22.11.16 IV Mentaal gezondere generatie.pdf

Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van Datum vergadering Nummer Directie Van Datum Portefeuille Agendapunt

Nummer Directie Achterna(a)m(en) van indiener(s) Datum van indienen Portefeuillenaam Agendapunt

Onderwerp Instemmen met het initiatiefvoorstel ‘’Een mentaal gezonde(re) generatie begint in het onderwijs” van het lid Von Gerhardt

De gemeenteraad van Amsterdam besluit 1 In te stemmen met genoemd initiatiefvoorstel 2 het college van burgemeester en wethouders te verzoeken: 1 In samenwerking met de Amsterdamse middelbare scholen en mentaal welzijn organisaties ervoor zorgen dat elke middelbare scholier jaarlijks minimaal één les over mentale gezondheid krijgt; 2 In samenwerking met het Amsterdamse beroepsonderwijs, de hogescholen en universiteiten in Amsterdam en studentenorganisaties onderzoek te doen naar hoe de (ervaren) druk onder jongeren verlaagd kan worden door belangrijke stressoren te verminderen; 3 Meer aandacht te geven aan de mentale gezondheid bij het preventief gezondheidsonderzoek van de GGD; 4 In navolging van de hogescholen en universiteiten ook bij de MBO-instellingen studenten de mogelijkheid te geven voor het invullen van een jaarlijkse mentale gezondheidstest; 5 In samenwerking met de GGD en de middelbare scholen een campagne te starten die ouders leert hoe ze eventuele mentale klachten bij hun kinderen eerder kunnen herkennen en kunnen bespreken; 6 Met de onderwijsinstellingen in gesprek te gaan over het beschikbaar stellen van een beurs voor studenten die dienen als vertrouwenspersoon voor andere studenten; 7 Te zorgen voor een betere samenwerking tussen Ouder-Kindteams, Buurtteams en de Amsterdamse scholen; 8 Te zorgen voor een snellere en betere samenwerking tussen

opleidingspsychologen, de GGD en de algemene GGZ;

Gemeente Amsterdam

Datun Pagina 2 van 7

9 Jongeren na het overwinnen van psychische klachten begeleiden in het (opnieuw) oppakken van hun onderwijs.

Wettelijke grondslag artikel 147a, lid 1 van de Gemeentewet

Initiatiefvoorstel Inleiding Het COVID-19 virus heeft de aandacht voor de mentale gezondheid van jongeren en studenten (hierna: jongeren) in een stroomversnelling gebracht.1 Een positieve ontwikkeling, want al tijden kampen veel jongeren met hun mentale welzijn, ook al voor de uitbraak van het COVID-19 virus. Dat blijkt onder andere uit een onderzoek van het Interstedelijk Overleg Studenten (ISO).2 Het ISO maakte in 2019 een analyse van 18 onderzoeken op het gebied van mentale gezondheid onder studenten. Uit deze analyse kwam naar voren dat meer dan de helft van de studenten in het dagelijks levert belemmerd wordt door klachten gerelateerd aan stress. Daarnaast bleek dat 35% van de studenten te maken heeft met psychische klachten zoals concentratieproblemen (31%), faalangst (22%) en depressieve klachten (9,2%). Dit laatste aantal is bijna een verdubbeling ten opzichte van de 5% van de totale volwassenbevolking die jaarlijks te maken krijgt met depressieve klachten. Uit de laatste Staat van het Amsterdamse Voortgezet Onderwijs blijkt dat ook de psychische klachten bij middelbare scholieren groot zijn.

Zo heeft 30% van de Amsterdamse leerlingen psychische klachten zoals zenuwen, neerslachtigheid of onrust.3 De VVD is dan ook blij met de broodnodige toenemende aandacht die hier de laatste jaren voor is vanuit de samenleving en vanuit de gemeente en haar partners met de aanpak Thrive. Toch zijn er nog grote stappen te zetten, want daar waar steun en begrip vanuit de omgeving bij fysieke ziektes vaak groot is, is dit bij psychische ziektes (nog altijd) anders. Psychische ziekten zoals angststoornissen, eetstoornissen, burn-outs en depressies worden vaak niet begrepen en door veel mensen nog steeds niet gezien als een “echte” ziekte. Deze houding richting psychische ziekten zorgt ervoor dat mensen die lijden aan één deze ziekten niet alleen een lastige tijd ondervinden door hun ziekte, maar ook door de (voor)oordelen vanuit de samenleving. Goedbedoelde uitspraken als “even de knop omzetten’’ of “ja, iedereen heeft weleens een baaldag’’, werken averechts en zorgen ervoor dat de route naar herstel onnodig wordt verzwaard. Het is daarom hoog tijd om mentale gezondheidsklachten beter bespreekbaar te maken en om ervoor te zorgen dat men een beter begrip heeft van de oorzaken en gevolgen van deze ernstige ziekten. Breed beschikbare informatie en kennis over je mentale welzijn zijn hiervoor van groot belang.

1 https://www.nji.nl/nieuws/corona-treft-vooral-jongvolwassene-mentaal 2

https://iso.nl/2019/11/studentenorganisatie-iso-luidt-noodklok-over-studentenstress/

3 https://amsterdam.raadsinformatie.nl/document/12012075/1/Bijlage_1_Staat_van_het_Amsterdamse_VO

Gemeente Amsterdam

Datun Pagina 3 van 7

De fractie van de VVD vindt het belangrijk om te beginnen bij de Amsterdamse jongeren omdat juist deze groep mentaal kwetsbaar is en de gevolgen op hun verdere ontwikkeling groot zijn. De fractie van de VVD gelooft dat met een goede samenwerking tussen de gemeente, GGD, jeugdzorg en het onderwijs we kunnen zorgen voor een mentaal gezonde(re) generatie. Kwetsbaarheid van jongeren Om de mentale gezondheid van jongeren te kunnen verbeteren is het belangrijk om te begrijpen waarom juist deze groep hier kwetsbaar voor is. Naast genetische aanleg speelt ook de fase in hun leven hierbij een rol. Het is een tijd waarin zij zich enerzijds losmaken van hun ouders en anderzijds te maken krijgen met grote belangrijke beslissingen over hun toekomst. Het netwerk studentenwelzijn schreef in 2018 een actieplan voor het verbeteren van het welzijn van studenten. In dit onderzoek schreven zei: ‘'Niet elke student slaagt in het vinden van een juiste balans tussen capaciteiten en grenzen, in het zich soms moeten aanpassen aan de omstandigheden in de onderwijsomgeving en weten wanneer nee te (durven) zeggen. Dit is mede afhankelijk van eenieders persoonlijke bagage, die het psychisch welbevinden mede bepaalt. Op dit vlak kunnen problemen bij jongeren onderschat worden, mede uit schaamtegevoelens bij de betrokkene zelf en de taboesfeer die er heerst rondom dit aspect, ook in het onderwijs.

Dit kan leiden tot psychische problemen, wat studierendement negatief kan beïnvloeden.’’ Effect op schoolresultaten De gevolgen van mentale gezondheidsklachten zijn dan ook groot. Niet alleen voor de jongeren in kwestie, maar ook voor de samenleving in zijn geheel. Al jaren behoren mentale gezondheidsklachten tot de top drie van langdurige verzuimen op de werkvloer. Overmatige stress, wat op den duur kan leiden tot een burn-out, is hierbij de grootste boosdoener en is op dit moment zelfs beroepsziekte nummer één. Voor studenten die te maken krijgt met een burn-out zijn de gevolgen groot. Zo duurt de gemiddelde herstelperiode ruim 8 maanden.4 Niet alleen lopen ze hierdoor een flinke studievertraging op, ook financieel is het een flinke aderlating. Het Nibud berekende dat voor een uitwondende student in 2021 een maand studeren gemiddeld 1041 euro kostte. Een burn-out kost een student dus gemiddeld 8328 euro.5 Voor universiteiten kost deze vertraging ongeveer 7000 euro per student. Naast de flinke financiële aderlating hebben studenten die in hun studie te maken krijgen met depressieve klachten ook een grotere kans op uitval. Het niet afmaken van een studie kan gevolgen hebben voor de rest van hun leven. De fractie van de VVD maakt zich hierover ernstig zorgen over omdat het volgen en halen van een studie belangrijk is voor de ontwikkeling en kansen van jongeren.

Ook op jongere leeftijd zijn de effecten op de schoolresultaten goed merkbaar. Zo is uit onderzoek gebleken dat kinderen die zich niet goed in hun vel voelen minder goed in staat zijn om stof tot zich te nemen. 6Dit kan ertoe leiden dat jongeren slechter presenteren op school dan ze potentieel in hun mars hebben, met alle gevolgen van dien. De VVD vindt het belangrijk dat jongeren alle kansen kunnen pakken. Inzetten op het mentale welzijn van jongeren is daarvoor van essentieel belang.

4 https://www.arboned.nl/nieuws/20161101-persbericht-toename-stressgerelateerd-verzuim-0 5

https://www.nibud.nl/beroepsmatig/nibud-studentenonderzoek-2021/

6 https://www.trimbos.nl/wp-content/uploads/sites/31/2021/09/af1489-sociaal-emotionele-problemen-tijdig-signaleren-in-het-

primair-onderwijs.pdf

Gemeente Amsterdam

Datun Pagina 4 van 7

Rol van het onderwijs Dat een goede mentale gezondheid belangrijk is blijkt dus wel uit het feit dat het kunnen leveren van goede leerprestaties hand in hand gaan met goed in je vel zitten. Vraagt, een onderdeel van het EenVandaag Opiniepanel, deed onder andere in 2019 en 2020 onderzoek naar de mentale gezondheid van jongeren tussen de 16 en 34 jaar.7 Binnen dit onderzoek werd er gevraagd naar het kunnen en willen bespreken van mentale gezondheidsklachten. Opvallende uitkomst was dat de mogelijkheid om lessen over de mentale gezondheid op te nemen binnen het lespakket van middelbare scholen door veel jongeren als gewenst werd gezien. 82% van de ondervraagde personen vindt het belangrijk dat deze lessen er komen terwijl 85% van de ondervraagden aangeeft dergelijke lessen zelf niet te hebben gehad op school. Dat meer doen om open te kunnen spreken over psychische klachten ook nodig is, blijkt uit het feit dat 45% van de mensen met psychische klachten zich schaamt en er met niemand over kan praten. De wens en noodzaak vanuit jongeren is dus duidelijk. Nu is het tijd om ervoor te zorgen dat deze lessen ook op elke school terechtkomen. Zo leren alle jongeren in Amsterdam hun mentale welzijn te bespreken, herkennen en erkennen. Voorstellen De afgelopen tijd zijn er al goede stappen gezet onder andere met het plan van aanpak Amsterdam Mentaal Gezond (Thrive).

Maar er zijn nog veel stappen te zetten. De VVD komt daarom met voorstellen die binnen het programma Thrive kunnen worden ingezet. De VVD gelooft in het feit dat samenwerkingen met onderwijsinstellingen en studentenorganisaties bijdraagt aan het beeld dat bestaat rondom mentale gezondheid, en bijdraagt aan de manier hoe jongeren omgaan met hun dagelijkse gang van zaken en hun mentale welzijn. De VVD doet een aantal voorstellen die ervoor moeten zorgen dat aandacht voor het mentale welzijn van jongeren een vaste plek krijgt in het Amsterdamse onderwijs. Deze voorstellen zijn verdeeld over vier verschillende categorieën: preventie, signalering, behandeling en nazorg. Door al vroegtijdig mentale gezondheid een plek te geven in het onderwijs leren Amsterdamse jongeren op vroege leeftijd hoe ze hiermee op de juiste manier om moeten gaan. Door hier breed op in te zetten kan Amsterdam een voorbeeld worden voor de rest van het land. Preventie Preventie is essentieel om de kans op het krijgen van een mentale ziekte te verlagen. Dit kan door te investeren in de mentale veerkracht van de jongeren. Het vergroten van de mentale veerkracht kan onder andere door in te zetten op sociaal-emotionele vaardigheden.

Mentaal veerkrachtige mensen zijn gelukkiger, hebben betere school- en werkprestaties, zijn creatiever, hebben meer vrienden, weten beter om te gaan met stress, pijn en tegenvallers en hebben meer zelfvertrouwen en zelfbeheersing. Preventief handelen kan ook door al vroegtijdig mentale problemen herkenbaar en bespreekbaar te maken onder jongeren. 1. In overleg met de Amsterdamse middelbare scholen en mentaal welzijn organisaties ervoor zorgen dat elke middelbare scholier jaarlijks minimaal één les over mentale gezondheid krijgt. De gemeente Amsterdam moet in samenwerking met organisaties die lessen geven over mentale gezondheid een jaarlijks lesprogramma opzetten voor alle middelbare scholen in

7 https://eenvandaag.assets.avrotros.nl/user_upload/PDF/2020_03_05_onderzoek_openup.pdf

Gemeente Amsterdam

Datun Pagina 5 van 7

Amsterdam. Door jongeren jaarlijks stil te laten staan bij de oorzaken en gevolgen van de mentale klachten krijgen jongeren meer inzicht in hun eigen mentale gezondheid. De afgelopen jaren zijn er al een aantal scholen in Amsterdam begonnen met deze lessen maar de VVD ziet dit graag uitgebreid worden naar elke middelbare school in Amsterdam. Het is essentieel om bij deze lessen ook stil te staan bij de ontwikkeling van de sociaal-emotionele vaardigheden van jongeren. Dit zijn vaardigheden zoals geloof in eigen kunnen, herkennen en beheersen van emoties, het kunnen maken van keuzes en het om kunnen gaan met tegenslag. Dit maakt jongeren weerbaarder en werkt preventief. Ook zorgt het ervoor dat jongeren hun emoties beter kunnen begrijpen en daardoor beter bespreekbaar kunnen maken. 2. In samenwerking met, het Amsterdamse beroepsonderwijs, de hogescholen en universiteiten in Amsterdam en studentenorganisaties onderzoeken hoe de (ervaren) druk onder jongeren verlaagd kan worden door belangrijke stressoren te verminderen. De studietijd gaat hand in hand met zelfstandig en volwassen worden. Het is een tijd waarin veel jongeren voor het eerst op zichzelf gaan wonen en hun eigen leven indelen. Het is een tijd waarin erbij horen belangrijk is en jongeren daardoor te maken krijgt met sociale druk van leeftijdsgenoten.

Veel jongeren ervaren in deze periode dan een hoge mate van stress en druk. Deze stress heeft veelal te maken met het niet kunnen vinden van huisvesting, zorgen vanwege gemaakte schulden, zorgen over acceptatie en/of kansen op de arbeidsmarkt. De VVD wil daarom dat de gemeente Amsterdam onderzoek doet naar de (ervaren) druk bij Amsterdamse jongeren, de belangrijkste stressoren van jongeren en hoe deze met Amsterdam beleid kunnen worden verminderd. Signalering Vroegtijdig signaleren en hierdoor vroegtijdig kunnen ingrijpen is van groot belang. Het is hierbij belangrijk dat zorgverleners, schoolpersoneel, ouders en medeleerlingen de risicofactoren en signalen van mentale klachten zoals bijvoorbeeld een depressie of aankomende burn-out kunnen (h)erkennen. Soms zijn er namelijk al enkele symptomen van een depressie aanwezig, zonder dat al van een echte depressie gesproken kan worden. Vanuit preventief oogpunt is dit een belangrijke groep omdat bij hen de kans op het krijgen van een echte depressie hoger is dan bij mensen zonder deze klachten. Om de deze eerder te signaleren en daarmee het krijgen van mentale klachten te voorkomen doet de Amsterdamse VVD de volgende voorstellen. 3. Meer aandacht voor de mentale gezondheid bij preventief gezondheidsonderzoek van de GGD. De GGD doet regelmatig een preventief gezondheidsonderzoek bij leerlingen van de lagere en middelbare school.

De nadruk van dit onderzoek ligt echter bij de fysieke gezondheid. De Amsterdamse VVD wil dat de GGD meer aandacht heeft voor ook de mentale gezondheid van jongeren bij het preventieve gezondheidsonderzoek. Op deze manier kan er vroeg gesignaleerd worden welke scholieren te maken hebben met mentale klachten of die kwetsbaar zijn om dit op te lopen. De GGD doet dit voor alle leerlingen in de gemeente Amsterdam waardoor iedere leerling inzicht kan vergaren in zijn of haar mentale gezondheid. 4. In navolging van de hogescholen en universiteiten ook bij de MBO-instellingen studenten de mogelijkheid te geven voor het invullen van een jaarlijkse mentale gezondheidstest. De eerste jaren van je studie kunnen overweldigend zijn. Het is een tijd waarin veel jongeren voor het eerst echt op eigen benen leren staan. Juist deze groep is extra kwetsbaar

Gemeente Amsterdam

Datun Pagina 6 van 7

voor het krijgen van mentale problemen. Daarom is het belangrijk deze groep extra te monitoren. De Universiteiten en Hogescholen doen dit al binnen de samenwerking Caring Universities. Studenten van deze onderwijsinstellingen krijgen jaarlijks een uitnodiging voor het invullen van een mentale gezondheidscheck. De fractie van de VVD wil in overleg met het MBO ervoor zorgen dat deze optie er ook komt voor studenten van het MBO. 5. In samenwerking met de GGD en de middelbare scholen een campagne starten om ouders te leren hoe ze eventuele mentale klachten bij hun kinderen eerder kunnen herkennen en bespreekbaar kunnen maken. Voor veel mensen is het herkennen en bespreken van de mentale gezondheid nog een onbekend gebied. Ouders weten daarom vaak niet goed op welke signalen ze moeten letten om te weten of hun kind kwetsbaar is voor het krijgen van klachten rondom de mentale gezondheid. Door informatie te verschaffen aan ouders over de mentale gezondheid en welke signalen daarbij horen kunnen ouders eerder signaleren of hun kind kampt met mentale gezondheidsklachten. Daarnaast moet de informatie ook tips bevatten hoe de ouders de mentale gezondheid met hun kinderen kunnen bespreken. Dit helpt bij het verergeren van de klachten en kan een last van de schouders van jongeren met mentale gezondheidsklachten halen.

Bij het opstellen van deze informatiecampagnes is het belangrijk om rekening te houden met de verschillende omgevingen en culturen waarbij de mentale gezondheid nog meer als taboe wordt gezien, zoals in de islamitische cultuur. De uitvoering en ontwikkeling van de informatiecampagne kan worden ondergebracht bij Thrive Amsterdam. 6. Met de onderwijsinstellingen in gesprek te gaan om een beurs beschikbaar te stellen voor studenten die dienen als vertrouwenspersoon voor andere studenten. Het is makkelijker om met iemand te praten over mentale gezondheidsklachten als de drempel om dit te doen zo laag mogelijk is. Studenten geven dan ook aan dat praten met een ‘generatiegenoot’ als meest toegankelijk wordt ervaren. De VVD wil daarom universiteiten aansporen studenten op te leiden die kunnen dienen als vertrouwenspersoon. Om ervoor te zorgen dat deze studenten ook daadwerkelijk de tijd hebben deze rol op zich te nemen, wil de VVD dat het college in gesprek gaat met de universiteiten over een mogelijke beurs. Op sommige faculteiten van universiteiten en afdelingen van MBO’s en hogescholen zijn zulke initiatieven al opgezet. De VVD ziet deze graag uitgebreid worden naar alle faculteiten en afdelingen. Daarnaast is de VVD blij dat er de afgelopen jaren 25 vertrouwenspersonen zijn opgeleid bij studentenverenigingen.

De VVD wil dit graag uitbreiden naar alle studentenverenigingen en studieverenigingen zowel in het MBO, HBO als op de Universiteit. Deze verenigingen zijn bij uitstek een plek waar veel studenten elkaar ontmoeten en waar sprake is van veel sociale controle. Door personen binnen deze organisaties een centrale rol te geven in het bestrijden van mentale klachten kunnen veel studenten worden bereikt. Door studentenorganisaties in direct contact te stellen met GGD-psychologen is er voor veel studenten een makkelijke ingang om de eerste tekenen van mentale klachten te kunnen bespreken met een professional. Behandeling Niet alleen preventie en signalering zijn van groot belang om de mentale gezondheid van jongeren te verbeteren. Ook adequate hulpverlening speelt een grote rol. Lang moeten wachten op hulp of

Gemeente Amsterdam

Datun Pagina 7 van 7

de verkeerde hulp krijgen geeft stress en irritatie. Dit kan ertoe leiden dat klachten verergeren en jongeren zich niet gehoord voelen. De VVD doet de volgende voorstellen die moeten helpen om jongeren zo snel mogelijk er weer bovenop te krijgen. 7. Te onderzoeken hoe een betere samenwerking tussen Ouder-Kindteams, Buurtteams en de Amsterdamse scholen tot stand gebracht kan worden. De Ouder-Kindteams, Buurtteams en Amsterdamse scholen spelen alle drie een rol bij de gezondheid van de Amsterdamse jongeren. Een goede samenwerking tussen deze verschillende partijen is van groot belangrijk om vroeg preventief te kunnen ingrijpen. Op een deel van de Amsterdamse scholen loopt er al een vertrouwpersoon of psycholoog rond die de contacten met de OKT en Buurtteams kort kan houden. Echter nog niet op elke school is dit goed geregeld. De VVD wil dat Amsterdam waarborgt dat elke school een vertrouwenspersoon of psycholoog heeft. 8. Te zorgen voor een snellere en betere samenwerking tussen opleidingspsychologen, de GGD en de algemene GGZ. Binnen het onderwijs is de opleidingspsycholoog het eerste aanspreekpunt voor jongeren die kampen met mentale klachten. Onderzoek van de ISO en gesprekken met opleidingspsychologen wijzen erop dat de toestroom naar opleidingspsychologen is toegenomen.

Onduidelijk is of dit samenhangt met het toenemen van de klachten of dat simpelweg de route erna toe makkelijker is geworden. Wel lijdt de toename ertoe dat er ook meer jongeren moeten worden doorverwezen naar de huisarts of de reguliere GGZ. Veelal kunnen jongeren na het doorverwijzen niet direct terecht bij de reguliere GGZ. Hierdoor is er soms een (lange) periode waarbij de jongeren nergens terecht kunnen. Jongeren vallen hierdoor tussen wal en schip, voelen zicht machteloos en verliezen het vertrouwen. Door betere samenwerkingen te hebben tussen opleidingspsychologen de GGD en de algemene GGZ kunnen dubbele afspraken en wachtrijen worden voorkomen. Dit is goed voor het herstel van de jongeren. Nazorg 9. Jongeren na het overwinnen van psychische klachten begeleiden in het (opnieuw) oppakken van hun onderwijs. Op het moment dat jongeren hun mentale klachten hebben overwonnen is het van groot belang dat jongeren zo snel mogelijk weer hun onderwijs vervolgen of starten met een nieuwe opleiding. Voor veel jongeren met mentale klachten heeft het leven tijdelijk stilgestaan. Ze zijn vaak (tijdelijk) gestopt met hun opleiding. Om terugval te voorkomen moeten jongeren zo snel mogelijk weer op gang worden geholpen.

Amsterdam moet samen met de onderwijsinstellingen een programma opzetten die jongeren ondersteunt om na herstel zo snel mogelijk op een verantwoorde manier terug te keren naar de schoolbanken. Hierbij zit de fractie van de VVD vooral een rol weggelegd voor de studentpsychologen en decanen op scholen, alsmede de zorgteams aldaar.