231115 - Raadsinformatiebrief iz Energiesysteem Hamerkwartier.pdf

Raadsinformatiebrief

Aan:

Portefeuillehouder(s): Behandeld door

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 16 november 2023 Grond & Ontwikkeling R. van Dantzig Grond & Ontwikkeling

Onderwerp

Energiesysteem Hamerkwartier

Datum Portefeuille(s)

Geachte leden van de gemeenteraad, 16 Februari 2022 heeft de gemeenteraad het investeringsbesluit Hamerkwartier vastgesteld waarin voor de gebiedsontwikkeling van het gehele Hamerkwartier de keuze is gemaakt voor individuele warmtekoudeopslagsystemen (WKO’s) in combinatie met een collectief TEO (Thermische Energie uit Oppervlaktewater) -systeem. Tevens is hierbij besloten het TEO-systeem aan te besteden. Ik wil u hierbij infomeren dat deze aanbesteding geen inschrijvers heeft opgeleverd. Zo is recentelijk gebleken. Er wordt voor het Hamerkwartier niet een nieuwe aanbesteding voor een gebiedsbreed collectief energiesysteem in de markt gezet. Gezien de huidige marktsituatie, hoge bouwkosten en rente, de hoge voorinvesteringen, het vollooprisico binnen Hamerkwartier, in beweging zijnde wet- en regelgeving et cetera, is het risico op nog een onsuccesvolle aanbesteding te groot. Wel gaat de gemeente ontwikkelaars die een eigen TEO-systeem willen realiseren desgevraagd hierin faciliteren. In deze raadsinformatiebrief blikken we terug op de keuze voor een collectief TEO-systeem, de overwegingen van aanbieders om niet in te schrijven op de aanbesteding, de impact hiervan en de vervolgstappen die we als gemeente nemen om alsnog tot een passende duurzame energievoorziening te komen.

Achtergrond keuze TEO-systeem Hamerkwartier investeringsbesluit Hamerkwartier Het investeringsbesluit Hamerkwartier omvat onder meer ‘het Energieplan Hamerkwartier' waarin de ambitie van een (bijna) energieneutrale gebiedsontwikkeling als volgt wordt uiteengezet: ’De ambitie is haalbaar door te kiezen voor een systeem van Thermische Energie uit Oppervlaktewater (TEO)’…’Door warmte uit het oppervlaktewater van het IJ te gebruiken kan de genoemde onbalans (van de WKO-systemen) in de bodem opgeheven worden en zijn geen droge koelers meer nodig. Temperatuurverschillen van het oppervlaktewater uit ‘t IJ kunnen gedurende de seizoenen worden ingezet voor het herstellen van de onbalans in de ondergrond. In de zomer kan warmte uit het oppervlaktewater worden gebruikt om ondergrond weer in balans te brengen. In de winter kan koude geladen worden. In het tussenseizoen kan zowel warmte als koude gebruikt worden. Hierdoor kunnen de WKO-systemen van gebouwen efficiënter blijven verwarmen en koelen.’

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 16 november 2023 Pagina 2 van 5

Zonder TEO-systeem zou de toenmalige Amsterdamse BENG (energieprestatie-eisen) moeilijker te behalen zijn geweest. Om te voorkomen dat enkel ontwikkelaars met kavels gelegen direct aan het IJ hun WKO-bronnen duurzaam kunnen regenereren, is ervoor gekozen om een collectief TEOsysteem te ontwikkelen. Bodemenergieplan Hamerkwartier In het Energieplan Hamerkwartier, onderdeel van het investeringsbesluit Hamerkwartier, wordt de keuze voor het TEO-systeem verder onderbouwd: ‘Gezien de lang verwachte fasering van de transformatie ligt een grootschalig collectief (bodem)energiesysteem hierbij niet direct voor de hand. Warmtebedrijven adviseren de gemeente dan ook dit niet te doen. Bovendien is de ruimte in de ondergrond beperkt. Daarom heeft de gemeente gekozen voor een andere strategie; het organiseren van de ondergrond via het Bodemenergieplan Hamerkwartier dat individuele bodemenergiesystemen ordent. Met dit plan worden alle eigenaren in staat gesteld om hun eigen bodemenergiesystemen te realiseren’.

Warmteplan en reservering onrendabele top Om zoveel als mogelijk te voorkomen dat ontwikkelaars niet aansluiten op het TEO-systeem heeft de gemeenteraad tegelijkertijd met het investeringsbesluit een warmteplan met aansluitverplichting vastgesteld en voor de onrendabele top een reservering opgenomen in de grondexploitatie van maximaal 1,8 miljoen euro ten behoeve van de toekomstige concessiehouder. Nadat de gemeenteraad op 30 november 2022 het bezwaar van Albemarle op het warmteplan ongegrond had verklaard, startte de aanbesteding met tot doel het contracteren van een concessiehouder. Overwegingen om niet in te schrijven op concessieaanbesteding De selectiefase van de aanbesteding kende relatief veel gegadigden waaruit een goede belangstelling van de markt is geconcludeerd. Na de selectieprocedure van de aanbesteding is de gemeente in maart 2023 de dialoog gestart met drie potentiële inschrijvers. Een van deze partijen zag al vrij snel af van inschrijving, waarna gedurende enkele maanden constructieve dialooggesprekken zijn gevoerd met de overige twee potentiële inschrijvers. Op 22 september 2023 bleek dat deze partijen uiteindelijk toch niet hebben ingeschreven.

Potentiële inschrijvers noemen de volgende overwegingen om (toch) niet in te schrijven:  De investeringskosten zijn hoger dan verwacht; o Vanwege de sterke bouwkostenstijging in 2022 is voor de aanbesteding is het technisch ontwerp van het TEO-systeem vereenvoudigd waardoor de kosten ruimschoots acceptabel werden. Na intensieve dialoogrondes bleek echter dat inschrijvers te hoge bedrijfsrisico’s zagen in het vereenvoudigde ontwerp en dat zij alleen het oorspronkelijke, duurdere, ontwerp konden aanbieden. o De bouwkosten zijn ook in 2023 sterk gestegen. Op basis van detailoffertes werd last-minute duidelijk dat er geen sluitende business case meer was te behalen.  Het volloop- en aansluitrisico: o Hamerkwartier is een transformatiegebied met een onzekere planning, terwijl de contractduur van de te sluiten concessieovereenkomst wettelijk vaststaat en er geen verrekening plaatsvindt van gederfde (verwachte) winst. De onzekerheid

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief







Datum 16 november 2023 Pagina 3 van 5

over de precieze oplevering van vastgoed een aansluiting daarvan op het TEOsysteem is relatief groot, aangezien in het transformatiegebied het initiatief voor herontwikkeling bij de eigenaren ligt en gemeente faciliterend optreedt. Daarnaast drukken de algehele marktsituatie van hoge bouwkosten en rente, de beoogde regulering van middenhuur et cetera op de haalbaarheid en de voortgang van de bouwplanontwikkelingen in het gebied. Hierdoor ontstaat onzekerheid voor energiebedrijven bij de planning voor het aansluiten en afname van warmte van het TEO-systeem. Daarmee wordt het vollooprisico te groot en trekken exploitanten zich terug. o Het aansluitrisico wordt gemitigeerd door het vastgestelde warmteplan. Niet aansluiten op het collectieve systeem is op grond van het warmteplan enkel mogelijk als eenzelfde energieprestatie wordt behaald. De oude Amsterdamse BENG-eisen maakten dat het voor ontwikkelaars die individuele energiesystemen wilden toepassen, lastiger was deze eisen te behalen zonder significante en kostbare bouwkundige maatregelen te treffen. Aansluiting op het collectieve TEOsysteem zou dit kunnen voorkomen, waardoor de aansluitkans hoog was.

Doordat de Amsterdamse BENG-eisen zijn weggevallen, zijn de genoemde kostbare bouwkundige maatregelen minder nodig en moet het TEO-systeem concurreren met minder duurzame technieken zoals de drycooler (waar normaal gesproken de bronnen mee geregenereerd worden). De prijsstelling en onrendabele top bijdrage was hierop gebaseerd om het risico van het wegvallen van Amsterdamse BENGeisen te mitigeren. Maar door de hogere investeringskosten (en onder meer de huidige rentestijgingen) was het niet meer mogelijk om het TEO-systeem concurrerend aan te bieden. Het aansluitrisico is daarmee onbeheersbaar geworden. De opbrengsten zijn moeilijk in te schatten omdat de regeneratiebehoefte moeilijker op voorhand te bepalen is dan gedacht. Hierdoor is moeilijker te bepalen hoeveel gebruikt wordt gemaakt van het TEO-systeem. De komst van nieuwe wet- en regelgeving; de Wet collectieve warmtevoorziening (Wcw) die publiek eigenaarschap verplicht. De conceptwetsteksten van juni 2023 geven minder ruimte voor private warmtebedrijven dan voorheen voorzien. Het Amsterdamse vergunningenproces ten behoeve van het realiseren van leidingen en technische ruimte is volgens inschrijvers tijdrovend en lastig te managen.

Impact wegvallen collectief gebiedsbreed TEO-systeem Belangrijke drijfveer voor de keuze van een TEO-systeem was onder meer de hogere energieambitie voor Hamerkwartier. Het collectieve TEO-systeem ondersteunde deze duurzame ambities en bracht deze binnen handbereik voor alle ontwikkelaars, dus niet enkel de ontwikkelaars aan het IJ. De nu vigerende landelijke energieprestatie-eisen zijn eenvoudiger te behalen voor laagbouw (1-9 bouwlagen) woongebouwen wanneer conform het Bodemenergieplan gebruik wordt gemaakt van bodemenergiesystemen in combinatie met drycoolers voor regeneratie in plaats van. met het collectieve TEO-systeem. Voor de middelhoog en hoogbouwkavels (15+ bouwlagen) langs het IJ lijkt een TEO-systeem nog steeds interessant en is het aannemelijk dat ontwikkelaars van deze kavels nog steeds een TEO-systeem wensen.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 16 november 2023 Pagina 4 van 5

Vervolgstappen Hoewel een collectief TEO-systeem voor Hamerkwartier niet meer aan de orde is, is het goed denkbaar en ligt het in de lijn der verwachting dat ontwikkelaars, met name dus degenen met middelhoog en hoogbouw kavels aan het IJ, zelf de voorkeur geven aan een eigen TEO-systeem. Indien dat gewenst is en de ontwikkelaars dit vragen aan de gemeente, dan zal de gemeente hen hierin faciliteren. Denk hierbij aan het overdragen van de door de gemeente verkregen lozingsvergunning en het beschikbaar stellen van de openbare ruimte ten behoeve van de benodigde leidingen. Een financiële onrendabele topvergoeding zoals die beschikbaar was in het kader van de aanbesteding van het TEO-systeem, is niet meer aan de orde. Het gereserveerde budget hiervoor in de grondexploitatie ter grootte van € 2,1 miljoen (de genoemde € 1,8 miljoen plus indexatie), minus de gemaakte voorbereidingskosten voor de aanbesteding ter grootte van ca. € 0,5 miljoen, valt vrij. Dit levert per saldo een verbetering van de grondexploitatie op voor een bedrag van € 1,6 miljoen. Tot slot blijft het Bodemenergieplan, uitgaand van individuele WKO’s en WKO’s per cluster van kavels, dat het gebruik van de ondergrond ordent, in stand. Ontwikkelaars zullen dus per bouwontwikkeling in het Hamerkwartier hun eigen energievoorziening middels een WKO-systeem, al dan niet met gebruikmaking van TEO, realiseren.

De gemeente gaat voor het Hamerkwartier niet een nieuwe aanbesteding voor een gebiedsbreed collectief energiesysteem in de markt zetten. Het risico op nog een onsuccesvolle aanbesteding te groot, gezien de huidige marktsituatie, hoge bouwkosten en rente, de hoge voorinvesteringen, het vollooprisico binnen Hamerkwartier, in beweging zijnde wet- en regelgeving et cetera zoals onder meer hiervoor benoemd. De gemeente monitort en evalueert doorlopend de aanbestedingen van energiesystemen met als doel de resultaten te verbeteren. De ontbonden concessieovereenkomst Strandeiland en onsuccesvolle aanbesteding Hamerkwartier hebben richting gegeven om in toekomstige projecten met name het aansluit- en vollooprisico beter te beheersen.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 16 november 2023 Pagina 5 van 5

Vanuit het Collectieve Warmte Amsterdam programma, onderdeel van Energie voor de Stad, is kennisuitwisseling met de G4-gemeenten en een continue stadsbrede marktdialoog georganiseerd. Met deze input wordt een modelconcessieovereenkomst ontwikkeld waarin alle lessen van de G4gemeenten verankerd zijn. Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Reinier van Dantzig Wethouder Woningbouw en Stedelijke Ontwikkeling

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl