20250523 Discussienota tech hoofdstad - IJmker.pdf

Discussienota: Amsterdam als technologiehoofdstad van Europa? Elisabeth IJmker - 23 mei 2025 Volgens het college kan Amsterdam de technologiehoofdstad van Europa worden, zo zei de wethouder Economische Zaken onlangs in het Parool.1 In deze ambitie komen twee uitdagingen terug die cruciaal zijn voor de economische positie van Europa op dit moment: achterblijvende innovatie en digitale autonomie. Om te beginnen met die eerste: het Draghi rapport over het concurrentievermogen van Europa, verschenen in 2024, laat zien dat er stevig industriebeleid en investeringen nodig zijn om als EU bij te blijven bij de ontwikkelingen in China en de VS.2 Met name de tech sector krijgt hier de aandacht. Het rapport pleit voor grootschalige investeringen om de kennis die in onze kennisinstellingen leeft, ook te vertalen naar bruikbare technologie. Dan als tweede de uitdaging van de Europese digitale autonomie. Hoewel sommigen, waaronder de Amsterdamse raad, zich al langer zorgen maken om onze grote afhankelijkheid van enkele grote Amerikaanse bedrijven, staat het onderwerp sinds de herverkiezing van Trump opeens met hoge urgentie op de agenda. Het ontwikkelen van deze alternatieven vraagt om grote investeringen en actief beleid. Nu deze twee thema’s hoog op de agenda staan, is het belangrijk om te kijken naar welke keuzes nu voor liggen en hoe we deze uitdagingen adresseren.

Beide zorgen gaan over een achterstand in relatie tot de VS, maar het risico kan ontstaan dat er nu een inhaalslag komt om een Europese kopie te maken van de Amerikaanse tech sector. En dat terwijl de VS op veel aspecten juist een schrikbeeld vormt voor Europa: techmiljardairs vormen de democratie om tot een oligarchie en lang niet alle Amerikanen profiteren van de winst van een handjevol techbedrijven. Als we voor de economische profilering van Amsterdam kiezen voor ‘technologiehoofdstad’ moeten we zorgen dat we niet het Amerikaanse pad bewandelen. Over hoe we dat voorkomen en welke keuzes voorliggen, gaat GroenLinks graag met deze commissie in gesprek. In deze discussienota leggen we enkele vragen en dilemma's voor die daarbij spelen.

De donkere kant van het Amerikaanse techkapitalisme San Francisco staat met zijn Silicon Valley algemeen bekend als de technologiehoofdstad van de wereld. Veel van de grootste bedrijven zijn er gevestigd en het is een blijvende motor van innovatie en economische groei.

1

https://www.parool.nl/amsterdam/wethouder-mbarki-amsterdam-kan-echt-de-technologiehoofdstadvan-europa-worden~be2f7a76/ 2 https://commission.europa.eu/topics/eu-competitiveness/draghi-report_en

1

Hoe gaat het in San Francisco? Slecht. De enorme aanwas aan nieuwe werknemers heeft geleid tot torenhoge huizenprijzen, extreme ongelijkheid en gentrificatie. Terwijl de nieuwe elite in San Francisco goud geld verdient, kunnen veel bewoners niet meer rondkomen. Het heeft onder andere geleid tot gigantische dakloosheid en openlijke drugsproblematiek. Silicon Valley heeft de economie van San Francisco dus niet veel goeds gebracht. Wat heeft deze economische motor betekend voor de VS als geheel? Ook hier wordt het geld dat door al deze innovatie wordt verdient niet goed verdeeld. De vermogens van enkele techmiljardairs groeien met ongekende snelheid, maar de gemiddelde Amerikaan merkt er weinig van. Ondertussen hebben die techmiljardairs een flinke vinger in de pap in de Amerikaanse democratie, waardoor de VS ondertussen in een oligarchie dreigt te veranderen. Het probleem met veel van deze innovaties en technologieën is dat ze makkelijk schaalbaar zijn, en daardoor vatbaar zijn om een monopoliepositie te verkrijgen. Als die monopolie er eenmaal is, zijn deze bedrijven zo machtig dat ze veel te veel macht verkrijgen. Denk aan social media bedrijven, die de aandacht van ons en onze kinderen opslokken en polarisatie in de hand helpen. Ze luisteren nauwelijks naar kritiek.

Of denk aan Uber: chauffeurs zijn de dupe van de giga-omzet van dit platform, maar zijn te afhankelijk om te veranderen. Hetzelfde geldt voor het Amsterdamse Booking: hotels zijn dusdanig afhankelijk van het bedrijf dat ze enorme fees moeten slikken. Of kijk naar onze eigen organisatie, we willen wel van Microsoft af, maar door de enorme marktmacht van dit bedrijf kunnen we geen alternatief vinden. Juist de monopoliepositie van een handjevol bedrijven staat in de weg van innovatie. Er is in die zin helemaal geen technologie ‘markt’ meer, nieuwe spelers krijgen geen ruimte en dat belemmert innovatie. Het feit is dat er langzaam maar zeker een digitale infrastructuur is opgebouwd die in private handen is. Dit is geen nieuw inzicht: er is al langer kritiek op de dominantie van een handjevol techbedrijven in onze digitale infrastructuur.

In haar boek ‘Het internet is stuk’ beschrijft Marleen Stikker hoe we die digitale soevereiniteit kunnen terugwinnen door de mens en niet de economie centraal te stellen, onze data te beschermen, en onze technologieën te doorgronden.3 Of denk aan het meer recente boek ‘De tech coup’ van Marietje Schaake waarin helder wordt beschreven wat de effecten zijn van het gebrek aan democratische controle op techbedrijven en hoe we de macht terug kunnen winnen.4 In de strijd voor meer Europese tech en digitale onafhankelijkheid moet daar een antwoord op komen. Een alternatief voor het techkapitalisme waar een aantal bedrijven extreem veel macht heeft in onze kritieke infrastructuur. Zoals Marietje Schaake laat zien, dit onderwerp is urgent juist omdat technologie ondertussen in alle lagen van de samenleving én de overheid zit. Digitalisering raakt alles. En dus 3 4

Stikker, M. (2019). Het internet is stuk: maar we kunnen het repareren. Schaake, M. (2024). The Tech Coup: How to Save Democracy from Silicon Valley.

2

hebben we een publieke digitale infrastructuur nodig waar democratische waarden geborgd zijn. Het is de marktmacht van een aantal bedrijven op dit moment die leidt tot steeds meer politieke macht, gebrek aan democratische controle en gebrek aan innovatie. Wat GroenLinks betreft moeten we voorkomen dat we onbewust toewerken naar een Europese kopie van Silicon Valley. We hebben geen behoefte aan een Europese variant van Microsoft of Facebook. De uitdaging is niet een Europese versie van het huidige landschap creëren, maar het landschap veranderen. En dit is precies wat nu op het spel staat. Hoe werken we - als Europa, Nederland, maar zeker ook Amsterdam - aan een echt digitaal onafhankelijk Europa waar publieke waarden centraal staan. Welke keuzes zijn daarvoor nodig?

Amsterdam: een lange geschiedenis met ethische innovatie in tech Amsterdam heeft de papieren om te laten zien hoe het anders kan. Om een verantwoorde technologiehoofdstad te worden. We hebben namelijk een lange geschiedenis van innovatie gericht op verantwoorde technologie. In de jaren 90 werd in Amsterdam een van de eerste internetknooppunten opgericht. Deze Amsterdam Internet Exhange (AMS-IX) is anno 2025 nog steeds een van de grootste internetknooppunten ter wereld en daarom een belangrijke factor in de mogelijkheden voor de positie van Amsterdam. Ook zijn een aantal cruciale onderdelen van het internet zoals we het nu kennen, zoals wifi en bluetooth, bedacht in Nederland.5 In 1994 experimenteerden internetpioniers met De Digitale Stad. In 2018 was Amsterdam de eerste gemeente met een wethouder Digitale Stad, met aandacht voor digitale rechten en verantwoorde tech. En in 2022 sloten we ons als eerste gemeente aan bij de PublicSpaces coalitie. En juist in Amsterdam zijn er allerlei organisaties en bedrijven actief die bezig zijn met het vormgeven van de nieuwe publieke digitale infrastructuur. Denk aan de partijen die betrokken zijn bij de PublicSpaces coalitie zoals Waag, Surf en Commons Network.6 Een belangrijke speler in het innovatie ecosysteem van Amsterdam zijn onze kennisinstellingen.

De UvA is bijvoorbeeld al een tijd bezig met ‘verantwoorde digitale transformaties’, waar kritisch wordt gekeken naar de ethische, juridische en maatschappelijke aspecten van digitale algoritmen, systemen en platforms.7 Ook bij het lectoraat ‘Responsible IT’ van de HvA staat verantwoorde inzet en ontwikkeling van digitale technologie centraal.8 Een andere relevante partij die Amsterdam uniek positioneert is NLnet, een stichting die een centrale rol speelde 5

https://www.nrc.nl/nieuws/2025/03/21/we-zijn-in-nederland-niet-overgeleverd-aan-big-techa4887226 6 https://publicspaces.net/over-publicspaces/manifest/ 7 https://rdt.uva.nl/nl 8 https://www.hva.nl/onderzoek/lectoraten/responsible-it/over-het-lectoraat

3

in de geschiedenis van het internet en zich nu actief bezighoudt met het financieren van open source software.9

Regulering vs innovatie In de discussie over meer Europese tech wordt steeds vaker geroepen om minder regulering. Europese wetgeving - bijvoorbeeld op het gebied van privacy of auteursrecht - zou zogenaamd een belemmering vormen voor innovatie. Dat regelgeving innovatie belemmert is een hardnekkig misverstand. De ervaring leert dat juist het tegenovergestelde waar is. Regelgeving versnelt innovatie.10 Denk aan de farmaceutische industrie of de voedselindustrie: ook daar zijn allerlei (o.a. Europese) standaarden en wetgeving voor, die zorgen voor waarborgen in het kader van gezondheid of consumentenbescherming. Dat betekent niet dat er sinds die standaarden en normen geen innovatie meer heeft plaatsgevonden in die sectoren. Hetzelfde geldt voor de tech sector. En toch zijn er bedrijven die deze mythe graag in stand houden. Zo hebben de bedrijven Bird en Bunq recent aangegeven te vertrekken uit Amsterdam vanwege het ‘slechte techklimaat’.11 Ook politieke partijen zijn hier gevoelig voor. Onlangs kwam de VVD in de Tweede Kamer met een motie die vroeg om versoepeling van de "belemmerende en remmende regels die onze innovatieve bedrijven beperken” uit de Europese AI-wet. Het is belangrijk om deze mythe actief te bestrijden en te blijven staan voor onze Europese waarden.

Zoals topeconoom en bedenker van de EuroStack Francesca Bria betoogt: “Europa heeft niet minder, maar betere regelgeving nodig. Verplicht interoperabiliteit, zodat iedere laag in de stack gestroomlijnd samenwerkt. Verbied de export van gevoelige data naar niet-Europese AI-systemen. En voer de Buy European Act in. Als een bedrijf niet voldoet aan Europese standaarden, dan hoort het geen toegang te krijgen tot Europese markten of publieke middelen. Concurrentiekracht komt van bouwen, niet van buigen.”12

Missie-gedreven innovatie In de discussie over digitale autonomie staan allerlei spelers op dit moment te springen om geld vrij te maken en te investeren in de tech-economie. Onlangs nog heeft de EU 200 miljard euro vrijgemaakt voor InvestAI, een initiatief om Europese

9

https://nlnet.nl/foundation/ https://www.ictrecht.nl/blog/de-europese-paradox-hoe-regelgeving-innovatie-versnelt 11 https://www.parool.nl/nederland/oprichter-ali-niknam-bij-tienjarig-bestaan-internetbank-bunq-jebent-geschift-als-je-in-nederland-blijft~b847251c4/ 12 https://decorrespondent.nl/16062/europa-digitaal-onafhankelijk-topeconoom-francesca-bria-weethoe/0fd2b9f2-a527-0ed5-0cf2-e009ebb303f1 10

4

AI-infrastructuur te faciliteren.13 Ook in Nederland was er onlangs nog een oproep voor een ‘nationaal actieplan AI’.14 Op Europees niveau is er een brede coalitie ontstaan van tech-experts, ondernemers en economen die pleiten voor het idee van een EuroStack, onder leiding van de eerder genoemde econoom Francesca Bria.15 Dit plan beoogt een volwaardig Europees digitaal ecosysteem te creëren, onafhankelijk van Amerikaanse en Chinese technologiebedrijven. De EuroStack bestaat uit verschillende lagen die samen bijdragen aan het vormen van een onafhankelijke, digitale Europese infrastructuur. En met succes. Onlangs is de EuroStack zelfs verankerd in het Duitse regeerakkoord.16 Het goede nieuws is, hier zit inderdaad ontzettend veel potentie. Werken aan digitale autonomie is geen luxe maar een noodzaak. Nederland zit vol digitaal talent, en Amsterdam kan daar een belangrijke rol bij spelen. Maar, om te zorgen dat we het digitale ecosysteem creëren dat we nodig hebben en een antwoord biedt op het huidige landschap, is het belangrijk om nu de juiste keuzes te maken. ‘De’ tech sector bestaat namelijk niet. Er zijn allerlei spelers en partijen die zich bewegen op de tech markt. Van grote bedrijven als Adyen en Booking tot kleinere start- en scale-ups.

Maar denk ook aan maatschappelijke en publieke partijen die bijvoorbeeld via het eerder genoemde initiatief PublicSpaces de handen ineen hebben geslagen om te werken aan een nieuw digitaal ecosysteem. Alleen reguleren is onvoldoende. Er zijn grootschalige investeringen nodig om alternatieve digitale infrastructuren te ontwikkelen en een ecosysteem te bouwen dat minder afhankelijk is van commerciële belangen. Bij die investeringen is de vraag waar we voor kiezen. Het zijn de economische principes die ten grondslag liggen aan het huidige tech landschap waar een alternatief voor moet komen. De verdienmodellen van techgiganten ondermijnen democratische waarden en raken onze digitale soevereiniteit. En laten we niet vergeten: kiezen voor publieke waarden is geen naïef hobbyproject. Het is een economische activiteit. Open source en interoperabiliteit zijn gewoon onderdeel van een verdienmodel. Denk aan Nextcloud, een Duits softwarebedrijf met zo’n honderd medewerkers dat vergelijkbare functies heeft als Microsoft en Google, maar dan gebaseerd op opensource software. De ene private entiteit is ook de andere niet. We moeten kijken naar nieuwe vormen van eigenaarschap en governance. Nextcloud heeft bijvoorbeeld een expliciet ander verdienmodel, 13

https://netherlands.representation.ec.europa.eu/nieuws/eu-start-investai-initiatief-om-eu200-miljardaan-investeringen-kunstmatige-intelligentie-te-2025-02-11_nl 14 https://www.nrc.nl/nieuws/2025/05/20/nationaal-actieplan-voor-de-ai-transitie-is-nu-noodzakelijka4893971 15 https://euro-stack.eu/who-are-we/ 16 https://ibestuur.nl/artikel/duitsland-en-frankrijk-zetten-koers-naar-digitale-autonomie-met-steunvoor-eurostack/

5

gebaseerd op steward ownership in plaats van gericht op winst voor aandeelhouders. Het eerder genoemde internetknooppunt AMS-IX is een coöperatie zonder winstoogmerk. Of denk aan Blender, een non-profit open source bedrijf met hoofdkwartier in Amsterdam dat onder andere bekend is geworden door de Oscarwinnende animatiefilm Flow (2024). Het zijn dit soort voorbeelden die een alternatief bieden voor de huidige dominante economische verdienmodellen. Zoals hoogleraar Reijer Passchier betoogt: “Kies eens bewust voor een techbedrijf dat niet beursgenoteerd is, maar bijvoorbeeld gebaseerd is op ‘steward ownership’ (zoals Nextcloud) of non-profit (zoals Signal). Dan kan technologie, anders dan nu, wellicht werken in het voordeel van democratie en rechtsstatelijkheid.”

Waar richten we onze pijlen op? We kunnen van Amsterdam dus een verantwoorde technologiehoofdstad maken. Maar op welke maatschappelijke problemen richten we ons dan? Hoe kunnen we de juiste omstandigheden creëren voor verantwoorde initiatieven om tot bloei te komen? Hoe zorgen we dat de Amsterdammer mee profiteert van deze innovatie? Over deze kwesties gaan we graag het debat aan met de raadscommissie. Holle frases als ‘technologiehoofdstad van Europa’ of ‘brede welvaart’ zijn niet voldoende om de economische positie van Amsterdam op het gebied van tech te versterken en ons duidelijk te positioneren. De vraag is hoe we de digitale economie van de toekomst voor ons zien. Welke rol hebben grote techplatforms daar in, en hoe zorgen we er voor dat er een echt alternatief komt dat tegenwicht biedt voor daar waar onze democratische principes op het spel staan? Een van de focusgebieden van de Amsterdam Economic Board is ‘verantwoorde en duurzame tech en AI’. In het huidige discours over Europese tech ziet GroenLinks het risico dat publieke waarden als ‘verantwoord’ en ‘duurzaam’ op de achtergrond raken. Terwijl er juist een unieke kans voor Amsterdam ligt om zich juist op deze thema’s te onderscheiden.

Niet enkel focussen op verdienvermogen en concurrentievermogen van de regio, maar op het type technologie en AI dat echt bijdraagt aan vrijheid en autonomie en geen onnodige schade toebrengt aan onze planeet. Onlangs bleek nog dat AI het afgelopen jaar verantwoordelijk was voor zo'n 11 tot 20 procent van het wereldwijde stroomverbruik van datacenters en de verwachting is dat dit stroomverbruik enorm zal stijgen.17 Er ligt een unieke kans om de steeds verder digitaliserende economie te transformeren gebaseerd op onze publieke waarden. Recent nog kwam de oproep van een aantal maatschappelijke organisaties om nú te investeren in publieke 17

https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2568297-nieuw-onderzoek-ai-verbruikt-11-tot-20-procent-vanwereldwijde-stroom-datacenters

6

digitale infrastructuur en democratische technologie.18 Dit is een oproep waar de politiek een antwoord op moet formuleren - met daarbij een belangrijke kans voor Amsterdam. Werk daarom samen met Europese spelers aan alternatieven. En grijp deze crisis aan om toe te werken naar een economie waarin ook andere en nieuwe spelers een kans maken om een betekenisvolle rol te spelen. In de praktijk betekent dat niet bedrijven uitsluiten, maar strategisch inzetten op principes als wederkerigheid, interoperabiliteit, duurzaamheid en gedeeld eigendom.19 Deze keuzes moeten terugkomen in de al lopende programma’s en activiteiten op het gebied van economisch beleid. Amsterdam heeft al allerlei manieren waarop de tech sector wordt gestimuleerd en gefaciliteerd. Denk bijvoorbeeld aan het beleid rondom innovatiedistricten en het netwerk van de Amsterdam Economic Board waar verschillende partijen samenwerken. De gemeente heeft verschillende rollen om in te zetten op deze verantwoorde tech: faciliteren, stimuleren, inkopen, gebruik maken van, of deelnemen via publiek-private of publiek-civiele partnerschappen. Eigenlijk doen we dit al, maar GroenLinks ziet kansen om scherper te kiezen op welke tech we willen inzetten als Amsterdam. Wat GroenLinks betreft moet daar het debat over gaan.

We willen niet met dezelfde economische principes een Europese versie maken maar het gesprek voeren over wat we wél willen. Een nieuwe visie op de digitale economie moet democratische en soevereine waarden centraal stellen. Daarin investeren kan Amsterdam op de kaart zetten als verantwoorde tech hub. Samen met universiteiten, maatschappelijke partijen en bedrijven kunnen we bouwen aan het tech ecosysteem van de toekomst. Dat is het profiel waar Amsterdam voor kan kiezen. Niet als plek voor de klassieke techplatforms maar voor die andere economie gebaseerd op publieke waarden. Om af te sluiten met de woorden van Bits of Freedom: “Nederland heeft het geld, de expertise, innovatiekracht, en nu ook de urgentie om onze digitale autonomie terug te winnen. Nu het geloof in onszelf nog om die toekomst te realiseren. Een beweging met de durf van Silicon Valley en de publieke waarden van Nederland.”20

18

https://waag.org/nl/article/oproep-overheid-investeer-nu-democratische-tech/ Zie ook https://www.commonsnetwork.org/wp-content/uploads/2025/05/Routekaart-Op-naar-eenSoeverein-en-Weerbaar-Digitaal-Ecosysteem-2.pdf 20 https://www.nrc.nl/nieuws/2025/03/21/we-zijn-in-nederland-niet-overgeleverd-aan-big-techa4887226 19

7

Suggesties voor verder lezen:

https://decorrespondent.nl/16062/europa-digitaal-onafhankelijk-topeconoomfrancesca-bria-weet-hoe/0fd2b9f2-a527-0ed5-0cf2-e009ebb303f1 https://www.commonsnetwork.org/nl/2025/05/06/op-naar-digitale-soevereiniteit-eneen-weerbaar-digitaal-ecosysteem-lancering-van-onze-routekaart/ https://waag.org/nl/article/oproep-overheid-investeer-nu-democratische-tech/

8