2023-04-06 IV Neem 150 jaar contractarbeid mee in slavernijherdenking - Khan.pdf

Initiatiefvoorstel Nummer Directie Van Datum Portefeuille Agendapunt

n.v.t. n.v.t. Raadslid Khan (DENK) 6 april 2023 Inclusie en antidiscriminatie (commissie FKD) n.v.t.

Onderwerp Instemmen met het initiatiefvoorstel “Neem contractarbeid mee in de herdenking van 150 jaar afschaffing van de slavernij”

De gemeenteraad van Amsterdam besluit 1 In te stemmen met genoemd initiatiefvoorstel 2 Het college van burgemeester en wethouders te verzoeken: 1 om de verstrengeling van 150 jaar afschaffing van de slavernij met 150 jaar contractarbeid eveneens onder de aandacht te brengen tijdens het herdenkingsjaar 2023; 2 naast de activiteiten om de 150 jarige afschaffing van slavernij in 2023 te herdenken, eveneens activiteiten te ontplooien om 150 jaar contractarbeid te herdenken die onlosmakelijk met de afschaffing van de slavernij is verbonden; 3 om de initiatieven die de geschiedenis van contractarbeid als gevolg van de afschaffing van de slavernij te ondersteunen zodat er ook meer bekendheid aan deze geschiedenis wordt gegeven en deze beter bespreekbaar wordt gemaakt; 4 om daar waar de gemeente het onderwijs stimuleert om aandacht te besteden aan de geschiedenis van slavernij, óók expliciet de gevolgen van het afschaffen van de slavernij meer onder de aandacht te brengen – met name de onlosmakelijke verbondenheid van contractarbeid; 5 duidelijk te maken dat de afschaffing van de slavernij heeft geleid tot een nog grote(re) diversiteit van volkeren binnen de koloniën en daarmee de diversiteit van Nederland en later het Europese vaste land tot aan de huidige Nederlandse bevolking.

Wettelijke grondslag artikel 147a, lid 1 van de Gemeentewet

Gemeente Amsterdam

Datun 6 april 2023 Pagina 2 van 7

Initiatiefvoorstel Inleiding Op 1 juli 1873 werd de afschaffing van de slavernij praktische werkelijkheid. Tien jaar eerder, in 1863, was het slechts een papieren werkelijkheid, maar moesten tot slaafgemaakten tien jaar blijven werken als slaven onder staatstoezicht. In die tien jaar heeft de Nederlandse overheid gezocht naar een vervanging van de gratis arbeidskrachten die straks vrij zouden zijn. Die werd gevonden in de eigen koloniën en vooral in de Engelse koloniën middels het ‘Koelie-traktaat’1. Daarin werden de voorwaarden tussen de Britse en Nederlandse overheid vastgelegd waaronder de Nederlandse overheid Engelse onderdanen uit de koloniën mochten werven en te werk stellen als contractarbeiders in de Nederlandse koloniën. Het is de voornaamste reden waarom de wingewesten van Nederland – en dan vooral Suriname – maar óók het Europese gedeelte van Nederland zo een verscheidenheid aan volkeren kent onder haar burgers. De eerste contractarbeiders onder dit Koelie-traktaat arriveerden op 5 juni 1873; nog niet eens een maand voor de tot slaafgemaakten echt vrij zouden zijn. 5 juni 1873 wordt gezien als markerings(lees: herdenkings-)datum voor de ‘migratie’ van contractarbeiders als vervanging voor tot slaafgemaakten. Het woord migratie is hierin eufemistisch. “Contractarbeiders” werden onder zeer dubieuze omstandigheden geworven en zelfs ontvoerd.

Er werd een ideaalbeeld geschetst van hoge lonen, een vrije woning, medische zorg, recht op gratis terugkeer en nabijheid van werk. De verre reis werd vaak niet benoemd, evenmin de arbeidsomstandigheden zodat potentiele contractarbeiders niet zouden afschrikken. Dit gebeurde bij alle contracten uit alle gewesten waar contractarbeiders werden ‘geworven’. Potentiële contractanten uit India werden gewezen op hun rechten die zij hadden volgens het Koeli-traktaat. Maar zouden daar nagenoeg nooit aanspraak op hebben kunnen maken. Dus kan men gerust spreken van ‘verscheping’ in plaats van “migratie”. Excuses voor welke slavernij? De slavernij zoals deze eeuwenlang heeft voortgeduurd en mensen met hun herkomst uit het continent Afrika moesten ondergaan staat bekend als bezitsslavernij of chattelslavernij. Dit is slavernij waarbij tot slaafgemaakten werden gezien als vee en werden ‘gefokt’ waarbij de kinderen van tot slaafgemaakten bij geboorte meteen ook slaafgemaakt werden. Deze vorm van slavernij werd dus in 1863 afgeschaft en kwamen de tot slaafgemaakten pas in 1873 vrij. Hiervoor zijn op 19 december 2022 door onze minister-president Mark Rutte excuses aangeboden namens de Nederlandse Staat. Daarbij heeft hij 2023 uitgeroepen tot een herdenkingsjaar van het Nederlandse slavernijverleden.

Maar welk slavernijverleden? Want zoals hierboven is geduid werden andere volkeren als ‘contractarbeider’ naar de wingewesten gehaald om de tot slaafgemaakten te vervangen. Maar…

1

https://www.lilithmag.nl/blog/2021/10/11/hindostanen-een-vergeten-gemeenschap

Gemeente Amsterdam

Datun 6 april 2023 Pagina 3 van 7

Contractarbeid wordt tegenwoordig vooral gezien als de “nieuwe avatar van de slavernij” zoals beschreven door dr. Radjinder Bhagwanbali2, 3. Daarnaast wordt contractarbeid ook in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens bestempeld als een vorm van slavernij. “In de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (1948) staat echter dat contractarbeid verboden is en gezien wordt als een vorm van slavernij. Dus de Hindoestanen waren contractarbeiders en moesten het mensonterende werk doen dat de slaafgemaakten voorheen deden, maar dan in een nieuw jasje.”4 Over de nasleep van de afschaffing van de chattelslavernij is echter niet gesproken, maar ondergetekenden zijn van mening dat óók de nasleep van de afschaffing behoort tot het slavernijverleden van Nederland. En daar hoort contractarbeid duidelijk bij. Immers, de ene vorm van slavernij werd ingeruild voor een andere vorm van slavernij met andere volkeren. Contractarbeid wordt door Nederland dus niet gezien of erkend als een vorm van slavernij. Hoewel de Universele Mensenrechtenverklaring dit expliciet wel slavernij noemt.

Het is dus zaak dat óók de volkeren, die voorouders hebben die als contractarbeiders werden verscheept, worden meegenomen in dit herdenkingsjaar en dat duidelijk wordt gemaakt dat met de afschaffing de ene vorm (chattelslavernij) van slavernij werd ingewisseld voor een andere (contractarbeid) en er eigenlijk geen sprake was van een werkelijke afschaffing van de slavernij. Waar er over de chattelslavernij al weinig (algemene) kennis onder de bevolking is, is de kennis over de nasleep van de afschaffing van die vorm van slavernij nog veel minder kennis onder de meerderheid van de bevolking. Het heugelijke feit dat in 2023 het 150 jaar geleden is dat de afschaffing van de chattelslavernij eindelijk een feit was, betekent óók dat 2023 het jaar is waarin het 150 jaar geleden is dat de nieuwe vorm – een nieuwe avatar van de slavernij, namelijk contractarbeid – begon. Ook dit feit dient uitgebreid worden meegenomen en herdacht in het herdenkingsjaar 2023. Vooral vanwege de onlosmakelijke verbondenheid met die afschaffing van de chattelslavernij, maar ook omdat het helemaal geen algehele afschaffing van de slavernij was. Ons aller voorouders herdenken Zoals hiervoor betoogd was contractarbeid een voortzetting van de slavernij in een andere vorm.

Ondanks de eufemistische naam van contractarbeid, hadden deze contractarbeiders van verschillende komaf – onder meer Chinezen, Afrikanen uit verschillende koloniën, Indonesiërs, Hindostanen, etc. – een brute periode doorgestaan, die niet vergeten mag worden.

2

https://www.trouw.nl/nieuws/staat-is-onze-voorouders-loon-schuldig~b72defaf/

3

https://libris.nl/boek?authortitle=bhagwanbali-r-/hindoestaanse-migranten-onder-het-indentured-labour-systeem-naar-suriname-1873-

1916-9789074897587# 4

https://www.lilithmag.nl/blog/2021/10/11/hindostanen-een-vergeten-gemeenschap#:~:text=In%20de%20Universele%20Verkla-

ring%20van%20de%20Rechten%20van%20de%20Mens%20(1948)%20staat%20echter%20dat%20contractarbeid%20verboden%20is%20en%20gezien%20wordt%20als%20een%20vorm%20van%20slavernij

Gemeente Amsterdam

Datun 6 april 2023 Pagina 4 van 7

Maar waar de nakomelingen van de chattelslavernij gemeenschap een markering heeft die jaarlijks nationaal wordt herdacht op 1 juli tijdens Keti Koti, ontberen de overige gemeenschappen een nationale herdenking voor wat hun voorouders als contractarbeiders is aangedaan. En dat is niet raar, want de verscheidene gemeenschappen zijn in meerdere perioden als contractarbeider naar meerdere wingewesten verscheept. Er is niet een bepaalde datum waarnaar de verscheidene groepen kunnen verwijzen als markering voor de herdenking wat hun voorouders is aangedaan. Zo zijn Chinezen al sinds 1853 naar bijvoorbeeld Suriname gehaald5. Maar daarvóór werden ze al gebruikt/misbruikt in de Oost. Dit duurde tot 1874 en in die tijd werden ruim 2500 Chinese contractarbeiders getransporteerd naar Suriname. Zoals hiervoor al aangegeven was deze komst bijna nooit uit vrije wil en ging gepaard met misleiding. Na 1874 werden er geen Chinese contractarbeiders meer geworven voor Suriname. Die konden ze nu immers uit de eigen kolonie een stuk goedkoper halen uit met name Java en met het Koeli- traktaat uit India. Het laatste schip uit India zou in 1916 aankomen met de laatste contractarbeiders. Surinaamse Hindostanen herdenken hun markering voor contractarbeid op 5 juni.

De dag dat in 1873 het eerste schip, de Lalla Rookh, uit Calcutta, India aanmeerde in Paramaribo, Suriname met de eerste contractarbeiders die de tot slaafgemaakten moesten vervangen die op 1 juli van hetzelfde jaar zouden vrijkomen. Het is de dag waarop voor Hindostanen de geschiedenis met Nederland begint. De werving van deze ‘contractarbeiders’ ging echter vaak niet volgens de regels. Zo zijn er verhalen van (zowel Javaanse families als Hindostaanse families) waarbij het bekend is dat hun (overgroot)opa en/of (overgroot)oma als kinderen al waren ontvoerd uit hun land van herkomst om als contractarbeider te worden verscheept naar Suriname. Waarmee ook heel duidelijk wordt gemaakt dat de praktijk van deze historie niet eens zo lang geleden is; slechts 2 generaties. De meesten hebben het er niet over of hebben het weggestopt om de nakomelingen niet te hoeven of willen belasten onder welke omstandigheden zij en hun voorouders naar de wingewesten zijn gehaald en onder welke omstandigheden zij te werk werden gesteld. Een Amsterdammer, Rishma Khubsing, waarvan haar opa en oma waren ontvoerd uit India om als contractarbeider te worden tewerkgesteld in Suriname doet een poging om àlle slachtoffers van het koloniaal verleden te verbinden door elk jaar op 3 mei een Nationale herdenking te houden op de dam voor àlle slachtoffers van het koloniale verleden van Nederland.

Hiermee verbindt zij de geschiedenis van de tot slaafgemaakten, de contractarbeiders en de slachtoffers van het zogenaamde cultuurstelsel met elkaar; verbindt zij het kolonialisme van Nederland van zowel de Oost als de West met elkaar; verbindt zij ook de nazaten van slavenhouders en de uitvoerders van het kolonialisme met de nazaten van de slachtoffers van het kolonialisme om samen te herdenken. Via de stichting 3 Mei, een Liefdevol Verzoek nodigt zij allen verbonden met het koloniaal verleden van Nederland, zowel nazaten van slachtoffers als daders, uit om op 3 mei op de Dam gezamenlijk onze voorouders te herdenken die hebben geleden onder het kolonialisme van Nederland6.

5

https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/themasites/amsterdam-slavernij/1865-1873-chinese-contractarbeiders/

6

https://www.parool.nl/amsterdam/koloniale-dodenherdenking-staat-stil-bij-leed-en-kracht-van-voorouders-wij-hebben-ook-ons-ver-

driet~b16cd007/

Gemeente Amsterdam

Datun 6 april 2023 Pagina 5 van 7

Zo zijn er meerdere initiatieven die de geschiedenis van de nasleep van de afschaffing van het slavernijverleden herdenken, onderwijzen en bekendheid proberen te bevorderen van dit stukje geschiedenis. Waarbij zij ook de bewustwording onder de eigen groepen proberen te bevorderen, want zij zijn net zo goed of slecht op de hoogte als de gemiddelde Nederlandse bevolking. Zij hebben immers ook slechts geleerd van wat er op school hierover is onderwezen. De maand juni, herdenkingsmaand Juni wordt aangegrepen als herdenkingsmaand in de aanloop naar Keti Koti op 1 juli: de dag waarop de afschaffing van de chattelslavernij wordt herdacht. Steeds meer mensen raken hiervan op de hoogte. Deze Keti Koti maand, die ook wel de Nederlandse Black History Month wordt genoemd, is gebaseerd op de Black History Month uit de VS. Daarin worden thema’s als institutioneel racisme en dekolonisatie als gevolg van het slavernijverleden uitgelicht evenals de strijd naar de afschaffing van de slavernij en de gevolgen in het heden. Juni is echter nóg een herdenkingsmaand voor een andere groep die eveneens verbonden is met de afschaffing van de slavernij: de weinig zichtbare Hindostanen. Van deze herdenkingsmaand zijn nog minder mensen zijn op de hoogte: de Indian History Month.

Niet om de concurrentie aan te gaan met de Keti Koti maand, maar juist om ernaast te bestaan; vanwege de verbondenheid en verwevenheid met de afschaffing van de slavernij. Sinds 2015 is het Sarnámihuis met dit initiatief gekomen, eveneens geïnspireerd op het model van de Black History Month uit de VS. Hiermee wordt op thematische wijze de Hindostaanse strijders van weleer en uit recenter tijden herdacht en geëerd en probeert men het beeld te doorbreken dat Hindostanen braaf, weinig strijdbaar zijn en dat Hindostanen als doorgaans als (zeer) conservatief worden beschouwd. Met dit initiatief worden bijzondere verhalen over de geschiedenis en cultuur van de Hindostanen gedeeld worden van afstammelingen van Hindostaanse contractarbeiders om zo ook de stem van de Hindostanen in deze geschiedenis een plek te geven7. Maar ook Surinaamse Javanen herdenken hun grootouders regelmatig. Stichting Comité Herdenking Javaanse Immigratie (kortweg: Stichji) organiseert jaarlijks herdenkingen en projecten omtrent de Javaanse contractarbeiders. Stichji herdenkt de Javaanse voorouders die hebben geleden onder contractarbeid8. Zo zijn zij op 30 oktober 2022 bijeengekomen voor project ‘Javanen in de polder’ om te spreken over een begraafplaats in de gemeente Sint-Michielsgestel, waar Javaanse contactarbeiders liggen begraven.

Daarnaast organiseren zij herdenkingen in teken van ‘zoveel jaar contractarbeid’, met ieder jaar een nieuw thema; in 2017 stond Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Javaanse Surinamers in Nederland centraal. Amsterdam ontbeert voor haar bevolking met Javaanse herkomst een dergelijke herdenking, waarbij het verhaal van de slavernij van de Oost en werd voortgezet in de West goed wordt onder-

7

https://www.sarnamihuis.nl/indian-history-month/

8

https://www.facebook.com/STICHJI/posts/pfbid028iQgCfAPQuxdsn57WdwxDKGxhbjNfFJLig23TuWU5fmvsNNKJ3ohhSzvBRn8zq3Bl

Gemeente Amsterdam

Datun 6 april 2023 Pagina 6 van 7

wezen en herdacht. Dergelijke initiatieven zouden ook voor Amsterdamse Javanen mogelijk moeten worden gemaakt, waarbij de gemeente actief de hand uitsteekt om hen hierin te faciliteren. Het themajaar om de slavernij te herdenken is bij uitstek het moment om dit op te starten. Sinds 2020 spreekt Stichting Asian Raisins zich uit over het bestrijden van discriminatie jegens Oost- en Zuidoost-Aziaten in Nederland; maar zij houden zich ook bezig met de geschiedenis van hun Chinese identiteit en geschiedenis van hun voorouders. De slavernij in de Oost en contractarbeid in de west hoort daar ook bij. Het is een geschiedenis gescheiden door twee continenten maar in verbinding met elkaar. En enorm onderbelicht. In de gemeente Amsterdam zal er veel meer aandacht moeten komen voor de Chinese geschiedenis die verbonden is met het Nederlandse slavernijverleden. De gemeente kan faciliterend optreden om Stichting Asian Raisins ook in Amsterdam een duidelijker podium te geven om meer aandacht te creëren voor hún verhaal. 2023 het jubileumjaar Dit jaar is een jubileumjaar van de afschaffing van de slavernij: 150 jaar. Onze minister-president heeft 2023 uitgeroepen als een herdenkingsjaar van het Nederlandse slavernijverleden. Er wordt door de gemeente al opgeroepen om initiatieven te ontplooien in het kader hiervan.

Maar naast de aandacht voor de vrijheid van de zwarte gemeenschap vraagt dit initiatiefvoorstel om tijdens dit herdenkingsjaar ook expliciet initiatieven mee te nemen ook extra aandacht schenkt aan 150 jaar het begin van de contractarbeid en bekendheid voor hun eigen helden zoals Tetary: een contractarbeider uit India die in opstand kwam tegen het onrecht en de werkomstandigheden in Suriname9. Immers, ook de Surinaamse president Santokhi heeft bijvoorbeeld gezegd dat het hélé koloniale verleden van Nederland in de beloofde herstelagenda van het kabinet moet komen: dus ook de periode van de contractarbeid10. “Contractarbeid was een bewuste vervangingsstrategie, omdat Nederland het einde van de slavernij zag aankomen. Het was een nieuw systeem van uitbuiting.” - Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme11 In Nederland roept de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme, en ook de nazaten van ‘contractarbeiders’, op dat het leed van door Nederland uitgebuite contractarbeiders in Suriname meer aandacht moet krijgen. Sommige critici zijn zelfs van mening dat Nederland ook hun excuses moesten aanbieden aan onder meer de Indonesische, Chinese en Hindostaanse contractarbeiders.

Met dit initiatiefvoorstel roept de raad op om expliciet initiatieven, zoals 3 Mei een Liefdevol Verzoek, Indian History Month, Stichji en Asian Raisins; die zich richten op heling van het verleden,

9

https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/janey-tetary-1856-1884-een-strijdbare-contractarbeidster-vecht-tegen-uitbuiting/

10

https://www.nu.nl/binnenland/6245955/luidere-roep-om-aandacht-voor-nederlandse-uitbuiting-in-suriname-na-slavernij.html

11

https://www.nu.nl/binnenland/6245955/luidere-roep-om-aandacht-voor-nederlandse-uitbuiting-in-suriname-na-slavernij.html

Gemeente Amsterdam

Datun 6 april 2023 Pagina 7 van 7

herdenking, emancipatie, onderwijs, het tegengaan van vooroordelen en verspreiding van de geschiedenis van de contractarbeiders en hun nazaten; om die mee te nemen in het Amsterdamse beleid om het herdenkingsjaar 2023 vorm te geven. Waarvan het motto moet zijn: Herdenking van 150 jaar afschaffing van de slavernij én 150 jaar geleden de overstap naar de contractarbeid. Ze zijn immers onlosmakelijk met elkaar verbonden.