24-06-24 IV Verkoop minderheid aandelen Haven om burg over het IJ te financieren (Burgers).pdf

Initiatiefvoorstel Nummer Directie Van Datum Portefeuille Agendapunt

N.t.b. N.t.b. Burgers (VVD) 24 juni 2024 N.t.b. N.t.b.

Onderwerp Instemmen met het initiatiefvoorstel ‘Verkoop minderheid aandelen Amsterdamse Haven om bruggen over het IJ te financieren’ van het lid Burgers. De gemeenteraad van Amsterdam besluit 1 In te stemmen met genoemd initiatiefvoorstel 2 het college van burgemeester en wethouders te verzoeken in onderhandeling te treden met de Rijksoverheid over verkoop van een minderheid van de gemeentelijke aandelen in het Havenbedrijf Amsterdam N.V. en met de opbrengst de bruggen over het IJ te financieren. Wettelijke grondslag artikel 147a, lid 1 van de Gemeentewet Initiatiefvoorstel In dit initiatiefvoorstel stelt de Amsterdamse fractie van de VVD voor dat de gemeente Amsterdam in onderhandeling treedt met de Rijksoverheid om een deel van de aandelen in het Havenbedrijf Amsterdam N.V., waar de gemeente momenteel 100% eigenaar van is, te verkopen. Met een andere aandeelhoudersstructuur kan een lange termijn commitment aan de ontwikkeling en verduurzaming van de op één na grootste haven van Nederland beter worden geborgd en kan de haven profiteren van een betere corporate governance. In de onderhandelingen met het Rijk, zouden ter compensatie de bruggen over het IJ moeten worden betrokken. Dit is een logische vervolgstap na de interne verzelfstandiging van het havenbedrijf en de externe verzelfstandiging in 2013.

De gemeente dient wel een meerderheidsbelang in het havenbedrijf te behouden. Op deze manier hoopt de Amsterdamse VVD twee vliegen in één klap te slaan: een betere economische positie voor één van de grootste en belangrijkste economische pijlers van de stad en het van de grond krijgen van een breed gedragen wens in de stad, namelijk de bruggen over het IJ.

De Amsterdamse haven en het Havenbedrijf Amsterdam N.V. Amsterdam is van oudsher nauw verbonden met de haven. Eeuwenlang fungeerde internationale handel als belangrijke groeimotor van de stad, iets wat als uniek gold voor de wereld. Maar ook

Gemeente Amsterdam

Datum 24 juni 2024 Pagina 2 van 6

vandaag de dag is de impact van de haven nog groot. Zo is het Noordzeekanaalgebied de op drie na grootste haven van Noordwest-Europa en de Amsterdamse haven de op één na grootste haven van Nederland. Mede vanwege deze positie is de Amsterdamse haven aangewezen als één van de vijf havens van nationaal belang, samen met de havens van Rotterdam, de North Sea Port, Groningen Seaports en de Port of Moerdijk. De Amsterdamse haven blijft daarmee een pionier van bedrijvigheid, kennis en welvaart voor de stad en regio. De Amsterdamse haven is gelegen op het westelijk grondgebied van de gemeente (Westpoort) en maakt samen met de havens van Beverwijk, Zaanstad en Velsen/IJmuiden onderdeel uit van het Noordzeekanaalgebied. In dit samenwerkingsverband is de Amsterdamse haven verreweg het grootst. Het grondgebied van de Amsterdamse haven beslaat zo’n 2600 hectare en is daarmee het grootste aaneengesloten bedrijventerrein van Nederland.1 Het grondgebied wordt beheerd, ontwikkeld en geëxploiteerd door het Havenbedrijf Amsterdam N.V. Zij verzorgt bijvoorbeeld de aanleg en het onderhoud van fysieke infrastructuur en dragen zorg dat de scheepvaart veilig verloopt. Het Havenbedrijf Amsterdam N.V. is een deelneming van de gemeente Amsterdam. De gemeente bezit 100% van de aandelen. Dit is niet altijd zo geweest.

Decennia was de exploitatie van het havengebied onderdeel van de gemeente, onder de noemer van het Gemeentelijk Havenbedrijf Amsterdam. Op 18 maart 1998 besloot de gemeenteraad echter tot interne verzelfstandiging van het havenbedrijf. In 2007 werd besloten een volgende stap te zetten en over te gaan tot externe verzelfstandiging. Dit werd op 1 april 2013 gerealiseerd en geldt vandaag de dag nog steeds.2 Het voornaamste argument voor verzelfstandiging was dat dit zou leiden tot een betere concurrentiepositie, aangezien er zonder tussenkomst van de gemeente sneller ingespeeld kon worden op marktkansen.3 In tabel 1 is een overzicht weergegeven van de meest actuele financiële cijfers van het Havenbedrijf. Ondanks de coronapandemie was het Havenbedrijf in de jaren 2019 tot en met 2022 goed voor ruim €185 miljoen aan dividendinkomsten voor de gemeente. Tabel 1. Financieel overzicht Havenbedrijf Amsterdam N.V. Bedragen x €1.000 2023 2022 2021 Totale activa 991.119 973.700 951.377 Eigen vermogen 684.100 654.000 662.531 Vreemd vermogen 307.019 319.700 288.846 Netto bedrijfsop190.400 181.500 163.143 brengst Netto winst 54.400 44.500 57.728 Dividend nnb 25.000 52.937 4 Bron: Jaarverslag Deelnemingen 2022, pagina 35.

2020 918.346 655.655 262.691 158.443

2019 887.147 638.683 248.464 169.371

82.255 50.852

67.536 61.400

Een haven van nationaal belang in de verdrukking Zoals eerder vermeld is het Noordzeekanaalgebied het vierde grootste havengebied van Noord

1 https://www.portofamsterdam.com/nl/over-port-amsterdam/wat-wij-doen 2 https://www.portofamsterdam.com/nl/over-port-amsterdam/wie-wij-zijn 3 https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/haven-amsterdam-wordt-verzelfstandigd~bad1b88a/ 4 https://openresearch.amsterdam/nl/page/102673/jaarverslag-deelnemingen-2022

Gemeente Amsterdam

Datum 24 juni 2024 Pagina 3 van 6

West-Europa en de haven van Amsterdam de tweede grootste haven van Nederland. Mede daarom is de Amsterdamse haven door het Rijk is aangewezen tot haven van nationaal belang. Wanneer wordt gekeken naar specifieke beleidsterreinen, wordt dit nationale belang nog eens bevestigd. Zo rijkt de impact van de haven op het gebied van duurzaamheid, werkgelegenheid en de bestrijding van de georganiseerde misdaad veel verder dan alleen de gemeentegrenzen. De haven van Amsterdam is momenteel nog de grootste benzinehaven van de wereld. De haven wil echter de overstap maken naar grote importeur en opwekker van groene energie, bijvoorbeeld met groene waterstof. Dit moet de talrijke industriële bedrijven die in het havengebied gevestigd zijn, maar ook vele industriële bedrijven ver daarbuiten, in staat te stellen te verduurzamen. De Amsterdamse haven heeft hiermee een duidelijke nationale functie in het verduurzamen van de samenleving. Inmiddels zijn er talrijke initiatieven voor grootschalige ontwikkeling en import van waterstof in de haven, zoals H2era en H2A. Maar ook de circulaire economie speelt een steeds grotere rol in de haven, van afval, grondstoffen en havenlogistiek tot aan gevestigde demofabrieken en innovatieve circulaire bedrijven. Ook op het gebied van economie en werkgelegenheid heeft de haven eerder een regionaal of zelfs nationaal belang, dan enkel een lokaal belang.

Zo blijkt uit de laatst beschikbare gegevens dat de haven werk biedt aan ruim 21.500 werknemers. Voor het hele Noordzeekanaalgebied gaat dit zelfs om het dubbele: circa 43.000 banen.5 Deze haven gerelateerde werkgelegenheid is over de afgelopen 15 jaar redelijk stabiel gebleven, ook tijdens economische crisis. Daarnaast kende het Noordzeekanaalgebied in 2022 een economisch toegevoegde waarde van circa €6,7 miljard. Er kan daarom gesteld worden dat de haven een economisch belangrijke positie inneemt voor de hele metropoolregio Amsterdam, in zowel economisch goede als slechte tijden.6 Daarnaast is de Amsterdamse haven ook een (inter)nationale spil in negatieve zin, namelijk in de strijd tegen de drugshandel. Uit beantwoording van schriftelijke vragen van de VVD blijkt dat er signalen zijn dat de Amsterdamse haven in toenemende mate wordt gebruikt als logistiek knooppunt voor de invoer en doorvoer van cocaïne.

Ook is er sprake van een toename in het aantal drugsvondsten.7 Ook uit recente berichtgeving blijkt dat criminelen de Amsterdamse haven steeds vaker weten te vinden en dat het volgens de autoriteiten belangrijk is om schippers en ondernemers bewust te maken van hun aanwezigheid.8 Omdat de strijd tegen de internationale drugshandel veelal wordt gekenmerkt door waterbedeffecten (de aanscherping van controles in Amsterdam gaan gepaard met meer invoer van cocaïne in andere havensteden, zoals Rotterdam of Antwerpen), spreekt het voor zich dat ook hier eerder sprake is van een (inter)nationaal belang dan een ondubbelzinnig stedelijk belang. Het regionale en nationale belang van de haven is positief, bijvoorbeeld op het gebied van werkgelegenheid. Maar ook dit aspect van de Amsterdamse haven staat onder druk. Bedrijven die al jaren in de haven gevestigd zijn worden in hun voortbestaan bedreigd door de oprukkende woningbouw

5 Havenmonitor 2023, p. 37, directe banen 6 Zie pagina 33-34, https://www.amsterdam.nl/bestuur-organisatie/volg-beleid/gemeentelijke-visie-haven-2020-2040/ 7 https://amsterdam.raadsinformatie.nl/document/12278302/1/Raadsinformatie-

brief_SV_Martens_en_toezegging_Boomsma_inzake_drugscriminaliteit_haven 8 https://www.at5.nl/artikelen/219959/grote-actie-in-havengebied-criminelen-weten-amsterdamse-haven-steeds-meer-te-vinden

Gemeente Amsterdam

Datum 24 juni 2024 Pagina 4 van 6

in Noord. Een goed voorbeeld is de scheepsreparatiewerf van Damen.9 Ondernemersvereniging Oram heeft er dan ook herhaaldelijk voor gepleit dat de haven ruimte nodig heeft om haar positieve rol voor de stad, regio en het land te kunnen blijven vervullen.10 Een andere aandeelhoudersstructuur: betere waarborg economische ontwikkeling en versterking corporate governance Al bij de verzelfstandiging van het Havenbedrijf Amsterdam N.V. in 2013 werd gezegd dat het mogelijk zou worden voor medeoverheden (gemeenten, de provincie Noord-Holland, het Rijk en andere havenbedrijven) om aandeelhouder te worden.11 Dit is echter nooit gebeurt. De fractie van de VVD vindt dit om meerdere redenen een gemiste kans. Ten eerste blijkt uit onderzoek (2021) in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat12, dat de huidige aandeelhoudersstructuur van de Amsterdamse haven niet passend is bij de rol die het op regionaal niveau en nationaal niveau bekleedt. Zoals eerder vermeld is de Amsterdamse haven niet alleen belangrijk voor de stad Amsterdam, maar ook voor de regio en voor het gehele land. Een andere aandeelhoudersstructuur zou daarom beter recht doen aan de verschillende belangen.

Zo concludeert het onderzoek in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat “dat er in het geval van Amsterdam een rationale is voor een aanpassing van de aandeelhoudersstructuur door toetreding van het Rijk als aandeelhouder, vanwege de regio overstijgende economische impact en omdat de nationale publieke belangen die spelen bij ruimtelijke transities (zoals de effecten op (inter)nationale goederencorridors en logistieke ketens) niet gelijklopen met de lokale publieke belangen.”13 Of, in het kort: “De nationale belangen zijn onvoldoende afgedekt.”14 Dit blijkt ook uit het feit dat de haven steeds meer in de verdrukking komt, zoals eerder omschreven. Ten tweede kan het toevoegen van een tweede aandeelhouder leiden tot betere zogenaamde corporate governance van de havenontwikkelaar. Dit houdt in dat het Havenbedrijf wordt gestimuleerd beter, efficiënter en verantwoorder beleid te voeren, aangezien het verantwoording schuldig is aan meerdere aandeelhouders. Het Amsterdamse havenbedrijf is van de vijf havens van nationaal belang momenteel de enige havenontwikkelaar met slechts één aandeelhouder. Zo kent het havenbedrijf van Rotterdam sinds de bouw van de tweede Maasvlakte de gemeente Rotterdam (70%) en de Rijksoverheid (30%) als aandeelhouder.

9 https://www.nhnieuws.nl/nieuws/288022/amsterdam-steeds-meer-opgeslokt-door-woningbouw-maar-gaat-scheepswerf-dan-weg 10 https://www.oram.nl/themas/sterke-haven/ 11 https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/haven-amsterdam-wordt-verzelfstandigd~bad1b88a/ 12 https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=a6cef42f-7359-41b2-952b-f75febac6971&title=Versterking%20samenwer-

king%20Nederlandse%20zeehavens%3B%20bouwstenen%20voor%20vervolgstappen%20en%20een%20verkenning%20van%20de%20rationale%20van%20governance%20aanpassingen%20van%20de%20havenontwikkelaars.pdf 13 Zie pagina 23, https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=a6cef42f-7359-41b2-952b-f75febac6971&title=Verster-

king%20samenwerking%20Nederlandse%20zeehavens%3B%20bouwstenen%20voor%20vervolgstappen%20en%20een%20verkenning%20van%20de%20rationale%20van%20governance%20aanpassingen%20van%20de%20havenontwikkelaars.pdf 14 Zie tabel pagina 22, https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=a6cef42f-7359-41b2-952b-f75febac6971&title=Verster-

king%20samenwerking%20Nederlandse%20zeehavens%3B%20bouwstenen%20voor%20vervolgstappen%20en%20een%20verkenning%20van%20de%20rationale%20van%20governance%20aanpassingen%20van%20de%20havenontwikkelaars.pdf

Gemeente Amsterdam

Datum 24 juni 2024 Pagina 5 van 6

Daar staat tegenover dat het toevoegen van de Rijksoverheid als aandeelhouder niet ten koste hoeft te gaan van stedelijke ontwikkeling, zoals de woningbouw. Het Rijk heeft immers ook de doelstelling om in 2030 900.000 woningen gebouwd te hebben. Daar horen nieuwe ontwikkellocaties bij. Het ligt daarom niet in de lijn der verwachting dat het Rijk met het verkrijgen van een aandeelhoudersbelang in het havenbedrijf de stedelijke ontwikkeling zou frustreren. Bovendien verzoekt de Amsterdamse fractie van de VVD het college een meerderheidsbelang te houden in het havenbedrijf, waarmee het nog altijd haar invloed ter waarborging van de stedelijke ontwikkeling kan uitoefenen. Amsterdam kan door afspraken te maken bij de verkoop duidelijk aangeven hoe zij de toekomst van de haven wil zekerstellen. Bovendien behoudt de gemeente Amsterdam de mogelijkheid om via het verlenen van vergunningen te zorgen dat de leefomgeving van de haven binnen de gemeentegrenzen schoon, veilig en gezond blijft. Ten derde wil de Amsterdamse haven in 2030 behoren tot de top van Europa’s duurzaamste havens. De haven wil groeien door duurzaam en maatschappelijk verantwoord te ondernemen. Met name waterstof speelt een belangrijke rol in de transitie naar non-fossiel en in het reduceren van CO2-emissies.

Om de infrastructuur voor de waterstofeconomie goed van de grond te krijgen zijn er investeringen nodig die het havenbedrijf of de gemeente niet alleen kunnen doen. Investeringen van het Rijk om de haven te verduurzamen zijn hiervoor nodig. Ten vierde speelt het ruimtegebruik en de woningbouwontwikkeling een grote rol in de haven. Hiervoor is de gezamenlijke inzet van zowel de gemeente, de regio als het Rijk nodig. Bij woningbouwontwikkeling kan gebruik worden gemaakt van de capaciteit en expertise van zowel Rijk als gemeente. Financiering bruggen over het IJ met opbrengst Wanneer de gemeente Amsterdam een deel van haar aandelen in het havenbedrijf verkoopt aan het Rijk, zal daar een compensatie tegenover komen te staan. De Amsterdamse fractie van de VVD ziet graag dat in de onderhandelingen met het Rijk de bouw van de bruggen over het IJ worden betrokken, zoals dat in 2020 in gedeelde opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en de gemeente Amsterdam in onderzoek is geadviseerd door de commissie D’Hooghe.15 De bouw van bruggen over het IJ is een breed gedragen wens van zowel de inwoners van de stad, als van de gemeenteraad. Tot nu toe is het echter niet gelukt uitvoering te geven aan deze plannen. Dit komt voornamelijk door de kosten van de bruggen en de krappe gemeentelijke financiën.

De fractie van de VVD hoopt dat met het afstaan van een deel van de aandelen in het havenbedrijf er een nieuw impuls kan worden gegeven aan de onderhandelingen met het Rijk over de oeververbindingen. Het voorstel In het kort verzoekt de Amsterdamse fractie van de VVD het college van burgemeester en wethouders in onderhandeling te treden met de Rijksoverheid over de verkoop van een deel van de gemeentelijke aandelen in het Havenbedrijf Amsterdam N.V. De opbrengst zou gebruikt moeten

15 https://assets.amsterdam.nl/publish/pages/1023482/nvu_sprong_over_het_ij.pdf

Gemeente Amsterdam

Datum 24 juni 2024 Pagina 6 van 6

worden voor de financiering van de bouw van de bruggen over het IJ. Een exacte prijs voor de aandelen of exact percentage wat wordt verkocht, zou onderdeel van de onderhandeling moeten zijn. Voorwaarde is dat bij een eventuele verkoop, de gemeente Amsterdam wel een meerderheidsbelang houdt. Op deze manier hoopt de VVD een betere economische positie voor een belangrijke economische speler in de stad en regio te bemachtigen, en tegelijkertijd de ambitie voor de bouw van bruggen over het IJ te verwezenlijken.