2. Monitor omgevingsvisie Amsterdam.pdf
Tekst van het document
Monitor omgevingsvisie Amsterdam 17 November 2023
Inhoudsopgave Inleiding 5 oproep 7 Trends groeiende stad in transitie Inleiding Ontwikkeling bevolking, arbeidsplaatsen en toeristen CO2 uitstoot en grondstoffengebruik Armoede en ongelijkheid
9
Meerkernige ontwikkeling 19 Inleiding Nabijheid van grootstedelijke voorzieningen Spreiding werkgelegenheid en pendel Koopkrachtbinding Stedelijkheid en bebouwingsdichtheid Veelvormige stedelijkheid Groeien binnen grenzen 35 Inleiding Toegang tot wonen Woningbouwrealisatie Toegang tot werk Ruimte voor productieve bedrijfsruimte Toegang tot maatschappelijke voorzieningen Duurzaamheid nieuwbouw Hernieuwbare energie Duurzame gebiedsontwikkeling: Strandeiland
2
Duurzaam en gezond bewegen Inleiding Modal shift Nabijheid van dagelijkse voorzieningen Beweging kinderen Fietstevredenheid Luchtkwaliteit Overlast van verkeerslawaai Auto-parkeren op straat Voorbeelden van investeringen in duurzame mobiliteit
49
Rigoureus vergroenen Inleiding Groen oppervlak en afstand tot groen Schaduw op looproutes Groene tuinen De stad als biotoop Voorbeelden rigoureus vergroenen Voorbeelden bottom-up groenbeheer
67
Samen stadmaken Inleiding Realisatie Agenda Samen stadmaken Bevindingen in onafhankelijke rapporten over samen stadmaken Monitoring casusussen Haven-Stad en Marinetrerein Burgermonitor Wooncoöpereaties/zelfbouw
81
Bronnen Colofon
92
3
Inleiding Dit is de eerste editie van de Monitor omgevingsvisie Amsterdam. De monitor laat zien hoe het in Amsterdam gaat met de vijf strategische keuzes uit de omgevingsvisie. Groeit de stad meerkernig en binnen grenzen? Bewegen we duurzamer en gezonder? Wordt de stad groener en wordt er beter samen stadgemaakt? Met deze monitor wordt ‘het goede gesprek’ mogelijk gemaakt over de ontwikkeling van Amsterdam en eventuele bijsturingen van de omgevingsvisie. Op 8 juli 2021 is de “Omgevingsvisie Amsterdam 2050 – Een menselijke metropool” vastgesteld. Met de omgevingsvisie is gekozen voor een nieuwe koers voor de ontwikkeling van de stad. Ook is gekozen voor een ‘levende omgevingsvisie’: een visie die in het bewustzijn zit van beleidsmakers en samenleving en doorwerkt in beleid en projecten. Deze monitor helpt bij het levend houden en is aanvullend op al bestaande monitors en rapportages met een ander thema of doel, zoals: De staat van de stad De staat van de metropoolregio Amsterdam De groenmonitor De klimaatrapportage De voortgangsrapportage klimaatadaptatie De monitor autoluw Dashboard ongelijkheid in Amsterdam Gezondheidsmonitor CBS Monitor Brede Welvaart & Development Goals. Deze Monitor omgevingsvisie Amsterdam richt zich op de vijf strategische keuzes uit de omgevingsvisie, met daarbij enkele overkoepelende trends.
Deze monitor suggereert niet dat de getoonde cijfers het gevolg zijn van de omgevingsvisie. Dat kan helemaal niet, want de visie is twee jaar oud. Daarom laat deze monitor niet overal tijdreeksen zien en moet het meer worden gelezen als startpunt. De monitor heeft niet de ambitie volledig te zijn maar is vooral bedoeld om gevoel te krijgen of we op de goede weg zijn. Bedenk daarbij dat de Covid19-pandemie bepaalde trends een behoorlijke tijdelijke verstoring heeft gegeven. De kaarten in deze monitor laten lang niet altijd Weesp goed zien. Dat komt omdat Weesp pas kort onderdeel van Amsterdam is en Weesp nog niet standaard in alle cijfers is meegenomen. Dit hiaat zal in de loop der jaren vanzelf verdwijnen. Tevens zal de omgevingsvisie Weesp, die nu nog separaat is, op termijn worden samengevoegd met de omgevingsvisie Amsterdam.
We wensen u veel leesplezier! 4
5
Groeien binnen grenzen
Daarnaast horen we via dit mailadres graag wat goed is aan deze monitor, wat beter kan of wat nog wordt gemist. Tips kunnen we gebruiken om eventuele fouten te herstellen. En we kunnen er de komende jaren nieuwe edities beter mee maken en trends beter in beeld brengen. Op deze manier hopen we dat deze monitor, die in deze vorm nieuw is, steeds beter geschikt wordt om het gesprek over de ruimtelijke ontwikkeling van Amsterdam mee te voeren. Want een omgevingsvisie levend houden doen we met z’n allen!
Meerkernige ontwikkeling
Het doel van deze monitor is om het gesprek over de toekomst van de stad te voeren aan de hand van de vijf strategische keuzes uit de Omgevingsvisie Amsterdam 2050. De monitor zelf is vooral feitelijk: het toont cijfers, kaarten en grafieken en laat zien waar trends afwijken van doelen uit de omgevingsvisie. Duidingen over oorzaken van geconstateerde ontwikkelingen en over handelingsperspectieven krijgen een plek in een separaat document. Hierin worden mogelijkheden geschetst om inspanningen te verhogen of doelen bij te stellen. Monitor en duidingsdocument vormen samen de basis voor beleidsmatige gesprekken. We moedigen aan om deze Monitor – met of zonder extra duidingen – ook op allerlei plekken in de samenleving te bespreken. De Gemeente Amsterdam helpt daar graag bij. Voorstellen voor bespreking van de monitor zijn welkom en kunnen worden gemaild naar omgevingsvisie@amsterdam.nl.
Trends groeiende stad in transitie
Oproep
Duurzaam en gezond bewegen Rigoureus vergroenen Samen stadmaken
6
7
In de omgevingsvisie is Amsterdam beschreven als de kernstad van een snel groeiende metropool in transitie. In dit hoofdstuk gaan we in op enkele overkoepelende trends die hierover gaan. We kijken naar de ontwikkeling van het aantal inwoners, arbeidsplaatsen en bezoekers. En we gaan in op trends rond CO2 uitstoot en materiaalverbruik. Tenslotte staan we stil bij trends rond armoede en ongelijkheid.
Meerkernige ontwikkeling
Het globale beeld is dat de groei van de stad van de afgelopen tien jaar, na een dip tijdens de Covid19-pandemie, in vele opzichten weer volop doorzet. Wat betreft energie, mobiliteit, voedsel, economie, CO2 uitstoot en materiaalgebruik zitten we in een transitie. De omgevingsvisie is erop gericht om deze transitie te versnellen. De omgevingsvisie moet ook ondersteunend zijn aan sociale doelstellingen rond armoede en ongelijkheid.
Trends groeiende stad in transitie
Trends groeiende stad in transitie
Groeien binnen grenzen Duurzaam en gezond bewegen Rigoureus vergroenen Samen stadmaken
8
9
Trends groeiende stad in transitie
Ontwikkeling arbeidsplaatsen per 1.000 inwoners
totaal arbeidsplaaten 700000
800
1500
700
600000
1200
Meerkernige ontwikkeling
600 500000 500 900
400000 400 300000
600
Groeien binnen grenzen
300 200000 200
300
100000
100
2016
2017
2018
2019
2020
2021
0
Groei aantal arbeidsplaatsen 2021
per 1000 inwoners
totaal
West
Nieuw-West
Zuid
Oost
Noord
Zuidoost
Amsterdam
Aantal arbeidsplaatsen per 1.000 inwoners naar stadsdeel, 2015 en 2021 2015
2021
De stadsdelen Centrum, Zuid en Zuidoost hebben de meeste arbeidsplaatsen per 1.000 inwoners. Centrum heeft zelfs meer werkers dan inwoners. Ook in Zuidoost is dat bijna het geval, zij het dat wonen en werken daar veel meer van elkaar zijn gescheiden dan in Centrum. In West, Oost en Noord is het aantal banen relatief gering. Voor de dichte stadswijken West en Oost wekt dat wellicht geen verbazing, maar Noord heeft verscheidene bedrijventerreinen, die blijkbaar toch weinig gewicht in de schaal leggen. Voorts valt op dat het aantal banen in West, Oost en Noord minder groeit dan in de stadsdelen waar al veel werk is.
Samen stadmaken
10
Centrum
Rigoureus vergroenen
Onderdeel van een groeiende stad is een groeiende vraag naar arbeid en een toename van het aantal banen. De afgelopen jaren is het aantal Amsterdamse arbeidsplaatsen met omstreeks 20% gegroeid, van 490.000 in 2015 naar 590.000 in 2021. Die groei gaat relatief nog harder dan de groei van het aantal inwoners. Want tussen 2015 en 2021 is het aantal arbeidsplaatsen per 1.000 inwoners in Amsterdam met 13% toegenomen: van 600 naar 680. De banengroei is grotendeels toe te schrijven aan een groei van de sectoren toerisme (+36%), zakelijke dienstverlening (+32%), ICT (+28%) en creatieve industrie (+22%). Andere sectoren zijn minder sterk gegroeid en de cultuursector laat zelfs een krimp zien van 50%. De krimp in de cultuursector vond plaats na 2020 en komt waarschijnlijk door de Covid19-pandemie.
0
Duurzaam en gezond bewegen
0 2015
11
Ontwikkeling van toerisme
60000
Het toerisme in Amsterdam is in 2022 zo goed als herstelt van de Covid19-pandemie. Voor de Covid19-pandemie telde Amsterdam ongeveer 22 miljoen toeristenovernachtingen in 2019. Vanaf 2022 kwam het toerisme weer op gang, met uiteindelijk 17 miljoen toeristenovernachtingen in dat jaar. Ook de toename in het toerisme van voor 2019 wordt verwacht om door te zetten na 2022.
50000
40000
20000
10000
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
Groeien binnen grenzen
0 0
2022
-10000
toevoeging Weesp buitenlandse migratie natuurlijke groei binnenlandse migratie toe/afname bevolking
Duurzaam en gezond bewegen
miljoen
-20000
30
Loop van de Amsterdamse bevolking
Na een rem van de bevolkingsgroei in 2020, is de bevolking van Amsterdam de afgelopen jaren weer sterk gegroeid. De toename of afname van het inwoneraantal (de 'loop' van de bevolking) is een optelsom van geboorte en sterfte, en vestiging en vertrek uit binnen- en buitenland.
20
15
10
overnachtingen dagbezoekers
5
0
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023 prognose
2024 prognose
2025 prognose
Aantal dagbezoekers en toeristenovernachtingen in Amsterdam
Samen stadmaken
12
25
Rigoureus vergroenen
Sinds 2015 neemt de Amsterdamse bevolking vooral toe door buitenlandse migratie, terwijl tussen 2000 en 2014 de groei overwegend het gevolg was van natuurlijke aanwas. In 2019 bedroeg het buitenlands migratiesaldo bijna 19.000. De binnenlandse migratie zorgt sinds 2015 voor krimp: meer mensen verhuizen vanuit Amsterdam naar de rest van Nederland dan andersom. In 2019 kwam het binnenlands migratiesaldo uit op ruim -14.000. In totaal kreeg de stad er in 2019 9.393 inwoners bij. De groei vlakte de jaren daarvoor wat af door het toenemende binnenlands vertrek. In 2020 stokte de bevolkingsgroei volledig, doordat tijdens de Covid19-pandemie de buitenlandse migratie sterk afnam. In 2021 is dit echter alweer grotendeels hersteld, met in 2022 zelfs een nog sterkere groei, die administratief nog eens extra de hoogte in rees door opname van Weesp in Amsterdam (20.766 inwoners in 2022).
Meerkernige ontwikkeling
Voor 2023 wordt verwacht dat het aantal verder zal groeien en uitkomt rond het aantal van 2019, met 20 miljoen overnachtingen in het lage scenario en 23 miljoen overnachtingen in het hoge scenario. Voor 2025 wordt ingeschat dat het aantal verder zal groeien en zal uitkomen tussen de 22 en 25 miljoen overnachtingen. Ook wordt verwacht dat het aantal dagbezoeken rond het niveau van 2019 zal liggen, met een verwacht aantal tussen de 23 en 26 miljoen dagbezoeken. De prognose komt hiermee uit boven de doelstelling van 20 miljoen bezoekers per jaar.
30000
Trends groeiende stad in transitie
Bevolkingsontwikkeling Amsterdam
13
Het grondstoffengebruik in Amsterdam groeit mee met de economie, terwijl de CO2-uitstoot is afgenomen. Amsterdam is in transitie naar een circulaire economie. Onderdeel hiervan zijn de doelstellingen om in 2030 de CO2-uitstoot met 55% te reduceren ten opzichte van 1990 en het grondstoffengebruik te halveren.
kiloton
kiloton 6000
45000
5000
35000 30000
4000
Duurzaam en gezond bewegen
40000
Groeien binnen grenzen
Het grondstoffengebruik nam daarentegen toe tussen 2015 en 2019. In 2020 is er voor het eerst een daling in het grondstoffengebruik waarneembaar van 16% ten opzichte van 2019. Dit heeft waarschijnlijk met de Covid19-pandemie te maken. Er is geen aanwijzing voor een structurele trendverandering.
Meerkernige ontwikkeling
Over de periode 2010-2021 is de CO2-uitstoot met 23% afgenomen van 5.510 kiloton naar 4.020 kiloton. De daling in CO2-uitstoot komt met name door minder CO2-uitstoot als gevolg van elektriciteitsverbruik. Dit is het gevolg van de gedaalde productie van elektriciteit uit steenkool en wordt versterkt door een toename van de productie van hernieuwbare elektriciteit. Om de reductiedoelen te halen zal de afname echter in snelheid moeten verdubbelen.
Trends groeiende stad in transitie
CO2-uitstoot en grondstoffenverbruik
25000 3000
15000
2000
Rigoureus vergroenen
20000
10000 1000 5000
2010
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021 voorlopig
0
Samen stadmaken
0
CO2-uitstoot en grondstoffenverbruik in Amsterdam 14
gebouwde omgeving
mobiliteit
elektriciteit
haven en industrie
grondstoffengebruik
15
8,5 - 10,6
12,5 - 14,7
16,6 - 19,4
6,3 - 8,5
10,6 - 12,5
14,7 - 16,6
19,4 - 36,8
Samen stadmaken
4,3 - 6,3
1,5 - 4,3
Rigoureus vergroenen
16
0 - 1,5
Duurzaam en gezond bewegen
Aandeel kwetsbare inwoners per wijk, 2020
Groeien binnen grenzen
Van de Amsterdammers wordt 12% tot de meest kwetsbaren gerekend (2020). Deze wonen voornamelijk in Nieuw-West, Zuidoost en delen van Noord en Oost. Het aandeel kwetsbaren in de Van Galenbuurt ligt hoog omdat dak- en thuislozen hier met een postadres geregistreerd staan. De verschillen tussen de leeftijdsgroepen zijn groot. Van de Amsterdammers onder de 18 jaar is 6% meest kwetsbaar, en onder 66-plussers gaat het om 27%. Behalve dat ouderen meer gezondheidsproblemen hebben, hebben zij ook vaker geen startkwalificatie behaald.
Meerkernige ontwikkeling
In Amsterdam is de kwetsbare bevolking niet gelijkmatig verdeeld over de stad. De kwetsbaarheidsscore combineert de vier belangrijkste voorspellers voor een lagere kwaliteit van leven in één getal: laag inkomen, geen startkwalificatie behaald, geen betaald werk en een slechte gezondheid. De meest kwetsbare Amsterdammers hebben achterstanden op verschillende gebieden.
Trends groeiende stad in transitie
Armoede en Ongelijkheid
17
Groeien binnen grenzen
everd l e g n a ater a l t d r o w
Meerkernige ontwikkeling
O T O F
De eerste strategische keuze in de omgevingsvisie is ‘meerkernige ontwikkeling’. Hiermee kiezen we voor meer verstedelijking in de stadsgebieden buiten het centrum, waarmee hun potentie beter wordt benut en tegelijk de druk op het centrum wordt verlicht. Dat kunnen gebieden binnen Amsterdam zijn, maar ook in de regio, zodat er in de metropool meer evenwicht ontstaat. Elk gebied mag zich op eigen wijze ontwikkelen, zodat diversiteit en couleur locale ontstaan of behouden blijft. Binnen Amsterdam zal de ontwikkeling zich concentreren in en tegen de stadsdelen Nieuw-West, Noord en Zuidoost. Lokale kansen moeten worden benut voor meer functiemenging, met ruimte voor wonen, werken en bezoekers. Dat doen we in (sub) centrumgebieden, stationskwartieren en kenniskwartieren.
Trends groeiende stad in transitie
Meerkernige ontwikkeling
Duurzaam en gezond bewegen Rigoureus vergroenen Samen stadmaken
18
19
Groeien binnen grenzen Duurzaam en gezond bewegen Rigoureus vergroenen Samen stadmaken
20
Meerkernige ontwikkeling
aantal grootstedelijke voorzieningen per wijk in 2021
Amsterdam streeft naar een meerkernige ontwikkeling op de schaal van Amsterdam, maar ook van de Metropoolregio Amsterdam. De wens is dat de regio minder afhankelijk is van grootstedelijke voorzieningen in de binnenstad van Amsterdam en dat deze ook daarbuiten te vinden zijn. De aanwezigheid van grootstedelijke voorzieningen, zoals ziekenhuizen, restaurants en podia, is een indicator voor een stedelijke kern. Wanneer er veel van deze voorzieningen in de nabijheid zijn, dan is de kans groot dat er ook andere grootstedelijke voorzieningen aanwezig zijn. De hoogste concentratie van grootstedelijke voorzieningen bevindt zich duidelijk in de binnenstad van Amsterdam. Hier ligt het aantal grootstedelijke voorzieningen (aantal restaurants binnen 1 kilometer afstand en ziekenhuizen, podiumkunsten en musea binnen 5 kilometer afstand) boven de 300. Aan de randen van de stad neemt dit aantal sterk af en ook in de omringende gebieden ligt het aantal grootstedelijke voorzieningen veel lager. Er zijn twee kernen in de regio te onderscheiden waar ook relatief veel grootstedelijke voorzieningen te vinden zijn: de binnensteden van Haarlem (141) en Hilversum (77).
Trends groeiende stad in transitie
Nabijheid grootstedelijke voorzieningen
21
40 - 100
10 - 20
30 - 40
grootte van pendelstroom X 1000
Samen stadmaken
20 - 30
Rigoureus vergroenen
22
0 - 10
Duurzaam en gezond bewegen
Aandeel werknemers per gemeente dat in Amsterdam werkt in 2020
Groeien binnen grenzen
Van de 617.000 Amsterdamse werknemers wonen er 267.000 in Amsterdam, de rest (350.000) woont daarbuiten. De meesten pendelen dagelijks naar de stad voor hun werk. In naburige gemeenten als Amstelveen, Ouder-Amstel, Landsmeer en Diemen werkt de helft van de werknemers in Amsterdam. En ook in gemeenten als Oostzaan, Waterland, Weesp, Zaanstad, Purmerend en Haarlem gaat het om een kwart of meer. En dit aandeel is in de afgelopen jaren in de meeste gemeenten toegenomen. Zo nam het aandeel werkenden uit Haarlem dat in Amsterdam werkt toe van 23% in 2014 naar 27% in 2020 en in Zaanstad van 29% naar 33%.
Meerkernige ontwikkeling
In combinatie met een achterblijvende groei van (betaalbare) woningen zorgt de sterk groeiende werkgelegenheid voor een groeiende pendel naar Amsterdam. De stad biedt veel werkgelegenheid, voor Amsterdammers, maar steeds meer voor de regio.
Trends groeiende stad in transitie
Spreiding werkgelegenheid en pendel
23
%
Trends groeiende stad in transitie
koopkrachtbinding: aandeel van de boodschappen dat in eigen stadsdeel wordt gedaan. %
60
100 50
80
Meerkernige ontwikkeling
40
60 30
40 20
10
Centrum
West
2015 - 2016
2017 - 2018
Nieuw-West 2019 - 2020
Zuid
Oost
Noord
Zuidoost
2021 - 2022
0 Centrum
West
2015 - 2016
2017 - 2018
Nieuw-West 2019 - 2020
Zuid
Oost
Noord
Zuidoost
2021 - 2022
De omgevingsvisie streeft naar een meerkernige stad waarbij de rollen van de centra in Nieuw-West, Noord en Zuidoost belangrijker worden. Een manier om de rol van de stadsdeelcentra in beeld te brengen is via de koopkrachtbinding, het aandeel van dagelijkse en niet-dagelijkse boodschappen dat bewoners in het eigen stadsdeel kopen. Dagelijkse boodschappen worden vaak dicht bij huis gekocht, in de meeste stadsdelen geldt dit voor 80% van de aankopen van dagelijkse boodschappen. Dit verschilt weinig per stadsdeel, maar lijkt wel wat af te nemen, met name in Nieuw-West en Zuidoost, en ook in Noord is er het laatste jaar een daling. Niet-dagelijkse boodschappen worden minder vaak in het eigen stadsdeel gekocht
dan dagelijkse boodschappen en dit aandeel neemt sterk af, van 47% in 2005-2016 naar 31% in 2021-2022. Dit komt mede omdat dit type aankopen in toenemende mate online gedaan worden. In Centrum speelt dit niet, hier blijft de koopkrachtbinding voor niet-dagelijkse boodschappen hoog. Het Centrum behoudt dus zijn centrumfunctie, terwijl de stadsdeelcentra van Nieuw-West, Zuidoost en in mindere mate Noord daar eerder iets vanaf bewegen. Het Buikslotermeerplein In Noord wordt gewaardeerd met een rapportcijfer 6,2, de Amsterdamse Poort in Zuidoost met een rapportcijfer 6,9 en het Osdorpplein met een 7,0; allen lager dan het Amsterdams gemiddelde (7,2).
Samen stadmaken
Niet dagelijkse boodschappen
Rigoureus vergroenen
Dagelijkse boodschappen
Duurzaam en gezond bewegen
0
24
Groeien binnen grenzen
20
25
1 - 1,5
2 - 2,5
3 - 3,5
0,5 - 1
1,5 - 2
2,5 - 3
3,5 ->
Samen stadmaken
26
0 - 0,5
Rigoureus vergroenen
floor space index 2022
Duurzaam en gezond bewegen
In de buitenwijken komen hoge FSI’s niet zo vaak voor, maar ze zijn er wel: de Zuidas, de Vrije Universiteit, rondom Amsterdamse Poort in Zuidoost, bij Sloterdijk en vele kleinere plukjes stad. Al die plukjes zijn nog te weinig om van een ‘meerkernige stad’ te kunnen spreken.
Groeien binnen grenzen
De binnenstad en de 19e eeuwse gordel hebben duidelijk de hoogste FSI: daar staan de gebouwen het dichtst op elkaar, daar hebben de gebouwen vaak meer verdiepingen. Daar voelt het dus het meest stedelijk. Deze gebieden behoren tot de populairste delen van de stad, onder meer vanwege het aanwezige draagvlak voor een veelheid aan nabije functies.
Meerkernige ontwikkeling
‘Meerkernige ontwikkeling’ betekent dat we meer stedelijkheid nastreven in gebieden buiten Amsterdam-Centrum. En stedelijkheid gaat over functiemenging en dichtheid. De FSI (Floor Space Index) meet de bebouwingsdichtheid. De FSI is het gebouwoppervlak gedeeld door het gebiedsoppervlak, waarbij elke verdieping telt.
Trends groeiende stad in transitie
Stedelijkheid en bebouwingsdichtheid
27
-2 - -1
0-1
2-3
-3 - -2
-1 - 0
1-2
3 ->
Samen stadmaken
28
-6,02 - -3
Rigoureus vergroenen
floor space index toe/afname 2015 - 2022
Duurzaam en gezond bewegen
Op plekken als Osdorpplein, Amsterdamse Poort of Plein 40-45 moet meerkernige ontwikkeling zich nog gaan bewijzen. Voorts valt op dat de extreem lage dichtheden in het Westelijk Havengebied nog amper groeien.
Groeien binnen grenzen
Wel is er de laatste zeven jaar meer dan gemiddeld gebouwd in de Ringzone langs de A10, op het Zeeburgereiland en vooral in de Houthavens. In en rondom grote kernen buiten het centrum is niet zoveel gebouwd. Een uitzondering is het gebied rondom metrostation Noord, waar ‘meerkernige ontwikkeling’ al op gang lijkt te zijn gekomen.
Meerkernige ontwikkeling
De afgelopen zeven jaar waren die er op opvallend veel plekken, ook in stukken stad die als ‘vol’ of ‘af’ voelen, zoals de binnenstad. De verdichting van de stad beperkt zich dus niet tot enkele grote ontwikkelingen, maar voltrekt zich overal, als een steeds dichter geweven stedelijk web.
Trends groeiende stad in transitie
Op de plekken waar de bebouwingsdichtheid (gemeten in FSI) is toegenomen, zijn blijkbaar bouwactiviteiten geweest.
29
Veelvormige stedelijkheid De meerkernige stad bestaat uit verschillende gebieden met een eigen karakter. Elk gebied heeft een rijk aanbod aan functies en voorzieningen voor mensen uit het gebied zelf, voor mensen uit andere delen van de stad én voor mensen van buiten Amsterdam. Er is van alles te doen, in alle seizoenen. Werkgelegenheid, dagelijkse en (groot)stedelijke voorzieningen zijn in de buurt, je kunt er sporten, uit eten, naar school, ondernemen en studeren. Er wonen allerlei soorten mensen. Je vindt er reuring én rust, mensen die er verblijven en mensen die er passeren. In ieder gebied neemt stedelijkheid verschillende vormen aan, door zijn bewoners, geschiedenis en specifieke stedenbouwkundige opzet. Foto’s zijn een mooi middel om naar die veelvormigheid en eigenheid op zoek te gaan. Deze fotorapportage laat slechts een glimp zien van de rijkheid die de stad biedt.
30
Een greep uit de verhalen die de beelden vertellen: Sloterdijk Centrum wordt in vier dimensies gebruikt om te wonen, werken, sporten, reizen en te dansen. Op een onstuimige lenteochtend zorgen ondernemers langs de Willem de Zwijgerlaan voor de foerage van bezorgers, klusjesmannen en buurtbewoners. Er is de nieuwe allure van de Wibautstraat, waar de stoep wordt bevolkt door studenten en waar honden worden uitgelaten. Het grasveld en de stoep naast het Waterlandplein bieden een open podium aan mensen uit de nieuwbouw en de opgetopte oudbouw. Terwijl de voorbereidingen voor Koningsdag in volle gang zijn, hebben een oude mevrouw en een jonge vader een toevallige ontmoeting tijdens hun vaste ontbijt bij de HEMA op het Buikslotermeerplein. We zien persoonlijke levens en het samen leven. Hoe verschillend ze ook zijn, alle foto’s tonen mensen die daar iets van willen maken. Een meerkernige stad maakt dat in alle delen van de stad mogelijk.
31
32
33
De tweede strategische keuze in de omgevingsvisie is ‘groeien binnen grenzen’. Amsterdam groeit en maakt ruimte voor 150.000 extra woningen en 200.000 extra arbeidsplaatsen binnen de bestaande stadsgrenzen. Dat doen we in gemengde wijken met werkgelegenheid en voorzieningen, op een duurzame en sociaal rechtvaardige wijze.
Groeien binnen grenzen
Duurzaam groeien betekent het beperken van de ecologische voetafdruk, duurzaam bouwen en ruimte bieden aan een duurzame energie-infrastructuur. In deze monitor kijken we naar hoe het gaat met duurzame nieuwbouw en met de transitie naar duurzame energie en de ruimtelijke gevolgen daarvan. Ook staan we stil bij enkele voorbeelden van duurzame gebiedsontwikkeling.
Meerkernige ontwikkeling
Sociaal rechtvaardig groeien betekent bewoners in bestaande wijken laten meeprofiteren van de groei van de stad. Onder andere door betere voorzieningen, betaalbare nieuwe woningen en meer werk in de buurt. We staan stil bij de toegang tot wonen, de ontwikkeling van de sociale woningvoorraad en woningbouwproductie in brede zin. Maar ook bij de ruimtevraag voor productieve bedrijvigheid en de tevredenheid over maatschappelijke voorzieningen.
Trends groeiende stad in transitie
Groeien binnen grenzen
Duurzaam en gezond bewegen Rigoureus vergroenen Samen stadmaken
34
35
60000 50000 40000 30000 20000
<€188.000
€188.000 - €314.000 €314.000 €438.000 >€438.000
<€752
Koop in WOZ klassen
€752 €1041
€1041 €1400
>€1400
Huur in huurklassen
vraag in 2021
aanbod oudbouw
aanbod nieuwbouw
10000
Duurzaam en gezond bewegen
Woningaanbod (recent betrokken woningen) naar nieuw- en oudbouw en totale geschatte Woningvraag (doorstromers, vestigers, starters en woningzoekenden uit het buitenland), 2021
aantal
0
8000
6000
2000
0
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Woningbouwproductie koop
36
dure huur
middeldure huur
sociale huur
Samen stadmaken
Om het woningaanbod te vergroten is nieuwbouw nodig. In 2021 maakte nieuwbouw ongeveer 6% uit van het totale recent betrokken woningaanbod. Deze nieuwbouw is terug te vinden in het sociale huursegment (zowel van corporaties als particulier), en in mindere mate in de dure koop en in het (middel)dure huursegment.
4000
Rigoureus vergroenen
De druk op de Amsterdamse woningmarkt is groot, er is veel meer vraag dan aanbod. In 2021 waren er ongeveer 180.000 woningzoekende huishoudens ten opzichte van 106.000 recent verhuisde huishoudens. Tekorten zijn er zowel in de koopsector als in de sociale en middeldure huursector. In de dure huursector is het aanbod groter dan de vraag. Huishoudens wijken noodgedwongen uit naar dit segment vanwege gebrek aan aanbod (of toegang) tot de koopsector en de sociale- en middeldure huursector.
Groeien binnen grenzen
10000
Meerkernige ontwikkeling
In 2022 is de bouw gestart van 8.401 woningen. De bouwproductie ligt al jaren op een hoog niveau. Ter vergelijking: in de periode van de economische crisis (20092013) werden er jaarlijks slechts rond de 2.000 woningen gebouwd. Sinds 2017 geldt voor nieuwe woningbouwplannen dat 40% van de woningen in het sociale segment moet vallen, 40% in het middensegment en 20% in het dure segment. Doordat er enkele jaren kunnen liggen tussen planvorming en realisatie is het effect van deze regel niet opeens zichtbaar in de productiecijfers. Maar de bouwproductie beweegt wel steeds meer die kant op. In 2022 was 33% van de productie sociaal en 25% middelduur. De bouwproductie bestaat voor een groot deel uit kleine woningen. De helft van de nieuwbouw bestaat sinds 2015 uit 1- en 2-kamerwoningen, terwijl in de periode daarvoor 3-kamerwoningen veel gebruikelijker waren. Dit komt mede door de hoge marktdruk en de wens om betaalbaar te bouwen. Bij marktcomform bouwen levert dit kleine woningen op. Ook hiervoor geldt dat er al enige tijd gestuurd wordt op meer grote woningen, maar dat het resultaat hiervan pas na enkele jaren zichtbaar wordt in de samenstelling van de gerealiseerde nieuwbouw.
Aantal
70000
Woningbouwrealisatie
Trends groeiende stad in transitie
Toegang tot wonen
37
Centrum
Ruimte voor productieve bedrijvigheid
Westpoort West Nieuw-West Zuid Oost Noord Zuidoost
wonend vacatures wonend vacatures wonend vacatures wonend vacatures wonend vacatures wonend vacatures wonend
Amsterdam
wonend vacatures
20 %
40%
60%
80%
100 %
Opleidingsniveau van inwoners vergeleken met gevraagd opleidingsniveau in vacatures, per stadsdeel. Peiljaar 2021
MBO 2 t/m 4, Havo, VWO
120
HBO,WO
80
2019
2020
2021
2022
Bedrijfsoppervlakte in de maakindustrie vergeleken met overige sectoren (index), 2021 38
Transformatiegebieden: maakindustrie Transformatiegebieden: alle sectoren Amsterdam: alle sectoren
Samen stadmaken
De verwachting is dat er komende jaren een groeiende vraag zal zijn naar mbo-opgeleid personeel, met name in technische beroepen. Dit is ook al terug te zien in de ontwikkeling van het gevraagde opleidingsniveau in openstaande vacatures in Amsterdam. Over de periode januari 2021 tot oktober 2021 is bij Amsterdamse bedrijven de vraag naar werknemers met een mbo-diploma toegenomen van 28% naar 33%, ten koste van de relatieve vraag naar hbo- en wo-opgeleid personeel.
100 Rigoureus vergroenen
De Amsterdamse economie groeit flink, de vraag naar nieuw personeel is groot. In Amsterdam heeft bijna de helft van de inwoners een hbo- of wo-opleiding afgerond (49% in 2021) en de relatieve vraag naar hbo- en wo-opgeleid personeel is nog groter. In oktober 2021 werd in 62% van de vacatures gevraagd om personeel met een hbo- of wo-diploma. Met name in Zuidoost en Nieuw-West is er een onbalans tussen aanbod en vraag van personeel.
Duurzaam en gezond bewegen
Max. MBO 1
index
0%
Groeien binnen grenzen
vacatures
Meerkernige ontwikkeling
Tussen 2019 en 2022 is het totale vloeroppervlak bedrijfsruimte met 16% toegenomen tot 195 hectare. Daar staat tegenover dat het vloeroppervlak bedrijfsruimte op transformatiegebieden over deze zelfde periode met 4% is afgenomen tot 82 hectare. Amsterdam wil ruimte behouden voor bedrijvigheid, maar er zijn signalen dat deze ruimte onder druk staat. Met name de transformatie van bedrijventerreinen naar gemengde woon-werkgebieden wordt als risico gezien voor de beschikbaarheid en betaalbaarheid van kleine bedrijfslocaties in de maakindustrie. In Amsterdam ligt het leegstandspercentage met 2,68% onder het landelijk gemiddelde, in 2022 is dit afgenomen naar 93.500 m2. De krapte van de bedrijfsruimtemarkt is goed zichtbaar in de afname van het beschikbare aanbod. In transformatiegebieden ervaren huidige ondernemers problemen bij het vinden van alternatieve huisvesting. Doordat bedrijfsruimten eerst gesloopt worden, voordat er nieuwe bedrijfsruimte gerealiseerd worden is er een faseringsprobleem voor bestaande ondernemers die graag in het gebied willen blijven. Door het gebrek aan aanbod vindt er nauwelijks doorstroming van bedrijven plaats.
wonend vacatures
Trends groeiende stad in transitie
Toegang tot werk
39
Groeien binnen grenzen Duurzaam en gezond bewegen Rigoureus vergroenen Samen stadmaken
40
Meerkernige ontwikkeling
Tevredenheid zorgvoorzieningen
Met de bevolkings-en economische groei van de stad moeten ook de voorzieningen meegroeien. Het aanbod aan maatschappelijke voorzieningen zoals basisscholen, wijk- en buurtcentra en zorgvoorzieningen in Amsterdam wordt in het algemeen redelijk tot goed gewaardeerd. Voor het aanbod aan basisscholen geven Amsterdammers een rapportcijfer 7,3 en aan buurten wijkcentra een 6,5. Het aanbod aan zorgvoorzieningen wordt gewaardeerd met een 6,8. Over het algemeen liggen de waarderingscijfers lager aan de randen van de stad. Maar elke voorziening heeft wel weer een eigen patroon in mate van tevredenheid (zie ook deze link). Een lage tevredenheid over het aanbod aan zorgvoorzieningen is te vinden in meer landelijke gebieden (Waterland, Amsterdam Noord en het buitengebied van Weesp), en in nieuwbouwgebieden (Zeeburgereiland, Amstelkwartier). Verder valt Betondorp in Oost op, een wijk met veel ouderen. Ook in Driemond (voorheen Zuidoost, nu stadsgebied Weesp), Kadoelen (Noord), De Punt (Nieuw-West) en Westlandgracht (West) is de tevredenheid laag. In nagenoeg al deze wijken geldt dat het aantal zorgvoorzieningen beperkt is.
Trends groeiende stad in transitie
Tevredenheid maatschappelijke voorzieningen
41
Uit cijfers van de laatste jaren blijkt dat de MPG score in Amsterdam hoger wordt en daarmee juist minder circulair. In 2019 was deze 0,5 en in 2022 was deze 0,7. Hierbij wordt opgemerkt dat lang niet alle ontwikkelaars de MPG score aanleveren. Hier zit wel een positieve ontwikkeling in. In 2019 werd door 12 % van de ontwikkelaars de MPG score aangeleverd, in 2022 was dit 20 %. Doordat 80% ontbreekt, is er slecht zicht op of de circulaire doelstellingen worden gehaald.
20
%
Groeien binnen grenzen
0,80
Meerkernige ontwikkeling
De omgevingsvisie streeft naar duurzame bouwwijzen. De duurzaamheid van nieuwbouw kan gemeten worden met een MilieuPrestatieGebouwen (MPG) berekening. De MPG is een maat voor de milieubelasting van de in een gebouw gebruikte materialen. Het Bouwbesluit 2012 stelt deze berekening verplicht. Hoe lager de MPG hoe duurzamer het materiaalgebruik. De MPG is landelijk per 1 juli 2021 aangescherpt van 1 naar 0,8. Een MPG van 0,8 is gelijk aan de ambitie van Amsterdam. Maatregelen waarmee de MPG kan worden verlaagd zijn onder meer het toepassen van biobased materialen zoals hout.
Trends groeiende stad in transitie
Duurzaamheid nieuwbouw
0,70 0,60
Duurzaam en gezond bewegen
0,50 0,40
15
0,30 0,20
Rigoureus vergroenen
0,10 0
10 2019
2020
2021
42
2020
2021 Percentage waarvan MPG bekend is
Samen stadmaken
Gewogen MPG score (hoe lager, hoe beter)
2019
43
Hernieuwbare energie is cruciaal om de CO2 uitstoot terug te dringen, omdat 39% van de CO2 uitstoot veroorzaakt wordt door elektriciteitsgebruik. De belangrijkste bronnen voor hernieuwbare energie zijn zonne- en windenergie. Amsterdam heeft in de regionale energiestrategie (RES) Noord Holland Zuid en de Routekaart Klimaatneutraal aangegeven in 2030 127 megawatt windenergie en 550 megawatt zonne-energie op te willen wekken.
Meerkernige ontwikkeling
De cijfers laten zien dat in 2020 en 2021 de opwek van zonne-energie hoger is dan de streefwaarde en de opwek van windenergie gelijk is aan de streefwaarde. Er zit nog wel een groot gat tussen de opwek in 2021 (161 MW zon en 75 MW wind) en wat Amsterdam in 2030 gerealiseerd wil hebben (550 MW zon en 127 MW wind). De streefcijfers voor de komende jaren gaan daarom flink omhoog.
Ten opzichte van het totale energieverbruik zien we dat het aandeel hernieuwbare energie de afgelopen jaren vrijwel gelijk blijft en pas sinds 2020 merkbaar groeit. Aangezien het nog altijd slechts 10% van het totaal betreft, is de trend bij lange na niet voldoende om onze doelstellingen te halen. Deels moeten deze echter worden behaald met bijvoorbeeld windenergie op zee
% 12
Groeien binnen grenzen
Mega Watt
Mega Watt
10
8
80
250
Duurzaam en gezond bewegen
6
200 60 150
4 100
Trends groeiende stad in transitie
Hernieuwbare energie
30
2 50
2020
2021
2022
Opwek zonneenergie
0 2019
2020
2021
2022
Opwek windenergie
streefwaarde realisatie
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
Aandeel hernieuwbare energie van totale energiegebruik
Rigoureus vergroenen
0 2019
aandeel hernieuwbare energie Samen stadmaken
44
45
daken. Zonnepanelen op de woningen wekken evenveel energie op als de bewoners nodig hebben. De ambitie is om Strandeiland zelfs energieleverend te maken.
Strandeiland is de voorlaatste ontwikkeling van IJburg. Het is nu nog een kale vlakte waar (tijdelijke) natuur zich heeft gevestigd. Strandeiland wordt over een periode van 20 jaar ontwikkeld. De doelstelling is dat Strandeiland energie gaat leveren. Hiervoor is het noodzakelijk dat op al het dakoppervlak zonnepanelen komen, er aanvullende energie wordt opgewekt en dat er een smart grid komt om vraag en aanbod op elkaar af te stemmen.
Op Strandeiland komt een lage temperatuur warmte- en koudevoorziening. Dit wordt de grootste van het land. Er wordt warmte onttrokken uit het oppervlaktewater van het IJmeer, waarna het wordt opgewaardeerd naar warmte geschikt voor het warmtenet of opgeslagen in bodembronnen. In 2023 starten hiervoor de eerste werkzaamheden, zodat in 2025 de eerste bewoners van het systeem gebruik kunnen maken.
Strandeiland zal aardgasvrij worden ontwikkeld. Op Strandeiland komen 8.000 nieuwe duurzame woningen. De woningen worden met duurzame materialen gebouwd op natuur inclusieve wijze, met bijvoorbeeld ingebouwde vogelnestkastjes en groene
Emissievrije (deel)mobiliteit wordt gestimuleerd. De openbare ruimte wordt autoluw en de binnenterreinen worden groen ingericht. Dat kan doordat wordt ingezet op collectieve parkeervoorzieningen. Circa 70% van alle verplaatsingen van en naar Strandeiland moet via het OV, per fiets of te voet zijn.
Duurzaam en gezond bewegen
In de tussentijd is er op Strandeiland ruimte voor tijdelijke initiatieven. Er komen flexwoningen die daar 10 jaar blijven staan. De woningen zullen eind 2024 gereed zijn. Ook komt er een tijdelijke zonneweide van 2 ha. Deze zonneweide wordt 100% lokaal eigendom. Daarnaast heeft klimaatbestendigheid een integrale rol gekregen. Zo wordt natuurlijke infiltratie van hemelwater zoveel mogelijk gefaciliteerd, komt verharding alleen waar nodig en is er gekozen voor hitte- en droogtebestendige beplanting
Groeien binnen grenzen
Als eerste gebouw is er een elektriciteitsstation gerealiseerd. Deze zal de stad van elektriciteit voorzien en is essentieel voor de energietransitie, met steeds meer nadruk op elektriciteit. In 2050 gebruiken we tot wel 4 keer meer stroom als nu. Het station wordt voorzien van een groen dak. Van de 72.000 bakstenen is 60 procent eerder gebruikt. Ruim 121 duizend kilo bouw-, sloop- en industrieel afval kreeg een nieuw leven in het metselwerk.
Meerkernige ontwikkeling
De duurzame ambities van Amsterdam komen goed tot uiting bij gebiedsontwikkelingen. Eén van de grotere gebiedsontwikkelingen is IJburg.
Trends groeiende stad in transitie
Duurzame ontwikkeling: Strandeiland
Rigoureus vergroenen Samen stadmaken
46
47
Groeien binnen grenzen
Een belangrijke indicator is de modal split: de verhouding tussen het gebruik van voet, fiets, openbaar vervoer en auto. We kijken ook naar fietstevredenheid, de nabijheid van dagelijkse voorzieningen en naar de ontwikkeling van het parkeren op straat. Verder is er aandacht voor investeringen en investeringsafspraken van de gemeente op duurzame mobiliteit. Als indicator voor de gezondheidswinst kijken we naar het percentage kinderen dat voldoet aan de beweegnorm. En als indicator voor de milieukwaliteit naar luchtkwaliteit en geluidsoverlast door verkeer.
Meerkernige ontwikkeling
De derde strategische keuze in de omgevingsvisie is ‘duurzaam en gezond bewegen’. Dit betekent dat we inzetten op een leefomgeving die is ingericht op actief bewegen, spelen en sporten. Dit wordt mogelijk gemaakt door verdichting van de stad, een andere inrichting van de openbare ruimte en investeringen in fietsvoorzieningen en openbaar vervoer. Het doel is dat buurtvoorzieningen, winkels en parken altijd op loop- en fietsafstand te vinden zijn. Verkeerswegen worden omgevormd tot stadslanen en er komen meer autoluwe straten met ruimte voor groen, sport en spel. Dit alles draagt ook bij aan milieukwaliteit en gezondheidswinst.
Trends groeiende stad in transitie
Duurzaam en gezond bewegen
Duurzaam en gezond bewegen Rigoureus vergroenen Samen stadmaken
48
49
Zuid
Centrum 2%
1%
27%
26%
1%
2%
1%
37%
2%
31%
2%
4%
24%
18%
2% 23%
28%
26%
29% 25%
37%
31% 36%
40%
12%
16%
14%
16% 14%
11% 13% 16%
15%
16%
7%
6% 11%
8%
10%
2015-2017
2018-2019
2020-2021
19%
18%
17%
2015-2017
2018-2019
2020-2021
28%
2%
24%
2015-2017
2018-2019
2020-2021
24%
1%
1%
24%
22%
2%
1%
1%
1%
18%
18%
22%
26%
2015-2017
2018-2019
2020-2021
2%
2%
25%
21% 34%
1% 2%
23%
22%
1%
1%
38%
1%
41%
28%
30%
34%
20%
16% 16%
17%
16%
9% 14%
13%
2015-2017
2018-2019
2020-2021
Legenda:
Auto
17% 10%
7%
19%
15%
16%
2015-2017
2018-2019
2020-2021
Openbaar vervoer
28%
28%
33%
2015-2017
2018-2019
2020-2021
Fiets
Brommer/ scooter
22%
20%
19%
2015-2017
2018-2019
2020-2021
Lopen
Overig
Vervoersbewegingen bewoners Amsterdam (in percentages)
50
aandeel fietsgebruik. Er is dus een verandering naar meer fietsgebruik. Er is een trend naar meer gezond bewegen ingezet. Ook langjarige gegevens laten deze ontwikkeling zien. Tijdens de Covid19-pandemie jaren 2020-2021 waren er minder verplaatsingen, behalve in de categorie lopen. Er werd dus veel gewandeld, terwijl het totaal aantal verplaatsingen minder was. Uitzondering hierop was het aantal autoverplaatsingen in Zuidoost en Centrum. Hier was een toename zien.
Samen stadmaken
In de omgevingsvisie is aangegeven dat wordt ingezet op een autoluwe straat die uitnodigt tot bewegen. Nabijheid van voorzieningen door verdichting en ruim baan voor fietsen is daarbij van belang. Gedurende de periode 2018-2019 is het aandeel autogebruik ten opzichte van 20152017 licht afgenomen in bijna alle stadsdelen. Het ov-gebruik blijft tussen 2015-2017 en 2018-2019 nagenoeg gelijk. Grootste toename is in deze periode te zien bij het
Rigoureus vergroenen
13%
38%
45%
40%
15%
2%
22% 34%
42%
2%
Duurzaam en gezond bewegen
3%
1%
2%
2%
31%
Amsterdam
33%
1%
33%
Zuidoost
Oost
1%
37%
41%
33%
Groeien binnen grenzen
West incl. Westpoort 2%
34%
Meerkernige ontwikkeling
44%
46%
30%
2% 2%
1%
3%
2%
3%
3%
1%
Nieuw-West 1%
19%
24%
1%
1% 43%
3%
1%
21%
28% 40%
1%
Noord 1%
Trends groeiende stad in transitie
Aandeel van de verschillende vervoersvormen
51
Groeien binnen grenzen Duurzaam en gezond bewegen Rigoureus vergroenen Samen stadmaken
52
Meerkernige ontwikkeling
De gemiddelde afstand waarop huisarts, grote supermarkt, scholen (basisonderwijs, voortgezet onderwijs vmbo, havo/vwo) en bibliotheken gelegen zijn. (in kilometers) in 2021.
Hoe dichterbij dagelijkse voorzieningen in de buurt te vinden zijn, hoe groter de kans dat iemand er lopend of fietsend naar toe gaat. Nabijheid van voorzieningen draagt dus bij aan dagelijks gezond bewegen. Het gaat dan bijvoorbeeld om een supermarkt, scholen (zowel basis- als voortgezet onderwijs), huisarts en een bibliotheek. In grote delen van Amsterdam zijn deze dagelijkse voorzieningen binnen een straal van 1 à 2 kilometer te vinden en daarmee prima lopend of op de fiets te doen. Met name aan de randen van de stad liggen de dagelijkse voorzieningen wat verder weg. Het gaat dan om delen van Zuidoost, Nieuw-West en Noord. Opvallend is dat de nabijheid van dagelijkse voorzieningen het hoogst is in de ring rond het centrum, en niet in het centrum zelf. De aanwezigheid van de genoemde dagelijkse voorzieningen moeten gezien worden als indicator; als deze voorzieningen dichtbij aanwezig zijn, dan is de kans groot dat er ook andere voorzieningen (andere winkels, buurthuizen, OV-haltes, etc.) in de buurt aanwezig zijn en vice versa.
Trends groeiende stad in transitie
Nabijheid van dagelijkse voorzieningen
53
Beweging kinderen
32% voetbal
39% Noord
24%
41% Centrum
36% Nieuw-West
Fitness
44% Oost
19%
Zuid
Hockey
15% Basketbal
Waar sporten kinderen? woonbuurt elders in Amsterdam
10%
buiten Amsterdam buitenland
vecht- en verdedigingssporten
varieert weet niet/geen antwoord 0
5
10
15
20
25
30
35
2003 54
2013
2017
Samen stadmaken
48% 48% 49% 60%
Rigoureus vergroenen
elders in stadsdeel
Duurzaam en gezond bewegen
36% Zuidoost
Groeien binnen grenzen
42%
Meerkernige ontwikkeling
42% West
Bewegen leidt tot verlenging van het aantal gezonde jaren en tot meer levenskwaliteit. Op jongere leeftijd leidt het tot minder kans op obesitas, minder schooluitval, en betere resultaten op school. Om een gezonde levensstijl te stimuleren is er een beweegrichtlijn ontwikkeld die stelt dat kinderen minimaal 1 uur per dag moeten bewegen. In 2021 beweegt in Amsterdam maar 40% van de leerlingen in de 2e of 4e klas van het voortgezet onderwijs 5 dagen per week minimaal 1 uur per dag. Binnen de stad zijn er verschillen. Zo is het aandeel jongeren dat voldoende beweegt in Zuidoost (36%) en Nieuw-West (36%) lager dan gemiddeld, terwijl het aandeel in Oost hoger is dan gemiddeld (44%). Het aandeel jongeren (13-17 jaar) dat lid is van een sportvereniging is de afgelopen jaren toegenomen van 49% in 2017 tot 60% in 2022. Een zekere verklaring is niet bekend, maar waarschijnlijk hangt het samen met een toename van het aantal hbo- en wo-opgeleide ouders. Kinderen van deze ouders zijn vaker lid van een sportvereniging. De sporten die het meest beoefend worden in deze leeftijdsgroep zijn voetbal (32%), fitness (24%) en hockey (19%).
Trends groeiende stad in transitie
Aandeel kinderen dat voldoet aan beweegrichtlijn per stadsdeel
2022 55
cijfer
Groeien binnen grenzen Duurzaam en gezond bewegen
8
Meerkernige ontwikkeling
Om de verdichtende stad bereikbaar en gezond te houden zet Amsterdam, naast het openbaar vervoer, in op de fiets. De drukte in de stad vraagt om beter benutten en delen van ruimte. In principe moet er overal veilig en comfortabel kunnen worden gefietst. Amsterdam peilt met de “monitor fietstevredenheid” de tevredenheid onder de fietsers. Uit de laatste monitor met cijfers uit 2021 blijkt dat inwoners gemiddeld tevreden zijn over Amsterdam als fietsstad. Ook zijn inwoners tevreden over de fietspaden/ fietsroutes, en over aandacht voor fietsers en fietsen in het algemeen. Ook lijkt hier een stijgende lijn in te zitten. Het fietsparkeren wordt duidelijk minder gewaardeerd. Hier is verbetering in nodig. Projecten als de uitbreiding van de fietsparkeergelegenheid bij het Centraal Station en het opheffen van autoparkeerplaatsen ten gunste van fietsparkeren dragen hier aan bij. Bij de landelijke verkiezing “Fietsgemeente 2022” van de Fietsersbond scoort Amsterdam laag. Vergeleken met de andere grote gemeenten uit de G4 scoren Utrecht en Den Haag beter. Utrecht scoort beduidend beter op bijvoorbeeld infrastructuur. Ook in voorgaande jaren scoorde Amsterdam niet als (een van de) beste fietsgemeenten.
Trends groeiende stad in transitie
Fietstevredenheid
7,5
7
Rigoureus vergroenen
6,5
6
5,5
2019
2020
2021
Samen stadmaken
5
Fietstevredenheid in Amsterdam 56
Tevredenheid fiets parkeren
Fiets tevredenheid
Cijfer Amsterdam als fietsstad
Gemak fiets parkeren
57
Duurzaam en gezond bewegen Rigoureus vergroenen Samen stadmaken
58
Groeien binnen grenzen
Jaargemiddelde concentratie NO2 2021 in µg/m3
Naast berekeningen meet de GGD op diverse locaties in de stad de NO2 concentratie. In 2021 werden, voor het tweede jaar op rij, geen concentraties boven de jaargemiddelde gezondheidskundige advieswaarde van 40 µg/m3 (uit 2005) gemeten. Maar op geen van de meetpunten werd voldaan aan de nieuwe WHO-advieswaarde van 10 µg/m3 (uit 2021). Door verschillende ontwikkelingen, zoals elektrisch vervoer, is de verwachting dat de NO2 concentraties in de toekomst verder zullen dalen en dat de WHO-advieswaarde in zicht komt.
Meerkernige ontwikkeling
Luchtkwaliteit heeft grote invloed op de gezondheid. De afgelopen jaren is de hoeveelheid fijnstof (PM10), stikstofdioxide (NO2) en roet in de lucht afgenomen. Fijnstof wordt vooral veroorzaakt door bronnen die (ver) buiten Amsterdam liggen. De NO2 concentratie wordt voor een belangrijk deel bepaald door wegverkeer. Amsterdam heeft daarom meer invloed op NO2 dan op fijnstof. In de kaart is de berekende concentratie NO2 weergegeven. Hieruit blijkt dat de NO2 concentratie het hoogst is in het centrum van Amsterdam.
Trends groeiende stad in transitie
Luchtkwaliteit
59
Meerkernige ontwikkeling Groeien binnen grenzen Duurzaam en gezond bewegen
Blootstelling aan voortdurend geluid kan een negatieve invloed hebben op de gezondheid. Verkeerslawaai is een veel voorkomende vorm van geluid in de stad. Amsterdammers ervaren redelijk wat overlast van verkeerslawaai. Op de vraag om deze overlast in een rapportcijfer te vangen (1=ernstige overlast, 10=geen overlast) geven Amsterdammers gemiddeld een 6,6. De overlast is het grootst in Nieuw-West en in de wijken Geuzenveld, Slotermeer-Zuidoost, Osdorp-Oost en Overtoomse Veld. Ook in de wijken Oude Pijp, Weesperzijde, Nieuwmarkt/Lastage, Da Costabuurt en Bellamybuurt is de ervaren overlast groot. In de bovengenoemde wijkenkomt het rapportcijfer onder de 6,0 uit.
Trends groeiende stad in transitie
Overlast van verkeerslawaai
Rigoureus vergroenen
60
1-4
5 - 5,5
6 - 6,5
7 - 7,5
4-5
5,5 - 6
6,5 - 7
7,5 - 9
Samen stadmaken
Ervaren verkeerslawaai (hoe hoger rapportcijfer, hoe minder lawaai), 2021
61
631 x GEMENGDE BESTEMMING
Opgeheven parkeerplaatsen per stadsdeel in 2022
247 x FIETSPARKEREN
18%
46% 146 x WONINGBOUW
Noord
237 West
266
83
Centrum
260
Oost
11%
122 Zuid
407
Weesp
1
53 x AFVALCONTAINERS
52 x OV: DOORSTROMING & TOEGANKELIJKE HALTES
4%
4%
-
3%
3%
28 x MEER LOOPRUIMTE
21 x RAINPROOF
2%
2%
Ambitie t/m 2025: Opheffen van 7.000 - 10.000 parkeerplaatsen.
1.173
0
1.365
2000 2019
1.547
1.376
4000
6000 2022
10000
opgeheven parkeerplaatsen
2025 7x DEELMOBILTEIT
20 x TOURINGCARHALTE
P
P
VERVOER DELEN
62
12 x SERVICE VOORZIENINGEN
1%
1%
1%
Samen stadmaken
-5.461 totaal 2019 - 2022
8000
In 2022 hebben in totaal 1376 parkeerplaatsen een andere invulling gekregen. In bijna alle stadsdelen komt de vrijkomende ruimte ten goede aan fietsparkeren en mengsels van bestemmingen. Per stadsdeel zijn er ook verschillen. Zo is in oost veel ruimte ingevuld met afvalcontainers (37%), in nieuw west met woningbouw (55%) en in centrum met maatregelen bruggen & kademuren (25%). Vermeldenswaardig is ook dat in Zuidoost slechts 1 parkeerplek een andere bestemming heeft gekregen.
Rigoureus vergroenen
40 x VERKEERSVEILIGHEID
Duurzaam en gezond bewegen
47 x VERGROENING
Groeien binnen grenzen
Zuidoost
5%
Ongeveer 11 % van de openbare ruimte wordt in beslag genomen door geparkeerde auto’s. In het kader van de Agenda Amsterdam Autoluw worden parkeervakken opgeheven om meer ruimte te maken voor lopen, fietsen, fietsparkeren en groen. Doel is om in 2025 7.000 tot 10.000 parkeerplaatsen een andere invulling te hebben gegeven.
Meerkernige ontwikkeling
Nieuw-West
72 x MAATREGELEN BRUGGEN &KADEMUREN
Amsterdam werkt aan een autoluwe binnenstad. Dat betekent minder ruimte voor de auto en daarmee meer ruimte voor andere functies.
Trends groeiende stad in transitie
Auto-parkeren op straat
63
De fiets is, naast de voetganger, het belangrijkste en meest ideale vervoermiddel in de stedelijke mobiliteit. Daarom blijven we de komende jaren de fietsinfrastructuur in de stad verbeteren. In Amsterdam worden wegen, die voorheen vooral bestemd waren voor auto’s, meer en meer ingericht als fietsstraten. De fiets is op de fietsstraat de dominante weggebruiker, de auto is er te gast.
Dat de Binnenring hier in de schijnwerpers staat, betekent niet dat overal in de stad de fiets prioriteit krijgt boven de auto. Er zijn nog steeds projecten waar om uiteenlopende redenen veel ruimte voor de auto wordt gereserveerd. Voorbeelden zijn de nieuw ontworpen kruising Johan van Hasseltweg-Meeuwenlaan en de nieuwe Burgemeester Roëllstraat, bij de Burgemeester Rendorpstraat. De verwachting en de ambitie is dat dergelijke ‘autoprojecten’ steeds meer zullen verdwijnen.
Meerkernige ontwikkeling
Eén van de meest aansprekende projecten is de transformatie van de Binnenring. Deze wordt stukje bij beetje ingericht als een straat waar de fietser, naast de tram, de standaard is. De verkeerssnelheid wordt overal maximaal 30 km/uur, de trambanen liggen zoveel mogelijk vrij en de OV-haltes zijn goed bereikbaar.
In 2020 is de Weteringschans Oost als fietsstraat ingericht. In 2022 en 2023 wordt de Weteringschans West tot fietsstraat getransformeerd. Met deze herinrichting wordt de aansluiting gemaakt op de fietsstraat die in 2018 al op het Weteringcircuit is aangelegd. Op en rondom de kruising Weteringschans – Museumbrug komt er meer groen. Er worden 13 autoparkeerplekken in de openbare ruimte opgeheven en er worden fietsparkeerplekken gerealiseerd.
Trends groeiende stad in transitie
Voorbeelden investeringen duurzame mobiliteit
Bullebak - Brug 149
Groeien binnen grenzen
Marnixstraat Noord
Marnixplein
Bullebaksluis - Brug 160
Duurzaam en gezond bewegen
kruising Marnixstraat/Rozengracht
Verbindingsdam
kruising Marnixstraat/Elandsgracht
Czaar Peterstraat
Marnixstraat Zuid
Weteringschans incl. museumbrug
Sarphatistraat Noord incl. Alexanderplein Frederiksplein
Rigoureus vergroenen
Weteringcircuit
Sarphatistraat Midden
Weteringschans
gerealiseerde Weteringschans Oost
Sarphatistraat Zuid
impressie Weteringschans West en Museumbrug
Samen stadmaken
64
65
De vierde strategische keuze in de omgevingsvisie is ‘rigoureus vergroenen’. De inzet hierbij is om verdichting te laten samengaan met het groener en klimaatbestendiger maken van de stad. Daarbij staan kwaliteit en diversiteit voorop: we maken meer groen toegankelijk voor Amsterdammers, maar behouden ook stadsnatuur in ruige en rustige gebieden.
Groeien binnen grenzen Duurzaam en gezond bewegen
In deze monitor kijken we naar de verschillende waarden van het groen in en om de stad. Door verdichting raken meer stukken van de stad bebouwd, tegelijkertijd willen we dat de openbare ruimte zo groen mogelijk wordt ingericht. De hoeveelheid groen is belangrijk maar ook de bereikbaarheid Bereikbaarheid voor mens en dier. De relatie tussen vergroening en klimaatadaptie wordt in de monitor inzichtelijk gemaakt door schaduw op looproutes. Voor dieren is het van belang of het groen met elkaar verbonden is door ecologische verbindingen en ecopassages. De verschillende kaarten vullen elkaar aan en moeten daarom vooral in samenhang met elkaar worden bekeken. Als laatste laten we voorbeelden zien van (bottom-up) vergroeningsprojecten.
Meerkernige ontwikkeling
Groen speelt een belangrijke rol bij klimaatadaptatie. Door klimaatverandering wordt de kans op extreme hitte, extreme zomerse buien en perioden van droogte groter, en neemt de kwetsbaarheid voor overstromingen toe. Klimaatadaptatie betekent het aanpassen van de stad aan veranderingen in het klimaat, zodat de kwetsbaarheid hiervoor vermindert. In Amsterdam wordt gewerkt aan vier klimaatthema’s om de stad aan te passen aan klimaatveranderingen: hitte, droogte, wateroverlast door regenval, overstromingen door het falen van keringen. Rigoureus vergroenen gaat ook over schaduw op looproutes.
Trends groeiende stad in transitie
Rigoureus vergroenen
Rigoureus vergroenen Samen stadmaken
66
67
Meerkernige ontwikkeling Groeien binnen grenzen Duurzaam en gezond bewegen
Er zijn grote verschillen binnen de stad in de hoeveelheid openbaar groen (in vierkante meters) per inwoner per buurt. In de buurten binnen de ring A10 is de hoeveelheid groen per inwoner zeer beperkt. Buurten met parken zoals het Vondelpark, Oosterpark en Artis springen er positief uit, maar in de overige buurten is er minder openbaar groen. Opvallend is dat ook in enkele nieuwere buurten op IJburg en in Noord weinig openbaar groen aanwezig is. Dit is niet in lijn met de ambitie van de gemeente om meer openbaar groen aan te leggen in nieuwbouwwijken. In de periode dat grote delen van Zuidoost en Nieuw-West zijn ontwikkeld, was er meer aandacht voor openbaar groen bij het inrichten van de buurten.
Trends groeiende stad in transitie
Groenoppervlak
Rigoureus vergroenen
68
0 - 0,5
5 - 15
80 - 400
0,5 - 1
15 - 40
400 ->
1- 5
40 - 80
Geen gegevens
Samen stadmaken
Oppervlak openbaar groen in m2 per inwoner, per buurt, 2022
69
Groeien binnen grenzen Duurzaam en gezond bewegen
Door de afwezigheid van groen in het straatbeeld binnen de ring A10 zijn inwoners van deze gebieden meer afhankelijk van openbaar groen in de vorm van grotere stadsparken en stadsplantsoenen. Door een aantal grote stadsparken binnen de ring is voor de meeste Amsterdammers de afstand tot openbaar groen ongeveer gelijk. Uitzonderingen hierop zijn het centrum, de NDSM-werf, landelijk Noord en rondom Weesp. In landelijk Noord en rondom Weesp is er in principe veel groen aanwezig, maar dit is meestal landbouwgrond.
Meerkernige ontwikkeling
De populariteit van openbaar groen in de woonomgeving en parken manifesteert zich onverminderd in toename van het gebruik ervan en een over het algemeen stijgende waardering door Amsterdammers.
Trends groeiende stad in transitie
Afstand tot groen
Rigoureus vergroenen
Gemiddelde afstand (in meters) tot groen, per buurt, 2023 570m - 850m
Tot 280m
850m - 1150m Meer dan 1150m
280m - 570m
Om de afstand tot groen te bepalen wordt geken naar parkachtig groen, waarij parkachtig groen gedefinieerd is als stadsparken, stadsplatneonen en natuurparken van minimaal 1 hectare. 70
Samen stadmaken
Geen gegevens
71
72
Samen stadmaken
25 50%
50 - 75% 75 - 100% Geen gegevens
Rigoureus vergroenen
0-0 0 - 25%
Duurzaam en gezond bewegen
Aandeel groen in de private buitenruimte, per buurt, 2022 (in procenten)
Groeien binnen grenzen
Binnen de ring zien we dat voornamelijk de tuinen in gebieden van voor 1940 groener zijn. In stadsdeel Centrum zijn de tuinen aan de Keizergracht en de Herengracht het meest groen. Een groot deel van deze binnentuinen is ingericht met lage en hoge vegetatie. In de nieuwe wijken IJburg, Zeeburgereiland, het Amstelkwartier, de Zuidas en delen van Zuidoost is minder privaat groen. Deze gebieden bestaan uit relatief veel nieuwbouw waarvan er minder tuinen groen zijn aangelegd.
Meerkernige ontwikkeling
Naast openbaar groen is er ook privaat groen. Dit betreft groen in tuinen bij woningen, bedrijven en gemeenschappelijke binnentuinen. Groene tuinen dragen bij aan een gezonde leefomgeving voor mens en dier. Zo draagt het bij aan de demping van klimaateffecten, zoals hitte en wateroverlast. Samen met openbaar groen is het een maat voor hoe groen een buurt is.
Trends groeiende stad in transitie
Groene tuinen
73
74
Samen stadmaken
Schaduw op loopgebieden ( percentage, per buurt), 2023
Rigoureus vergroenen
Op basis van deze kaart wordt in 2024 gewerkt aan een uitwerking van deze indicator die door de tijd heen te volgen is.
Duurzaam en gezond bewegen
In de schaduw is de gevoelstemperatuur 10-15°C lager dan in de zon. Schaduw creëren is dan ook de meest effectieve manier om de gevoelstemperatuur omlaag te brengen.
Groeien binnen grenzen
De figuur laat de schaduw op loopgebieden zien. Dit is schaduw veroorzaakt door bomen én bebouwing. Onder loopgebieden vallen voetpaden, fietspaden, stoepen en klinkerwegen. Klinkerwegen gelden als loopgebied als er maximaal 30km/uur gereden kan worden. De schaduw op loopgebieden is bepaald op de maatgevende hittedag om 14:00.
Meerkernige ontwikkeling
De monitoring in de vorm van indicatoren op het gebied van klimaatadaptatie is nog in ontwikkeling. Vandaar dat voor de monitor Omgevingsvisie vooralsnog alleen de indicator ‘schaduw op loopgebieden’ is uitgewerkt.
Trends groeiende stad in transitie
Schaduw op looproutes
75
Duurzaam en gezond bewegen Rigoureus vergroenen Samen stadmaken
Ecologische Hoofdstructuur Ecopassages
Groeien binnen grenzen
Ecologische verbindingen en ecopassages in en rondom Amsterdam, 2022
Veel groen in de buitenwijken is verbonden via ecologische verbindingen. Groengebieden rondom het Centrum zijn vaak niet verbonden met andere groengebieden. Zo zijn onder andere het Vondelpark, het Oosterpark, het Weteringplantsoen en het Sarphatipark in beperkte mate verbonden met andere groengebieden. In de stadsdelen Noord en Nieuw-West is de oppervlakte verbonden groen het grootst.
Meerkernige ontwikkeling
Om te zorgen dat de soorten zich kunnen verplaatsen tussen de natuurlijke leefomgevingen lopen er verbindingen tussen groengebieden door de stad. Dit zijn verbindingen over land en ecopassages. Hiermee wordt het leefgebied voor dier- en plantensoorten vergroot. In de Hoofdgroenstructuur zijn deze verbindingen aangewezen als ‘ecologische verbindingen’. De groengebieden zijn met elkaar verbonden als ze dicht genoeg tegen elkaar aanliggen of wanneer ze worden verbonden door ecologische passages, verbindingslijnen uit de Hoofdgroenstructuur of verbindingen uit de ecologische hoofdstructuur. Verbondenheid via water en bomen is (nog) niet meegenomen. Er is geen onderscheid gemaakt tussen verbindingen die meer geschikt zijn voor specifieke doelsoorten.
Trends groeiende stad in transitie
Ecologische verbindingen.
Verbindingslijn uit Hoofdgroenstructuur
76
77
Vergroening in de Dapperbuurt: Jungle Amsterdam
De combinatie van gehandhaafde bestaande grote bomen, de monumentale watertoren midden in het park, de karakteristieke insteekhaven en de strategische ligging vormen de basisingrediënten voor een klassiek buurtpark. De watertoren was onderdeel van de Zuidergasfabriek. Om veel biodiversiteit in het park te creëren, is gekozen voor een gevarieerde beplanting. Er zijn verschillende natuurlijke leefomgevingen, zoals bloemrijk grasland, vaste planten, heesters en veel soorten (bloeiende en vruchtdragende) bomen. De oude bestaande bomen vormen het uitgangspunt voor het ontwerp van het park. Door de toevoeging van nieuwe bomen is de bomenbalans van Overamstel positief. Uit het oogpunt van circulariteit zijn de oude klinkers uit het gebied hergebruikt in de paden. Het park draagt bij aan verbetering van de luchtkwaliteit en vermindering van hittestress. Door de centrale ligging in de wijk is het park een koele oase voor veel bewoners. Dichtbebouwde stadswijken met hoogwaardig groen in de buurt: Amsterdam past deze beproefde en populaire combinatie graag toe.
De wens om de Dapperbuurt te vergoenen is groot. De Jungle merkte op dat er veel kleine initiatieven waren. Hierover werd onderling niet met elkaar gecommuniceerd, een visie ontbrak. De Jungle heeft in de afgelopen jaren inzichten gedeeld met betrokken bewoners en de gemeente. Hieruit is het Groenplan Dapperbuurt ontstaan.