20220124 Raadsinformatiebrief_betaalbaarheid gezonde voeding_def_.pdf

Raadsinformatiebrief

Aan: Datum Portefeuille(s) Portefeuillehouder(s): Behandeld door Onderwerp

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 24 januari 2023 Publieke Gezondheid en Preventie Shula Rijxman GGD, A. van Loon, avloon@ggd.amsterdam.nl Betaalbaarheid gezonde voeding, verkenning naar de risico’s op financiële kwetsbaarheid en betaalbaarheid van gezonde voeding onder Amsterdammers

Geachte leden van de gemeenteraad, Gezonde voeding is de basis voor een gezond en gelukkig leven, maar voor een groeiende groep Amsterdammers is het steeds moeilijker om gezond te eten en om gezonde voeding te kopen. Hierdoor nemen de gezondheidsverschillen tussen mensen met meer en minder inkomen toe. Wie geen geld heeft om maaltijden volgens de Schijf van Vijf te betalen, zal kiezen voor goedkopere, meestal ultrabewerkte1 alternatieven want ongezonde voeding is doorgaans goedkoper dan gezonde voeding. Een ongezond voedingspatroon op jonge leeftijd draagt bij aan gezondheidsproblemen zoals overgewicht, diabetes, hart- en vaatziekten, kanker en psychologische problemen. Zo’n 8% van de totale ziektelast in Nederland is toe te schrijven aan ongezonde voeding2. Hiermee is ongezonde voeding na roken de belangrijkste risicofactor voor gezondheidsschade. In opdracht van de GGD heeft O&S in mei en juni 2022 een verkennend onderzoek uitgevoerd naar de groep Amsterdammers3 die problemen heeft om gezonde voeding te kunnen kopen. O&S heeft dit onderzoek gedaan aan de hand van CBS data van de groep die risico loopt op problemen met de betaalbaarheid van gezonde voeding. Daarnaast is aan de hand van een enquête onder Amsterdamse respondenten gevraagd naar het kunnen betalen van voedsel en voedselgewoonten.

Het aantal Amsterdammers dat geen gezonde voeding kan betalen kunnen we hierbij niet exact aangeven: dit hangt niet alleen samen met het inkomen, maar vooral ook met de vaste lasten en de andere uitgaven die mensen moeten en willen doen. Hieronder gaan we in op de belangrijkste resultaten en welke actie zowel het rijk als de gemeente hierop ondernemen.

1

Deze bestaan (bijna) volledig uit stoffen die via een chemische manier gecreëerd worden.

2 https://www.vzinfo.nl/voeding/oorzaken-en-gevolgen 3 Er zijn ruim 1100 panelleden uitgenodigd: 700 leden van het Stadspanel uitgenodigd en 403 leden van het

Stadspaspanel. Uiteindelijk hebben 528 respondenten de vragenlijst ingevuld; een respons van 48%. Het gaat om 350 Stadspanelleden (respons=50%) en 178 Stadspaspanelleden (respons=44%).

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 24 januari 2023 Pagina 2 van 4

Belangrijkste resultaten onderzoek 100.000 Amsterdammers lopen risico om gezonde voeding niet te kunnen betalen Eén op de negen Amsterdammers, ofwel 100.000 inwoners, bevindt zich in een kwetsbare positie. Dat blijkt uit de analyse van CBS-gegevens. Deze Amsterdammers hebben drie tot vier van de volgende kenmerken en lopen hierdoor een groot risico op betaalbaarheidsproblemen: geen werk, een opleiding t/m mbo1, een laag inkomen, relatief hoge gezondheidskosten. Vooral ouderen, eenoudergezinnen, gezinnen met oudere kinderen en gezinnen met drie of meer kinderen zitten vaak in een kwetsbare positie. In Zuidoost, Noord en Nieuw-West wonen relatief veel Amsterdammers in een kwetsbare positie. Daarnaast hebben ruim 50.000 Amsterdamse huishoudens geregistreerde problematische schulden, dat is ruim 10% van alle huishoudens. Schulden en kwetsbaarheid overlappen deels. 47% van de groep met een laag inkomen heeft (zeer) lage voedselzekerheid Uit de enquête blijkt dat 18% van de ondervraagde Amsterdamse respondenten (alle inkomensgroepen samen) een (zeer) lage voedselzekerheid heeft. Voedselzekerheid gaat over dat iemand fysieke en economische toegang heeft tot voldoende, veilig en voedzaam eten dat voldoet aan de voedingsbehoeften en voedingsvoorkeuren voor een actief en gezond leven. Onder de respondenten met een laag inkomen gaat het om 47%.

Ruim de helft van de groep met een laag inkomen heeft soms of vaak meegemaakt dat er niet genoeg geld was om een gezonde maaltijd te eten. Verder geeft 40% aan minder te eten of een maaltijd over te slaan omdat er niet genoeg geld is voor eten. Betaalbaarheid belangrijkste reden bij het kiezen van voedsel In de enquête is Amsterdammers gevraagd wat voor hen de belangrijkste reden is bij het kiezen en kopen van voedselproducten. De respondenten konden (maximaal) vijf kenmerken kiezen die ze het belangrijkst vinden bij het kiezen en kopen van voedselproducten. Voor alle respondenten is betaalbaarheid de belangrijkste reden. Ook dat het goed is voor de gezondheid wordt vaak genoemd. Respondenten met een laag inkomen vinden dit iets minder vaak belangrijk. Ook vinden zij het veel minder vaak belangrijk dat zij of hun partner het eten lekker vinden. Verder noemen ze het milieu minder vaak als een van de belangrijkste kenmerken bij het kiezen en kopen van voedselproducten. Respondenten met een laag inkomen eten minder vaak gezond Ook voedingsgewoonten verschillen op basis van het inkomen. Zo eten respondenten met een laag inkomen minder vaak dagelijks groenten en minder regelmatig zelfgemaakte warme maaltijden dan gemiddeld. Drankjes met suiker worden juist vaker gedronken door mensen met een laag inkomen4.

81% van de groep met een laag inkomen zou gezonder eten bij meer inkomen Acht op de tien respondenten met een laag inkomen geven aan dat zij gezonder zouden eten als ze meer financiële middelen zouden hebben. Dat is twee keer zo veel als onder de totale groep 4

Gemiddeld drinkt 40% op 2 tot 7 dagen per week een drank met suiker en het percentage onder laagopgeleiden is hoger, namelijk 50% drinkt 2 tot 7 dagen per week een drankje met suiker.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 24 januari 2023 Pagina 3 van 4

respondenten (40%). Verder geeft de groep met een laag inkomen relatief vaak aan dat ze niet voldoende tijd hebben om gezonde voeding te kopen en klaar te maken. Daarnaast geven ze minder vaak aan dat er in hun buurt voldoende winkels zijn om gezonde voeding te kopen. Ondanks betaalbaarheidsproblemen voor gezonde voeding en een (zeer) lage voedselzekerheid, maakt nog geen 3% van de respondenten gebruik van de Voedselbank of van maaltijdvoorzieningen in de buurt.

Prijzen blijven stijgen Het NIBUD heeft berekend dat een volwassene gemiddeld €7,08 nodig heeft voor drie gezonde maaltijden en tussendoortjes per dag volgens de richtlijnen van het Voedingscentrum (prijspeil juli 2022). Voor kinderen (0-13 jaar) is dit bedrag gemiddeld €4,24. De resultaten van dit onderzoek zijn nog van vóór de recente inflatie en verhoogde energieprijzen. Het is helaas niet mogelijk om de resultaten hierop aan te passen, omdat de prijzen blijven veranderen. Gezien de stijgende prijzen kunnen we aannemen dat de omvang van de problematiek is toegenomen.

Wat hebben bewoners geadviseerd? In het onderzoek is aan bewoners gevraagd op welke manier de gemeente zou kunnen helpen om gezonder te eten. Deze antwoorden zijn heel divers en een groot deel ligt bij de rijksoverheid, zoals het verlagen van btw op groenten en fruit en het verhogen van de belasting voor ongezonde producten. Andere ideeën zijn gericht op het gezonder maken van het aanbod in onze stad, bijvoorbeeld geen vergunning afgeven voor fastfood, minder aanbod van snoep en snacks, lokale ondernemers steunen die gezonde voeding aanbieden en buurthuisinitiatieven om te koken met een klein budget.

Maatregelen van het rijk Om de bestaanszekerheid te vergroten, heeft het kabinet een aantal maatregelen genomen. Per 1 januari 2023 zijn het minimumloon/sociaal minimum en de huur- en zorgtoeslag omhoog gegaan. Tevens gaat de inkomstenbelasting omlaag. Om de forse stijging van de energierekening te compenseren, geldt er met ingang van 1 januari 2023 een prijsplafond voor gas en elektriciteit. Daarnaast verlengt het kabinet de energietoeslag in 2023 en komt er een noodfonds om te voorkomen dat financieel kwetsbare huishoudens ondanks andere maatregelen toch problematische schulden bij hun energieleverancier opbouwen. Een belangrijk overheidsbesluit om gezonde voeding betaalbaar te houden, is het voornemen uit het regeerakkoord om te onderzoeken hoe de regering op termijn een suikerbelasting kan invoeren en de BTW op groente en fruit naar 0% kan verlagen. Gezien de urgentie van het probleem roep ik het kabinet op om deze wijzigingen met de grootst mogelijke spoed in te voeren.

Wat doet de gemeente? Naast deze landelijke maatregelen verhoogt Amsterdam per 1 januari 2023 de inkomensgrens voor alle minimavoorzieningen van 120% naar 130%. Daarnaast werkt het college amendement 494.22 van lid Martens c.s. inzake Begroting 2023, uit om de inkomensgrens van minimavoorzieningen voor kinderen gedurende twee jaar te verhogen naar 150%. Daarnaast stimuleren en ondersteunen wij bewoners op verschillende manieren om gezond te kunnen eten. Zoals u in de raadsbrief 20 januari heeft kunnen lezen zijn we gestart met het

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 24 januari 2023 Pagina 4 van 4

programma Gezond Leven Makkelijker Maken. Begrijpelijke, laagdrempelige en toegankelijke informatie over en ondersteuning in gezonde voeding en een goede betaalbaarheid van gezonde voeding dat aansluit op de voedingswensen en behoeften van kwetsbare bewoners is daar een belangrijk onderdeel van. De hierboven genoemde ideeën sluiten voor een deel aan op initiatieven die er al zijn, zoals de buurtrestaurants van de Regenbooggroep en BuurtBuik in Amsterdam Noord. De gemeente heeft bovendien een uitgebreid aanbod aan armoederegelingen, waaronder de mogelijkheid om een gratis doos met producten op te halen bij de Voedselbank. Het Voedingscentrum stimuleert voedseleducatie op voortgezet onderwijs en mbo-scholen vanuit het gezonde schoolthema voeding. In dit programma wordt prioriteit gegeven aan scholen waar veel leerlingen uit Noord, Zuidoost en Nieuw-West komen. Elk jaar doen ongeveer 7.000 leerlingen mee aan het schooltuinprogramma. Ze verbouwen daarbij hun eigen groenten en leren hoe ze deze op een lekkere manier klaar kunnen maken. Daarnaast lobbyt Amsterdam samen met een aantal andere steden voor meer mogelijkheden om te kunnen sturen op het (on)gezonde aanbod in de stad. Het college gaat ook nog een aantal extra maatregelen uitwerken:  In het coalitieakkoord is 1 mln.

per jaar vrijgemaakt om te experimenteren met gratis gezonde ontbijten en schoollunches in wijken waar dat het hardste nodig is. Zoals toegezegd komen we zo snel mogelijk met de uitwerking van een plan.  We stellen een nieuwe voedselstrategie op en deze wordt in Q1 van 2023 aan u voorgelegd. De betaalbaarheid van gezonde voeding wordt hierin als thema meegenomen en we gaan onderzoeken hoe initiatieven als de Voedselbank, Boeren voor buren, lokale eettafels en activiteiten een betere voedselondersteuning kunnen geven. Zo werken we in stadsdeel Noord aan een initiatief waarin we het aanbod van voedseloverschotten en de vraag naar voedsel samenbrengen, om zo armoede en eenzaamheid tegen te gaan en tegelijkertijd voedselverspilling te verminderen.  We voeren in 2023 aanvullend onderzoek uit om zicht te krijgen op factoren die huishoudens met een kwetsbare sociaaleconomische positie helpen om gezond te kunnen kopen en koken. Uit bovenstaande blijkt dat voor een groeiende groep Amsterdammers steeds lastiger wordt om gezonde voeding te kopen. Het onderzoek vond plaats in mei en juni vorig jaar. Door de inflatie en oplopende energiekosten zal dit alleen maar toenemen. Gezien het belang van voldoende en gezond eten vind ik dit heel zorgelijk. Het is van groot belang dat gezonde voeding toegankelijk is voor alle Amsterdammers.

Daar zal ik me volop voor blijven inzetten! Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Shula Rijxman Wethouder Publieke gezondheid en preventie