2025 september 10 bijlage 4 factsheet O+S Toekomst hulp in de huishouding.pdf

Toekomst Hulp bij huishouden in Amsterdam Februari 2025 Deze factsheet geeft inzicht in het gebruik van de Wmo voorziening Hulp bij Huishouden in Amsterdam. Daarbij is er aandacht voor de verwachte vraag naar deze voorziening als gevolg van de vergrijzing. Daarnaast worden mogelijke tekorten op de arbeidsmarkt belicht om de uitdagingen voor de gemeente inzichtelijk te maken.

Kernpunten • Hulp bij huishouden is een veelgebruikte voorziening binnen de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), maar de gemeente kampt momenteel met wachtlijsten voor deze hulp. • De huidige gebruikers van Hulp bij huishouden zijn voornamelijk Amsterdammers van 65 jaar en ouder. • Met de toename van het aantal ouderen en daarmee het aantal mensen met gezondheidsproblemen zal de vraag naar hulp in de toekomst naar verwachting verder toenemen. • Veel Amsterdammers kunnen niet rekenen op hulp vanuit hun eigen netwerk en zijn daarom aangewezen op professionele zorg en voorzieningen zoals Hulp bij huishouden. • Het tekort aan personeel zal naar verwachting de komende jaren aanhouden. Dit is deels het gevolg van de vergrijzing van de beroepsbevolking. Tekorten aan arbeidskrachten en bestaande wachtlijsten zorgen voor extra druk op de beschikbaarheid van Hulp bij huishouden.

1 Gebruik en wachtlijst Hulp bij huishouden In 2023 maakten in totaal 67.050 Amsterdammers gebruik van een voorziening binnen de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). De gemeente Amsterdam biedt in het kader van de Wmo diverse zorgvoorzieningen aan inwoners. Deze zijn bedoeld om Amsterdammers te ondersteunen zo lang mogelijk zelfstandig en veilig in hun eigen woning te blijven wonen. Deze voorzieningen omvatten onder andere ambulante ondersteuning, dagbesteding, logeeropvang, opvang, woon- en vervoersvoorzieningen, en hulp bij het huishouden. Hulp bij huishouden (Hbh) is een veelgebruikte voorziening binnen de Wmo, gericht op het (gedeeltelijk) overnemen van huishoudelijke taken voor inwoners die dit niet meer zelfstandig kunnen. Sinds januari 2019 is de inkomensafhankelijke bijdrage vervangen door een vast abonnementstarief van maximaal €19 per maand, ongeacht inkomen of vermogen. Deze wijziging leidde in 2019 en 2020 tot een sterke toename van gebruikers, waarbij vooral mensen met een middelhoog of hoog inkomen vaker een beroep deden op huishoudelijke hulp via de gemeente (Raadsinformatiebrief, 2023). 1

Gemeente Amsterdam Onderzoek en Statistiek

Toekomst Hulp bij huishouden in Amsterdam

Om de toestroom te beperken, werd in 2020 een instroombeperking ingevoerd. Alleen urgente cliënten konden direct geholpen worden, terwijl anderen op een wachtlijst belandden. Door deze maatregelen stond in 2024 nog steeds ongeveer 1.433 mensen op de wachtlijst, met een maximale wachttijd van 15 maanden (Bestuursrapportage, 2024). Inmiddels lukt het door personeelstekorten niet meer om de wachtlijst nog weg te werken. De vraag naar Hbh zal naar verwachting in de toekomst verder toenemen. Uit het Wmo voorspelmodel van VNG blijkt dat het aantal gebruikers van Hbh in 2028 met 37 procent zal stijgen ten opzichte van 2023 (Figuur 1). Ter vergelijking: in dezelfde periode groeit de vraag naar Hbh landelijk gemiddeld met 26 procent. Dit model voorspelt het aantal feitelijke gebruikers en niet het totaal aantal zorgbehoevenden. Het grootste gedeelte van de stijging in Amsterdam vindt plaats tot 2026, met een toename van 27 procent. Daarna groeit de vraag in Amsterdam in lijn met het landelijke gemiddelde. Deze toenemende vraag zal mogelijk leiden tot een verdere groei van de wachtlijstproblematiek. Het is echter belangrijk om te benadrukken dat deze voorspellingen zijn gebaseerd op historische data en statistische modellen. Beleidswijzigingen en demografische veranderingen kunnen ervoor zorgen dat de werkelijke vraag afwijkt van de prognoses.

Dit blijkt ook uit recente cijfers uit het Bestuursrapportage 2024: het aantal gebruikers van Hbh steeg in 2024 met vier procent ten opzichte van 2023, terwijl een toename van 13 procent was verwacht volgens het prognosemodel. Het is daarom aan te raden om deze cijfers als indicatie te gebruiken. Figuur 1 Aantal gebruikers alle Wmo voorzieningen en Hulp bij huishouden, Amsterdam, 2017-2023 en prognoses 2024-2028

Bron: CBS Statline en VNG voorspelmodel, bewerking O&S

De aanhoudende vraag en wachtlijsten onderstrepen de uitdagingen waarmee Hbh te maken heeft. Deze factsheet gaat in op de achtergrondkenmerken van de gebruikers, de groeiende behoefte aan Hbh, en de bijbehorende factoren zoals de vergrijzing en tekorten op de arbeidsmarkt die bijdragen aan deze problematiek.

2

Gemeente Amsterdam Onderzoek en Statistiek

Toekomst Hulp bij huishouden in Amsterdam

2 Profiel gebruikers In 2023 hebben in totaal 16.370 Amsterdammers gebruik gemaakt van Hulp bij huishouden (Hbh). Dit betreft alle Hbh-voorzieningen. Deze brede definitie noemen we Hbh breed. Wanneer we specifieker kijken naar de reguliere gebruikers van Hulp bij huishouden – waarbij we Hbh voor OGGZ-cliënten, Bijzondere schoonmaak en Thuis zorgen voor kinderen buiten beschouwing laten – komen we uit op een groep die valt onder de smalle definitie van Hbh. Volgens deze smalle definitie zijn er in totaal 15.228 gebruikers. Hiervan zijn 11.359 gebruikers 65 jaar of ouder, wat neerkomt op 75 procent van het totaal. Daarvan zijn 2.325 gebruikers 86 jaar of ouder, wat overeenkomt met 15 procent van het totaal. Volgens de smalle definitie zijn er 13.380 gebruikers die gebruik maken van zorg in natura (ZIN) en 1.848 gebruikers die kiezen voor een persoonsgebonden budget (PGB). ZIN betekent zorg die geleverd wordt door gecontracteerde aanbieders, waarbij de gemeente de organisatie regelt. PGB betekent dat cliënten zelf een budget ontvangen waarmee zij hun zorg kunnen inkopen bij een zorgverlener naar keuze. De onderstaande figuur laat de verdeling van gebruikers zien volgens de smalle definitie, uitgesplitst naar leveringsvormen (ZIN en PGB) en leeftijdsgroepen.

Dit toont aan dat het aandeel Amsterdammers van 65 jaar of ouder onder ZINgebruikers hoger is (77 procent) dan onder PGB-gebruikers (57 procent). Figuur 2 Leeftijdsverdeling totaal gebruikers Hulp bij huishouden volgens de smalle definitie, uitgesplitst naar leveringsvormen: zorg in natura (ZIN) en persoonsgebonden budget (PGB) (procenten, 2023)

Bron: JZD

Figuur 2 toont de leeftijdsverdeling van alle gebruikers volgens de smalle definitie van Hbh. Wanneer we het aandeel gebruikers binnen verschillende leeftijdsgroepen in de stad bekijken, blijkt dat in 2023 9 procent van de Amsterdammers van 65 jaar of ouder Hbh gebruikt. Figuur 3 Percentage Amsterdammers dat gebruik heeft gemaakt van Hulp bij huishouden volgens de smalle definitie, uitgesplitst naar leeftijdsgroep en leveringsvorm zorg in natura (ZIN) (procenten, 2023)

Bron: JZD, bewerking O&S

3

Gemeente Amsterdam Onderzoek en Statistiek

Toekomst Hulp bij huishouden in Amsterdam

3 Vergrijzing leidt tot meer vraag naar Hulp bij huishouden Het aantal Amsterdammers van 65 jaar of ouder zal naar verwachting groeien van 123.200 in 2023 naar 175.000 in 2040. Dit betekent een toename van 51.800 ouderen (+42 procent). Vooral de groep van 85 jaar en ouder zal sterk groeien, met een toename van 13.800 personen (+118 procent). Deze toename is vooral toe te schrijven aan het ouder worden van de huidige bevolking. Figuur 4 Aantal Amsterdammers van 65 jaar en ouder naar leeftijd, 2023 en prognoses 2030, 2035 en 2040

Bron: O&S

Het aandeel Amsterdammers van 65 jaar en ouder is relatief laag vergeleken met het landelijk gemiddelde, en dit verschil wordt naar verwachting groter. In 2023 behoort 20 procent van de Nederlandse bevolking tot deze leeftijdsgroep, oplopend naar 25 procent in 2040 (CBS Statline, 2024). De vergrijzing in Amsterdam verloopt minder sterk, mede doordat relatief veel jongeren, waaronder studenten, naar de stad verhuizen en daar in ieder geval in de eerste jaren blijven wonen. Toch gaat het in absolute aantallen om een aanzienlijke groep ouderen in Amsterdam. Zoals eerder genoemd, maken vooral Amsterdammers van 65 jaar en ouder veel gebruik van Hbh. Volgens de prognose zal deze groep in absolute aantallen sterk gaan groeien. Bovendien zien we dat de vergrijzing gepaard gaat met een toename van gezondheidsproblemen.

4

Gemeente Amsterdam Onderzoek en Statistiek

Toekomst Hulp bij huishouden in Amsterdam

(Gezonde) levensverwachting In Amsterdam bedroeg de totale levensverwachting in de periode 2019-2021 gemiddeld 81 jaar, terwijl de gezonde levensverwachting 64 jaar was. Dit betekent dat Amsterdammers vanaf hun 64e gemiddeld nog 17 ongezonde levensjaren leven. De levensverwachting en gezonde levensverwachting zijn in Amsterdam iets lager dan de landelijke gemiddelden. In Nederland was de totale levensverwachting in 2019-2022 gemiddeld 81,6 jaar, en de gezonde levensverwachting in 2017-2020 gemiddeld 66,9 jaar (VZ info LV, 2023; VZ info GLV, 2023). Als we kijken naar de gezondheidssituatie van alle Amsterdammers, valt op dat inwoners van 67 jaar en ouder minder vaak aangeven zich gezond te voelen dan jongere inwoners (60 procent tegenover 72 procent). Daarbij geven zij vaker aan een beperking of chronische aandoening te hebben (59 procent tegenover 31 procent). Chronische aandoeningen kunnen het functioneren en het uitvoeren van dagelijkse activiteiten belemmeren. Door deze gezondheidsproblemen ontvangen ouderen ook vaker hulp.

Figuur 5 Gezondheidsproblemen bij Amsterdammers naar leeftijdsgroep (procenten, 2022)

Bron: Staat van de Stad, 2022, O&S

4 Weinig Amsterdammers kunnen hulp ontvangen vanuit eigen netwerk De mate waarin Amsterdammers met gezondheidsproblemen op hun eigen netwerk kunnen rekenen, verschilt per leeftijdsgroep en inkomensniveau. Amsterdammers tot en met 66 jaar geven relatief vaak aan zeker te kunnen terugvallen op hun netwerk, terwijl Amsterdammers van 75 jaar en ouder dit minder vaak aangeven. Daarnaast geven Amsterdammers met een laag inkomen aanzienlijk vaker aan zeker niet te kunnen terugvallen op hun eigen netwerk. Hierdoor zijn zij vaker genoodzaakt om hulp buiten hun eigen netwerk te zoeken, zoals professionele zorg of ondersteuning vanuit voorzieningen zoals Hulp bij huishouden.

5

Gemeente Amsterdam Onderzoek en Statistiek

Toekomst Hulp bij huishouden in Amsterdam

Figuur 6 Kunt u, als u dit soort hulp vanwege uw gezondheid nodig zou hebben, (nog meer) terecht bij uw naaste omgeving (familie, vrienden, kennissen, buren)? (procenten, 2022)

Bron: Staat van de Stad, 2022, O&S

5 Arbeidskrapte stijgt, ook in de zorg Door de groeiende zorgvraag neemt de druk op de arbeidsmarkt in de zorgsector toe. De krapte op de arbeidsmarkt is de laatste jaren sterk toegenomen, wat grote gevolgen heeft voor de beschikbaarheid van personeel. Dit betekent dat er meer vraag is naar personeel dan aanbod, waardoor vacatures minder vaak ingevuld worden. Sinds 2021 zijn er zelfs meer vacatures dan werkloze personen. In Amsterdam is de spanning op de arbeidsmarkt hoger dan gemiddeld in Nederland. Ondanks dat de spanning wat daalt ten opzichte van voorgaande jaren, is de spanning nog erg hoog. In het derde kwartaal van 2024 waren er 140 vacatures per 100 werklozen in Amsterdam. In Nederland lag dit aantal op 106. Figuur 7 Aantal vacatures per 100 werkzoekenden in Amsterdam en Nederland

Bron: UWV en CBS, bewerking O&S

6

Gemeente Amsterdam Onderzoek en Statistiek

Toekomst Hulp bij huishouden in Amsterdam

De arbeidstekorten zullen naar verwachting de komende jaren aanhouden. Dit is deels het gevolg van de vergrijzing van de bevolking, zoals besproken in paragraaf 3. De effecten van vergrijzing variëren per sector, doordat de leeftijdsopbouw van het personeel per sector verschilt. Figuur 8 toont de sectoren waar relatief veel ouderen in loondienst zijn. De sector openbaar bestuur staat bovenaan, gevolgd door vervoer en opslag, industrie, onderwijs en de zorgsector, die de top vijf afsluit. De huidige groep Amsterdammers van 55 jaar en ouder zal de komende jaren geleidelijk de AOW-leeftijd bereiken. Hierdoor ontstaat in deze sectoren een grote vervangingsvraag, omdat een aanzienlijke groep werkenden met pensioen gaat. Figuur 8 Leeftijdsverdeling Amsterdammers in loondienst per sector, 2024

Bron: CBS Microdata, bewerking O&S

Ook de zorgsector zal steeds meer onder druk komen te staan de komende jaren. Zo stijgt volgens het Prognosemodel Zorg en Welzijn het tekort in de Amsterdamse zorgsector van 2.500 personen in 2023 naar 6.700 in 2030 (+ 168 procent) en naar 10.500 in 2034 (+320 procent). Eind 2023 waren er 48.500 mensen werkzaam in de Amsterdamse zorgsector, en hoewel het aantal zorgwerknemers de komende jaren verder zal groeien door een hogere instroom dan uitstroom, is deze groei onvoldoende om aan de sterk stijgende zorgvraag te voldoen. Dit maakt het tekort in Amsterdam relatief groter dan het landelijke gemiddelde. Binnen de thuiszorgbranche, waar Hulp bij huishouden onder valt, wordt een vergelijkbare ontwikkeling verwacht. Meer gedetailleerde informatie over tekorten in verschillende zorgberoepen, branches en sectoren is te vinden in het Prognosemodel Zorg en Welzijn. Tabel 9 Prognose arbeidsvraag, vervulde vraag en tekorten zorgsector (exclusief kinderopvang), 2023 en prognoses 2030 en 2034, Amsterdam en Nederland % tekort t.o.v. Arbeidsvraag Vervulde vraag Tekort de arbeidsvraag 2023 Amsterdam 51.500 48.500 2.500 4,9 Nederland 1.393.100 1.336.200 43.500 3,1 2030 Amsterdam 60.300 52.900 6.700 11,1 Nederland 1.614.700 1.438.800 161.100 10,0 2034 Amsterdam 65.600 54.400 10.500 16,0 Nederland 1.754.800 1.472.000 265.500 15,1 Bron: AZW

7

Gemeente Amsterdam Onderzoek en Statistiek

Toekomst Hulp bij huishouden in Amsterdam

6 De groeiende zorgkloof: uitdagingen en maatregelen De vergrijzing van de bevolking en het toenemende aantal ouderen met gezondheidsproblemen leiden naar verwachting tot een groeiende vraag naar Hulp bij huishouden (Hbh), aangezien deze voorziening door relatief veel ouderen wordt gebruikt om zelfstandig thuis te kunnen blijven wonen. Tegelijkertijd blijkt dat ouderen niet altijd kunnen terugvallen op hun naasten voor hulp bij gezondheidsproblemen. In 2023 is 75 procent van de Hbh-gebruikers 65 jaar of ouder. Volgens bevolkingsprognoses zal deze leeftijdsgroep in 2030 met 20 procent groeien, in 2035 met 32 procent en in 2040 met 42 procent ten opzichte van 2023. Een vergelijkbare toename in het aantal Hbh-gebruikers ligt voor de hand. Dit wordt ook ondersteund door het Wmo voorspelmodel van VNG, dat voorspelt dat het aantal gebruikers in 2028 met 37 procent zal toenemen ten opzichte van 2023. Deze groei lijkt echter sterker dan de bevolkingsgroei. Op basis van deze gegevens kunnen we concluderen dat het aantal Hbh-gebruikers de komende jaren aanzienlijk zal toenemen. Deze verwachte toename in het aantal Hbh-gebruikers brengt extra druk met zich mee voor de zorgsector, die nu al kampt met personeelstekorten.

Volgens het Prognosemodel Zorg en Welzijn stijgt het tekort in de Amsterdamse zorgsector van 2.500 personen in 2023 naar 6.700 in 2030 (+ 168 procent) en naar 10.500 in 2034 (+320 procent). Hoewel voor Hbh geen specifieke zorgopleiding vereist is, blijft de vraag naar geschikt personeel een uitdaging. Tekorten aan arbeidskrachten en bestaande wachtlijsten zorgen voor extra druk op de beschikbaarheid van Hbh. Deze wachtlijsten zullen naar verwachting verder groeien door de toenemende zorgvraag, wat de kloof tussen zorgvraag en zorgaanbod verder vergroot. Daarbij speelt ook de financiële toegankelijkheid van Hbh een rol. In 2027 wordt de herinvoering van een inkomensafhankelijke eigen bijdrage verwacht. Dit zal de vraag vanuit inwoners met een hoog inkomen deels afremmen. Toch zal dit waarschijnlijk niet voldoende zijn om de groeiende zorgkloof te dichten, aangezien een groot deel van Hbh-gebruikers een laag inkomen heeft (CBS statline, 2025). Om deze kloof te verkleinen, worden verschillende maatregelen genomen. Zo is een plan van aanpak opgesteld voor de wachtlijsten Hbh, gericht op behoud en werving van personeel, versterking van de zelfredzaamheid van gebruikers, en het verbeteren van werkprocessen (Pva Wachtlijsten Hbh, 2023).

De resultaten van deze maatregelen zullen echter pas in de toekomst duidelijk worden en laten zien of ze voldoende zijn om de wachtlijsten te verminderen.

Meer informatie…

Colofon

onderzoek.amsterdam.nl/dossier/vergrijzing

Opdrachtgever directie Jeugd, Zorg en Diversiteit

Auteurs Ranu Sewdas: r.sewdas@amsterdam.nl Sharita van Herwijnen: s.van.herwijnen@amsterdam.nl Isabel Orlemans: i.orlemans@amsterdam.nl

Onderzoek en Statistiek onderzoek.amsterdam.nl

President Kennedylaan 923 1079 MZ Amsterdam Postbus 658 1000 AR Amsterdam T 020 251 0333

8