20211104 Raadsinformatiebrief Governance.pdf

Raadsinformatiebrief

Aan: Portefeuille(s)

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 3 -11-2021 Water

Portefeuillehouder(s):

Wethouder de Vries

Behandeld door

Ruimte en Duurzaamheid (R&D) Bestuurszaken.RD@amsterdam.nl

Onderwerp

Principebesluit ten behoeve vande herijking governance stichting Waternet

Datum

Geachte leden van de gemeenteraad, Met deze brief informeer ik u over het genomen principebesluit inzake de herijking van stichting Waternet. Op grond van een gezamenlijke bestuursopdracht (juli 2021) is in de afgelopen maanden uitvoering gegeven aan de evaluatie en herijking van de governance van de samenwerking watertaken in de Stichting Waternet. Deze bestuursopdracht en de laatste stand van zaken hieromtrent heb ik met u gedeeld op 28 september 2021.Het resultaat van de evaluatie en herijking is weergegeven in de bijgevoegde Eindrapport Bestuursopdracht Governance Waternet, bestaande uit verschillende bijlagen; de bouwstenen. Proces totstandkoming principebesluit Om vanuit de gezamenlijke ambitie te komen tot een principebesluit voor de aanpassing van de governance, is een stapsgewijs proces doorlopen. Er is gewerkt aan het verkennen en verwoorden van de gezamenlijke bestuurlijke ambities, het inzichtelijk maken van de geadresseerde knelpunten in de huidige governance van de watertaken en het ontwerpen van mogelijke governancemodellen die hieraan tegemoetkomen. Bij de governancemodellen is aanvankelijk een breed scala aan modellen geïnventariseerd. Vervolgens is in twee stappen toegewerkt naar een drietal modellen. Deze zijn getoetst aan geconstateerde knelpunten en gezamenlijk opgestelde randvoorwaarden, uitgangspunten en criteria.

Collegebesluit In de vergadering van 2 november jl. heeft het college besloten: 1. tot intensiever en breder bestuurlijk samenwerken aan de water- en watergelieerde opgaven tussen de gemeente Amsterdam en het Waterschap Amstel, Gooi en Vecht (AGV); a. Het fundament hiervan is een te onderhouden set van bestuurlijke afspraken voor de doelen van de samenwerking op de watertaken b. Hieruit volgt de opdracht om een gezamenlijke strategische agenda te ontwikkelen voor het borgen van de bestuurlijke samenwerking en ambtelijke ondersteuning.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 3 november 2021 Pagina 2 van 8

2. tot het uitspreken van de intentie tot een intensiever en breder bestuurlijk samenwerken aan de water- en watergelieerde opgaven met andere waterpartners in de regio, zijnde in elk geval de partners uit het BOWA 12. Hieruit volgt: a. de opdracht om een regionale verkenning te doen naar welke samenwerking in de regio wenselijk is; b. het ontwikkelen van een gezamenlijke strategische agenda; c. een onderzoek naar welke samenwerkingsvorm wenselijk is ter uitvoering van de strategische agenda. 3. tot het vaststellen van het principebesluit om: a. het governancemodel van de bedrijfsvoeringsorganisatie; b. een separate drinkwater NV onder aansturing van Amsterdam; c. een strategische unit voor de beleidsbepalende, opdrachtgevende en toezichthoudende rol en de versterking van de organisatie op de Amsterdamse watertaken; verder uit te werken in de onderzoeksfase van het herijkingstraject governance Waternet. In de onderzoeksfase wordt bij wijze van terugvaloptie de variant stichting tevens nader onderzocht. Hierdoor blijft tempo behouden mocht blijken dat de bedrijfsvoeringsorganisatie onvoldoende passend is. 4. het principebesluit verder uit te werken, in de onderzoeksfase, tot een voorgenomen besluit inzake de daadwerkelijke herijking van het governancemodel Waternet. 5.

de geraamde totale kosten van €550.000 voor de onderzoeksfase en deze kosten te dekken uit de begroting van stichting Waternet. 6. een integrale projectorganisatie (AGV-Amsterdam) op te zetten voor de herijking van de governance Waternet. Deze projectorganisatie op inhoud te verbinden met het proces van de uitwerking van de drinkwater NV en de verdere uitwerking van de strategische unit en versterking van de organisatie van de Amsterdamse watertaken. Vanuit perspectief Amsterdam worden de portefeuillehouders water én deelnemingen primair aangehaakt op de overleg- en besluitvormingsstructuur op dit project. 7.

tot een verdere uitwerking van een bredere versterking van de ambtelijke organisatie van de Amsterdamse watertaken, en hiervoor een bestuursopdracht te formuleren.

8. de volgende bestuurlijke vervolgstappen vast te stellen om te komen tot de wijziging van de governance a. Ter kennisname informeren gemeenteraad. 1Bestuurlijk Overleg Water AGV: regionale samenwerking tussen de organisaties, die opereren in de (afval) waterketen van regio

AGV. Dit betreft de gemeenten, de drie drinkwaterbedrijven die opereren in het gebied en het waterschap.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 3 november 2021 Pagina 3 van 8

b. Technische raadsessie (eventueel georganiseerd in samenwerking met de Rekenkamer Metropool Amsterdam); c. College van B en W: voorgenomen besluit tot herijking; d. Gemeenteraad: wensen en bedenkingen voorgenomen besluit tot herijking; e. College van B en W: afronden onderzoeksfase en start uitvoeringsfase; Principebesluit herijking governance Dit bovenstaande heeft geleid tot het principebesluit om de huidige constructie van stichting Waternet aan te passen naar een constructie met:  Een Bedrijfsvoeringsorganisatie (BVO) conform de Wet gemeenschappelijke regelingen (Wgr.) voor de watertaken waarop wordt samengewerkt. Dit betreft de voorkeursvariant. Tegelijktijdig worden de (on)mogelijkheden van de stichting verder onderzocht.  Een eigen organisatieonderdeel per opdrachtgever dat gericht is op versterking van de opdrachtgevende, beleidsbepalende en toezichthoudende rol.  Een drinkwatertaak die – in ieder geval administratief - is ondergebracht in een aparte NV. De bovenstaande punten worden nader uitgewerkt in de volgende fase, de onderzoeksfase. Hieronder volgt een toelichting van onderdelen van het principebesluit. a) Bedrijfsvoeringsorganisatie De BVO op basis van de Wgr, is een relatief nieuwe rechtsvorm die bij uitstek bedoeld is voor publiekrechtelijke samenwerking op uitvoerende taken.

De BVO heeft, net als het openbaar lichaam, rechtspersoonlijkheid en kan derhalve personeel in dienst nemen en verplichtingen aangaan. De BVO heeft een ongeleed bestuur. Dus geen Algemeen Bestuur én Dagelijks Bestuur, zoals bij een openbaar lichaam, maar één Bestuur. De leden van het bestuur van de BVO worden door het college van B&W van de gemeente Amsterdam en het Dagelijks Bestuur van het waterschap uit hun midden aangewezen. Het bestuur van de BVO kan een directie aanstellen die verantwoordelijk is voor de feitelijke uitvoering, de dagelijkse gang van zaken. Aan het bestuur van een BVO kunnen alleen bevoegdheden van het college en het DB van het waterschap worden overgedragen, behalve verordenende bevoegdheden. Daarnaast mogen de bevoegdheden die worden overgedragen alleen ondersteunend (bedrijfsvoering) of uitvoerend van aard zijn. Beleidsbepalende bevoegdheden behoren toe aan respectievelijk het college van burgemeester en wethouders en de raad en het AB en DB van het waterschap. Beleidsvoorbereiding (beleidstaken en daartoe behorend personeel) kan wél in een BVO worden ondergebracht.

Vervolgvragen voor de onderzoeksfase zijn onder andere:  Welke (juridische) aanpassingen zijn noodzakelijk voor de realisatie van een BVO en wat zijn de juridische, fiscale en financiële aandachtspunten en wat is de impact hiervan voor de verschillende stakeholders?  Hoe kan het bestuur van de BVO worden ingericht waarbij de constateringen van het rekenkameronderzoek naar de uitoefening van de rol van bestuurders binnen het gehanteerde bestuur-directie model worden opgelost?  Kan de btw-koepelvrijstelling behouden worden bij een BVO ?

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief





  

Datum 3 november 2021 Pagina 4 van 8

Hoe vindt de waardering plaats van activa/passiva voor overdracht van stichting aan BVO? Op welke wijze dient deze overdracht plaats te vinden en wat zijn de juridische en fiscale consequenties hiervan? Hoe kan de continuïteit van de watertaken bij wijziging van de governance vorm duurzaam worden geborgd? Hoe en op welke wijze kan de BVO bijdragen aan de ambitie van één overheid van de gemeente en het waterschap? Kunnen ook toekomstige en maatschappelijke opgaven die de waterketen raken plaatsvinden binnen de BVO en hoe kunnen andere partners flexibel toetreden? Op welke onderwerpen en activiteiten is het wenselijk/ noodzakelijk om een vorm van samenwerking te realiseren met een gemeentelijke drinkwater N.V. en zo ja, op welke wijze? Hoe is geborgd dat de (aansprakelijkheid)risico’s met betrekking tot de uitvoering van aan Waternet opgedragen taken wordt gedragen door de partij wiens taken het betreft.

b) Strategische unit binnen gemeente Amsterdam Zoals bij de oprichting van de huidige samenwerking was beoogd, zal de gemeente het opdrachtgeverschap versterken door het instellen van een strategische unit. Dit is een belangrijke maatregel voor een versterking van de bestaande ambtelijke organisatie van de gemeente op de drinkwater- en riooltaken. De taken van de strategische unit zijn gericht op het versterken van het opdrachtgeverschap en het ontwikkelen van een eigen visie en strategie voor de gemeentelijke watertaken, inclusief mogelijke samenwerking met het waterschap AGV en/of derden op het gebied van nieuwe maatschappelijke opgaven die de waterketen raken, zoals klimaatadaptatie, drukte op het water en onder de grond. Om invulling te geven aan de aanbeveling van de Rekenkamer Metropool Amsterdam over het organiseren van een onafhankelijke tegenhanger van Waternet binnen de gemeente is van belang dat de strategische unit beschikt over voldoende inhoudelijke expertise en capaciteit om daadwerkelijk te kunnen functioneren als onafhankelijke tegenhanger voor Waternet. De versterking van de eigen interne organisatie van de Amsterdamse watertaken zal nader onderzocht worden in de onderzoeksfase, met de rapportage inventarisatie watertaken Amsterdam als fundament. Voor deze interne versterking wordt een separate bestuursopdracht geformuleerd naast de herijking governance.

Vervolgvragen voor de onderzoeksfase zijn onder andere: • Bij overgang van personeel: OR, arbeidscontracten etc. • Hoe kan invulling worden gegeven aan het versterken van de interne organisatie aan de hand van de rapportage inventarisatie watertaken Amsterdam? c) Drinkwater NV Waternet voert nu namens Amsterdam alle gemeentelijke drinkwatertaken uit. Binnen de drinkwatersector is Amsterdam de enige gemeente die op deze wijze invulling geeft aan de uitvoering van haar drinkwatertaak. De overige drinkwaterbedrijven in Nederland betreffen allen NV’s met provincies en gemeenten als aandeelhouders. Voor de drinkwatertaak geldt dat dit een btw-belaste prestatie betreft, in tegenstelling tot de andere taken die Waternet uitvoert namens de gemeente en AGV. De inbreng van een btwbelaste prestatie binnen een samenwerking met gebruik van een btw-koepelvrijstelling is niet langer toegestaan door de fiscus. Zodoende wordt in de onderzoeksfase onderzocht of het

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 3 november 2021 Pagina 5 van 8

drinkwaterbedrijf inclusief de drinkwaterbezittingen van de gemeente op afstand van de gemeente kan worden geplaatst in een 100% gemeentelijke deelneming om de btwkoepelvrijstelling, die nu door Waternet wordt toegepast, in stand te kunnen houden voor wat betreft de gemeentelijke (riool)watertaken en waterschapstaken. De vereisten van de drinkwaterwet en het toezicht van het ministerie op drinkwaterbedrijven geven duiding aan de inrichtingsvereisten voor drinkwater NV’s, daarnaast geldt voor de oprichting van een gemeentelijke NV, dat deze moet voldoen aan het gemeentelijke deelnemingenbeleid. In het vervolgonderzoek naar een separate drinkwater NV zijn onder andere de volgende vragen relevant:  De omvang (met of zonder personeel) van het drinkwaterbedrijf dat wordt ingebracht in de N.V. moet nader worden bepaald en is afhankelijk van gesprekken met de fiscus, Inspectie Leefomgeving en Transport en het ministerie van infrastructuur en milieu.

 Wat is de impact van de wijziging naar een separate drinkwater NV voor de verschillende stakeholders?  Hoe kan de continuïteit van de drinkwatertaak, bij afstoting van het drinkwaterbedrijf aan een separate NV duurzaam worden geborgd?  Welke financieringsstructuur kan worden toegepast op de NV en welke financiële aanpassingen zijn hiervoor nodig aan bestaande leningen en garanties?  Kunnen ook toekomstige en maatschappelijke opgaven die de waterketen raken plaatsvinden binnen de NV?  Hoe vindt de waardering plaats van de in te brengen drinkwateronderneming?  Welke juridische aanpassingen zijn noodzakelijk voor de realisatie van een drinkwater NV en wat zijn de fiscale aandachtspunten?  Op welke onderwerpen en activiteiten is een nog steeds een vorm van samenwerking met Waternet (in BVO of Stichting vorm) wenselijk of noodzakelijk en zo ja op welke wijze? Financiële consequenties gezamenlijke onderzoeksfase Voor de uitvoering van de gezamenlijke onderzoeksfase is gekozen om deze uit de begroting van stichting Waternet te dekken. Dit om eenduidigheid in het proces te garanderen en te voorkomen dat we in deze fase discussie krijgen tussen de moederorganisaties wie welke financiën moet dragen. De totale kosten hiervan beslaan in totaal € 550.000.

\ Uitwerken van het principebesluit, in de onderzoeksfase, tot een voorgenomen besluit inzake de daadwerkelijke herijking van het governancemodel Waternet. In deze uitwerking/ businesscase komen tenminste de volgende punten terug: a. Voorstel governancestructuur, inclusief juridische concepttekst gemeenschappelijke regeling; b. Voorstel inrichting eigen organisatie en organisatie Waternet, incl. personele impact; c. Voorstel voor inrichting samenwerking op nieuwe/ additionele maatschappelijke opgaven; d. Voorstel incidentele en structurele financiering; e. Randvoorwaarden en uitgangspunten (juridisch, financieel, fiscaal en beleidsmatig); f. Overzicht risico’s en beheersmaatregelen; g. Voorstel advies over onderbrengen bij de Regeling Risicovolle Projecten;

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

h. i. j. k.

Datum 3 november 2021 Pagina 6 van 8

Onafhankelijk onderzoek (tegenspraak) haalbaarheid; Uitgangspunten sociaal plan; Uitgangspunten overdracht activa en passiva; Plan van aanpak uitvoeringsfase.

Inrichting organisatie Gedurende de onderzoeksfase worden de gekozen combinaties van governancemodellen nader uitgewerkt en van elkaar onderscheiden. Daarvoor worden de politiek-bestuurlijke (sturing, democratische controle), organisatorische, juridische, financiële (incidenteel en structureel), fiscale en personele gevolgen van de herijking van het governancemodel in kaart gebracht. Tijdens de onderzoeksfase wordt ook een visie gevormd over de inrichting en besturing van de organisatie en reguliere evaluaties daarvan, de rol en invulling van de actieve betrokkenheid van het waterschap en de gemeente op de verbonden partij en de wijze waarop het toezicht wordt vormgegeven. Ook wordt in de onderzoeksfase onderzocht op welke wijze de huidige organisatie omgevormd kan worden tot de nieuwe organisatie (exit strategie). Hierbij wordt onder andere gekeken naar juridische, financiële en personele consequenties. Financieel Om de haalbaarheid te toetsen worden de bedrijfsmatige baten, kosten en risico’s van de op te richten rechtsvorm(en) geanalyseerd. Er wordt een businesscase/ worden businesscases opgesteld en er zal een (externe) validatie uitgevoerd worden. Bij het oprichten van bijvoorbeeld een NV voor de drinkwatertaken zal worden bekeken welke financiële aanpassingen nodig zijn aan de bestaande leningen en garanties conform het geldende leningen- en garantiebeleid.

In het geval van bijvoorbeeld een separate gemeentelijke drinkwater NV moet ook inzichtelijk gemaakt worden wat de uitgangspunten en achtergronden van de (financiële) ontvlechting zijn. Ook wordt een berekening van de waarde van de activa en de passiva gemaakt, eventueel inclusief externe validatie, ten behoeve van de verwerking in de financiële administraties. Voor de onderzoeksfase wordt direct na het principebesluit een projectplan uitgewerkt, waarin de projectstructuur, aanpak, planning, doorlooptijd/ planning en de financiële aspecten worden gedetailleerd. Overzicht van risico’s en beheersmaatregelen In de rapportage zijn aandachtspunten en uitzoekvragen benoemd. In de onderzoeksfase zal de risicoanalyse verder worden verfijnd en waar nodig worden aangevuld met risico’s, alsmede de bijbehorende beheersingsmaatregelen. Voorbeelden van mogelijke risico’s zijn:  Grote verandercomplexiteit. Dit betreft een omvangrijke (juridische) operatie met een behoorlijke doorlooptijd.  Gemeenschappelijke regelingen (GR) liggen bij de Belastingdienst onder een vergrootglas wat betreft toepassing van BTW-koepelvrijstellingen.  De visie en scope van de samenwerking zijn niet expliciet getoetst voor nieuwe maatschappelijke opgaven, zodat mogelijk de voorkeursvariant hiervoor niet voldoende passend is.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief



Datum 3 november 2021 Pagina 7 van 8

In de bestuurlijke voorkeur van onderzoek naar een BVO met de stichting als terugvaloptie is geen positioneringsanalyse of brede stakeholder analyse meegenomen. Het ongevraagd OR advies van Waternet spreekt zich uit voor de governance variant Stichting-B i.p.v. een BVO, dit brengt het risico met zich mee dat een BVO mogelijk geen draagvlak heeft binnen de organisatie. Ook is verandermoeite vooralsnog niet meegenomen als factor in de bestuurlijke keuze, een mogelijk risico hiervan is dat de verandermoeite en financiële kosten daarbij voor een eindgebruiker juist van groot belang kunnen zijn.

Organiseren van tegenspraak Eén van de risico’s bij een complex proces, zoals het wijzigen van de governance, is het fuik- en/ of wensdenken. Het organiseren van tegenspraak voorkomt tunnelvisie en helpt bij het opsporen van mogelijke blinde vlekken en ongefundeerde aannames op het traject en de aanpak in de onderzoeksfase en het toetsen van de haalbaarheid van de beoogde herijking. In samenwerking met het Programma LetOp van de gemeente Amsterdam, het Programmabureau dat meedenkt hoe tegenspraak dit proces kan versterken, zal het meest passende tegenspraakinstrument toegepast worden in de onderzoeksfase van het traject. Binnen de gemeente Amsterdam bestaat de Regeling Risicovolle Projecten (RRP). De RRP geldt voor projecten en programma’s die voldoen aan één of meerdere in die regeling vastgelegde indicatoren, zoals een omvangrijk budget, een grote impact op maatschappij of gemeentelijke bedrijfsvoering, politieke gevoeligheid etc. In deze fase van de herijking is RRP niet aan de orde, op termijn zal een heroverweging op de RRP-criteria moeten plaatsvinden, naar gelang de ontwikkeling van de scope van het herijkingtraject. Bij de onderzoeksvraag van de tegenspraaksessie houden we niet alleen de BVO tegen het licht, maar nemen we ook de varianten van een stichting mee bij de sessie.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 3 november 2021 Pagina 8 van 8

Plan van aanpak uitvoeringsfase Na de onderzoeksfase start de uitvoeringsfase waarin alle formele oprichtingshandelingen zoals de reglementen en andere overeenkomsten aan het college ter besluitvorming worden voorgelegd. Dit zal vorm worden gegeven in een plan van aanpak voor de uitvoeringsfase met een bijbehorende kostenraming en dekking van de uitvoeringsfase.

Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Egbert J. de Vries Wethouder Verkeer en Vervoer, Water en Luchtkwaliteit Bijlagen 1. Eindrapport, met de bijlagen: o 1.1 Bestuursopdracht Evaluatie en herijking samenwerking watertaken o 1.2 Notitie onderbouwing meerwaarde samenwerking watertaken o 1.3 Reflectie validatiecommissie op onderbouwing o 1.4 Notitie randvoorwaarden, uitgangspunten en criteria o 1.5 Notitie Beschrijving governancemodellen o 1.6 Notitie ingrediënten ambitie toekomstige samenwerking