

The Family, Delft

De Maasbode, Rotterdam

ANA architecten BPD Oplevering 2023 Aantal woningen 94 (app.) Woninggrootte 55 m2, 75 m2, 88 m2

van Bergen Kolpa Architecten Opdrachtgever BPD Oplevering in aanbouw Aantal woningen 94 (app. & ggb.) Woninggrootte 53 m2, 135 m2, 246 m2

Architect

Architect

Opdrachtgever

The Family biedt collectieve voorzieningen, divers aanbod woningen dat geschikt is voor gezinnen in alle fases. De collectieve ruimtes zorgen voor meer ruimte in de compacte stadswoningen. Het ontwerp houdt rekening met het opgroeiende kind en hoe deze de actieradius steeds groter kan maken.

Woontoren met grote woningen/5kamerappartementen/4 slaapkamers (in hoog sigment). Meerlaagse woningen op hoger gelegen verdiepingen, gesitueerd aan een interne straat en met een groot dakterras.

Cornelis, Amsterdam

Kas&co, Utrecht

FARO Architecten Building for Live, Prosper Vitae, Heutink Oplevering in aanbouw Aantal woningen 85 (app.) Woninggrootte ca. 130m2

16

INBO Hegeman Bouw Oplevering 2019 Aantal woningen 32 (app. & ggb.) Woninggrootte 50 m2, 117 m2, 195 m2

Architect

Architect

Opdrachtgever

Opdrachtgever

Cornelis is gericht op gezinnen, met een kindvriendelijke opzet en veel aandacht voor groen en gemeenschapsgevoel. Het biedt ruime woningen, veilige speelplekken en een gezamenlijk gevelpark, ideaal voor gezinnen om samen te leven en kinderen te laten spelen.

De meergeneratiehof is speciaal is ontworpen met veel aandacht voor gemeenschapsgevoel. Het heeft een gezamenlijke tuin en een kas, waar kinderen vrij kunnen spelen en bewoners elkaar makkelijk ontmoeten. Het ontwerp stimuleert sociale verbinding en een kindvriendelijke leefomgeving

Handreiking Gezinsvriendelijke Stad

Handreiking Gezinsvriendelijke Stad

17

Meer informatie 10 Integraliteit Veel beleid en onderzoek op deze thema’s wordt al uitgevoerd door verschillende directies binnen de gemeente. Hieronder een overzicht van huidige kennis binnen de gemeente, die (in) direct bijdragen aan een gezinsvriendelijkere stad. Een optimaal effect wordt bereikt wanneer de verschillende domeinen integraal worden meegenomen in de aanpak voor een gezinsvriendelijke stad. Document

Jaar

Directie

Amsterdam maakt Ruimte

2023

V&OR

Ruimte voor de voetganger

2023

V&OR

Strategisch Plan Sporten en spelen in de openbare ruimte

2021

R&D, MV, S&B, V&OR

Doorstroming op de woningmarkt: Passendheid in perspectief

2024

O&S, G&O, Wonen

Vitale buurten

2023

R&D, GGD, EZ&C

In de Mix

2023

R&D, O&S

Thuis in de stad

2022

R&D

Amsterdamse Gezondheidslogica

2021

R&D

Amsterdams Beweeglogica: De bewegende stad

2024

R&D, GGD

Handboek maatschappelijke voorzieningen, sport, groen en spelen

2019/2022

MV

Schoolvoorbeelden Inspiratieboek Ruimte voor Onderwijs

2018

R&D, OJZ

2023

Urhahn | stedenbouw & strategie, Bernard van Leer Foundation (Urban 95)

BELEID / UITVOERING

NOTA’S

LITERATUUR

Als steden gezinsvriendelijk zouden zijn

18

Handreiking Gezinsvriendelijke Stad

Colofon Titel:

Handreiking Gezinsvriendelijke Stad

Datum van publicate:

November, 2025

Opdrachtgever:

Programma Ruimte voor de Stad Ontwikkelstrategie 2035

Auteurs:

Arjan Verhoef, Sharmilee Jayakkumaran, Jos Gadet, Olivier van de Sanden, Stefan Ebels - Ruimte & Duurzaamheid

In afstemming met:

Directie Wonen, Economische Zaken & Cultuur, GGD, Grond & Ontwikkeling, Maatschappelijke Voorzieningen, Verkeer & Openbare Ruimte

Voor meer informatie:

s.v.jayakkumaran@amsterdam.nl