20241128 DC over windturbines en gezondheid - Diederik Gommers

Gezondheid Zorg De gezondheidszorg staat voor een enorme uitdaging om de zorg voor iedere Nederlander beschikbaar te houden. In de komende 5-10 jaar, stevenen we af op een enorm zorginfarct door aan de ene kant de zorgvraag die blij s jgen door de vergrijzing, en aan de andere kant een daling van het zorgaanbod door immense personeelstekorten: van 40.000 in 2024 naar 150.000 in 2030. Windturbines kunnen erns ge gezondheidsklachten veroorzaken en dat moeten we met elkaar te allen jde zien te voorkomen, niet alleen ter bescherming van het individu maar ook om de druk op de zorg niet verder te laten toenemen. De zorg kent grote uitdagingen, maar er is ook een geweldige energietransi e waarvoor we op zoek zijn naar loca es voor het plaatsen van immense windturbines op het land, ook in Amsterdam Zuidoost. De gezondheid van mensen staat hierbij al jd voorop en de uitdaging is een veilige plaatsing van windturbines met een zo gering mogelijk effect op de gezondheid van de inwoners.

Hinder Windturbines maken lawaai, veroorzaken trillingen, creëren slagschaduw en er komt Bisfenol A vrij in het milieu bij slijtage van de windturbinebladen. De geluidshinder bestaat uit hoorbaar en niethoorbaar geluid, ook wel laagfrequent geluid (LFG) genoemd. Dit onhoorbare geluid geeft in laboratoriumonderzoek meetbare hersenschade in proefdieren wanneer deze 28 dagen lang nachtelijk worden blootgesteld aan een toon van 6Hz met een sterkte van 35 dB. Dit wil nog niet zeggen dat dit ook bij mensen zal optreden maar blijkbaar heeft LFG in zo’n kort tijdsbestek al duidelijk meetbare neurologische effecten.

Slaapstoornissen Voor de mens zijn slaapstoornissen de belangrijkste gezondheidsklachten. Indien erns g kunnen deze leiden tot angst, stress, depressie, onrust, concentra everlies en verminderde afweer. Enkele dagen slecht slapen hee erns ge gevolgen en mensen die onregelma g werken, zoals met nachtdiensten, leven korter en hebben meer risico op hart- en vaatziekten en ook suikerziekte. De WHO beschrij in haar rapport1 dat behalve hart- en vaatziekten geluidshinder mogelijk ook metabole gezondheidsgevolgen kent.

Onderzoek Vorig jaar is een groot overzichtsar kel verschenen over de rela e tussen windturbinegeluid en slaapkwaliteit. Onderzoekers hebben een systema sch review en meta-analyse uitgevoerd van ál het onderzoek tot dan toe (mei 2023).2 In deze studie zijn vij ien eerdere studies geïncludeerd en de data van 8.867 omwonenden zijn geanalyseerd. De prevalen e van slaapstoornissen onder omwonenden binnen een afstand van 500 meter van een windturbine bedroeg maar liefst 79% en 65% bij een afstand 500-1000 m. Bij grotere afstand nam de prevalen e verder af: 1–1,5 km 41%, 1 2

Biological mechanisms related to cardiovascular and metabolic effects by environmental noise. WHO 2018

Godono A, et al. Associa on between exposure to wind turbines and sleep disorders: A systema c review and meta-analysis. Int. J. Hyg. Environ. Health. 2023

1,5–2 km 29%, 2–3 km 22% en > 3 km 27%. Daarnaast was de prevalen e van slaapstoornissen 31% bij een geluidsdruk <30 dB en nam toe bij een hogere geluidsdruk: 36% bij 30–35 dB, 49% bij 35–40 dB, 60% bij 40–45 dB, en 82% bij >45 dB. Deze studie toont een lineaire rela e tussen slaapstoornissen en de afstand tot windturbines en ook het geluidsniveau. Onderzoeken naar slaapverstoring door windturbines zijn niet eenduidig, er zijn ook studies die geen effecten laten zien. Op zich klopt deze constatering: er is veel onderzoek gedaan, waarvan echter veel van ma ge kwaliteit. Onderzoeken naar slaapstoornissen worden overwegend gedaan door middel van vragenlijsten, maar de kwaliteit hiervan is zeer wisselend. Voor een goed onderzoek moet je vragenlijsten valideren en dat is maar mondjesmaat gebeurd. Daarnaast kunnen slaapstoornissen ook het gevolg zijn van andere factoren dan geluidshinder, zoals werkstress, van nature slechte slaper, etc. Deze verschillen in kwaliteit van slaap komen niet goed naar voren uit deze vragenlijsten. Ook het bekende Nivel onderzoek in 20233 is niet juist opgezet en kwalita ef uiterst zwak. Door beperkte opzet, een te grote spreiding in slapeloosheid over de verschillende controlegroepen (15% en 40% hitra o), er slechts de vier cijfers i.p.v.

de volledige postcode werden gebruikt (waardoor juiste scha ng van de afstand tot windturbines niet mogelijk was), er gewerkt werd met een algemene registra ecode voor slapeloosheid die achteraf uit het landelijke huisartsso ware systeem werd opgehaald (waarin onmogelijk was om slapeloosheid te scoren in rela e met windturbine), en omdat Lden en deze registra ecode geen causale rela e kent, is het onjuist te concluderen dat er geen gezondheidseffect is van windturbines op de omwonenden. Het is betreurenswaardig dat deze onderzoekers niet inzagen dat hun aanpak zinloos was en dat het rapport meer lijkt te worden gedreven door poli eke (wens) mo even van de opdrachtgever dan door wetenschappelijke integriteit. Het had niet in deze vorm gepresenteerd mogen worden.

Klachten Afgelopen jd komen er steeds meer signalen van huisartsen dat de klachten van omwonenden in nabijheid van windturbines zeer erns g kunnen zijn en het blijkt dat een kleine groep mensen (10% van de bevolking) overgevoelig is voor geluidshinder, en dan met name voor de trillingen (laagfrequent geluid; LFG). Daarom is er behoe e aan kwalita ef beter onderzoek en is het belangrijk om daar gerenommeerde universiteiten bij te betrekken en niet de RIVM.

Bisfenol A Behalve de gezondheidsproblemen van PFAS in onze leefomgeving, zijn er aanwijzingen dat de rotorbladen significante hoeveelheden Bisfenol A (BPA) in het milieu lekken. BPA is een gevaarlijke stof en verdwijnt, net als PFAS, nooit meer uit het milieu. Het is een synthe sche organische verbinding waarvan een van de reactanten fenol is en die gebruikt wordt bij de produc e van allerlei plas cs. De bijgevoegde le er A wijst op het gebruik van aceton als tweede reactant. Er bestaan erns ge vermoedens dat Bisfenol A leidt tot een verstoring van de hormoonhuishouding. Dat maakt Bisfenol verdacht. Al in 2012 waarschuwde de WHO voor de mogelijk kankerverwekkende eigenschappen van hormoon-ontregelende stoffen. Er zijn inmiddels al drie provincies (Utrecht, Flevoland en Limburg) die de vergunningverlening voor de bouw van windparken op pauze hebben

3

Baliatsas, C., IJzermans, J., Hooiveld, M., Kenens, R., Dückers, M. Gezondheidsverkenning windturbines: bevindingen op popula eniveau van een landelijke studie gebaseerd op gegevens van huisartsregistra es, over een enjaarsperiode (2012-2021). Utrecht: Nivel, 2023

gezet in afwach ng van onderzoeksresultaten naar BPA in water. Bij me ngen in Flevoland bleken normen al ver overschreden bij windturbines die er slechts drie jaar stonden.

Landelijke geluidsnormen Om de gezondheid van de burgers goed te beschermen is het uitermate belangrijk dat de Nederlandse normen betrouwbaar en uitlegbaar zijn. Kleine verschillen in accepta e van geluidsgrenzen hebben enorme impact op de veilige afstand tot een windturbine. De financiële en economische belangen zijn groot maar zeker ook de druk voor het duurzaam opwekken van energie in de Amsterdamse regio, maar dat mag nooit ten koste gaan van gezondheid van de burgers. Hieronder puntsgewijs de bezwaren bij de landelijke geluidsnormen voor windturbines:

1. Gezien de impact van windturbines op de persoonlijke leefomgeving van mensen, is het kwalijk wanneer de conclusies niet berusten op de beschikbare wetenschappelijke kennis zoals in de factsheet uit 2020 “gezondheidseffecten van windturbines” van het RIVM. Dit factsheet moest eerder al op drie punten worden gerec ficeerd vanwege conclusies die wetenschappelijk discutabel zijn. Daardoor is recent een nieuwe factsheet uitgebracht met de tel “windturbines en gezondheid” (nov 2023). Echter in deze tweede factsheet staan nog steeds discutabele uitspraken, zoals: “de groo e van turbines maakt niet uit voor het geluidsspectrum” en ook het gebruik van de B/R curve (Blootstelling/Respons) waarin bij een bepaald geluidsniveau het aantal erns g gehinderden wordt aangegeven. Op deze B/R curve wordt het Nederlandse beleid gebaseerd, omdat men stree naar maximaal 10 % erns g gehinderde zoals de WHO adviseert. Maar zowel de oorspronkelijke auteurs van de gebruikte ar kelen, als de WHO4 (Guski et al. 2017) geven aan dat de data niet zo gebruikt mogen worden. De door het RIVM gebruikte B/R curve gee een onacceptabel lage inscha ng van het aantal erns g gehinderde (namelijk 10% bij 47 Lden), terwijl dit op basis van latere berekeningen (Keith et al. 2016) eerder 30% lijkt te zijn.

Ook hier lijkt te zijn toegerekend naar de benodigde omrekenfactor om de bouw van windturbines mogelijk te maken (vd Berg L = L + 4,7 dB, Keith L = L + 1.2) Kortom: de gerec ficeerde factsheet in nov 2023 van het RIVM vraagt opnieuw om correc e en nuancering van conclusies en formuleringen. 2. Als u gehakt koopt bij de slager, wilt u zeker weten dat zijn weegschaal klopt. Net zo belangrijk als een objec ef geijkte weegschaal, zijn betrouwbare, gevalideerde meetmethoden in de windindustrie. De geluidsmodellen voor het voorspellen van turbinegeluid negeren essen ële variabelen en gebruiken te simpele sta s sche methoden. Door de input van gemiddelden ontstaat er een heel belangrijke onderscha ng van de echte geluidsimpact van 10–20 dB(A) op omwonenden. Bij voldoende wind schaadt dit de nachtrust en dus de gezondheid. Ook wordt er in de modellen geen rekening gehouden met real me variabiliteit van windcondi es, zoals windrich ng en -snelheid, die de geluidsoverlast significant kunnen beïnvloeden. Als we gezonde geluidsnormen willen hanteren, zouden windturbines op 2 kilometer afstand van een woning geplaatst moeten worden. Echter, huidige normen voor het meten van geluid van windturbines, zoals de Lden

dB(A), zijn nooit ona ankelijk wetenschappelijk geijkt in veldonderzoek en kunnen omwonenden niet effec ef beschermen. De Lden middelt het geluid uit over het hele jaar, maar volgens de WHO is dit alleen geschikt voor sta onair draaiende geluidsbronnen. Bovendien middelen ze windkracht en windrichting; dit is onterecht. Door toch gebruik te blijven maken van Lden, mag men veel dichter bij bewoning bouwen in Nederland dan in alle andere Europese landen. Enkel Nederland en Noorwegen gebruiken Lden. Een ander aspect dat opvalt is dat in geen van de oorspronkelijke onderzoeken geluidbelas ng daadwerkelijk is gemeten: gewerkt is vanuit fabrieksopgaven over de turbines, gecombineerd met rekenregels over een als ruwweg maximaal te verwachten geluidsbelas ng (benedenwinds, bij een windsnelheid van 8 m/sec op 10 meter hoogte). Daarnaast wordt de bronsterkte van een windturbine vastgesteld onder ideale, nietrepresenta eve omstandigheden, wat resulteert in een erns ge onderscha ng van 6–15 dB(A) van de werkelijke geluidsoverlast. Deze methodiek is vergelijkbaar met ‘wij van WCeend adviseren WC-eend’ waarbij de producent zijn eigen product aanbeveelt, met als doel toela ng op de EU-markt, zonder overweging van de impact op de omgeving. Deze rekenmodellen falen ook in het beoordelen van stapeleffecten van windturbines onderling.

De interac e tussen meerdere geluidsbronnen en hun impact op de lokale omgeving worden vaak over het hoofd gezien, wat leidt tot een versterking van geluidseffecten, die niet worden meegenomen in de huidige normen. 3. Als laatste is het zeer belangrijk dat de geluidoverlast niet zal toenemen bij plaatsing van turbines met een hogere masthoogte zoals aangegeven door RIVM in de factsheet “windturbines en gezondheid” (nov 2023). Momenteel worden vele turbines vervangen door hogere. Dit lijkt probleemloos te kunnen - zonder vergro ng van de afstand tot omwonenden - op basis van een persoonlijk statement in de factsheet ‘Windturbinegeluid en gezondheid’ op pagina 7: “Deze normen gelden voor alle windturbines, dus ook voor turbines met een hogere ashoogte. Het geluidsspectrum voor grote windturbines (>3 MW) wijkt niet of nauwelijks af van die van kleinere turbines (0,5 tot 3 MW) (mondelinge mededeling Van den Berg, 2021)”. Deze uitspraak blijkt slechts gebaseerd op twee niet-gecontroleerde wetenschappelijke congresar kelen. Bij hogere windturbines neemt de geluidshinder toe doordat de snelheid van de ‘ p’ (het uiteinde van het rotorblad) toeneemt.5 Ze draaien vaker op vollast, met name 's nachts, waardoor ze honderden uren extra geluidshinder veroorzaken.

Het repeterende laagfrequente geluid wordt hoger in de lucht nauwelijks gedempt, wat de nachtrust van veel meer omwonenden aanzienlijk kan verstoren. Een voormalig molenaar wees ons erop dat onder 60 meter hoogte je dempingsfactoren van bebouwing en begroeiing hebt en dat je die mag meenemen in je berekening van geluidsnormen en afstand tot de turbine. Maar deze gelden helemaal niet op de hoogte van deze turbines met een tiphoogte van ±280 meter.

5

Ben Hoen et al. (2023) Effects of land-based wind turbine upsizing on community sound levels and power and energy density. Applied Energie, Elsevier, vol 338 2023

Samenvattend Bij de plaatsing van windturbines op het land moet de focus liggen op een veilige afstand van windturbines tot omwonenden en dat is eigenlijk >2 km wanneer een prevalen e van slaapstoornissen kleiner dan 25%, overeenkoms g met controlegroepen, wordt beoogd. Volgens de commissie voor de milieueffectrapportage (Commissie MER) moeten gezondheidsgevolgen beter worden meegewogen in de vaststelling van milieunormen voor windturbines. In 2019 bleken ruim 28.000 Nederlanders last te hebben van erns ge geluidhinder. De rela es causaliteit (plaatsing turbines waarna optreden van hinder en slaapproblemen) en ernst van de klachten (afstand in rela e tot ernst van de hinder en slaapproblemen) zijn wél degelijk wetenschappelijk aan te tonen. Zolang een sterk vermoeden van nega eve gevolgen voor de mens (nog) niet overtuigend wetenschappelijk bewezen is, betekent dit niet dat er onvoldoende gronden zijn om het voorzorgsbeginsel toe te passen. Streven naar een duurzame energievoorziening zonder de gezondheid te schaden is prima. Met nieuwe normen die meetbaar, beschermend, en handhaa aar zijn, is dit mogelijk. Windenergie mag nimmer ten koste gaan van het welzijn en de gezondheid van omwonenden van windturbines.

Professor dr. Diederik Gommers 26 november 2024