(2) Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme_2025.pdf

Definitieve versie

Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme Juli 2025

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

Inhoud Over dit informatiebeeld............................................................................................. 3 Overkoepelende trends .............................................................................................. 5 1. Landelijk dreigingsniveau blijft gehandhaafd ............................................................................ 5 2. Klassieke ideologieën verdwijnen meer naar de achtergrond .................................................... 5 3. Online radicalisering en verjonging ........................................................................................... 5 4. Verharding en polarisatie in het spanningendomein ................................................................. 5 5. Conclusie .................................................................................................................................. 6 1 Islamitisch extremisme en islamitische radicalisering .................................................. 7 1.1 Landelijk beeld.......................................................................................................................... 7 1.2 Amsterdams beeld .................................................................................................................. 10 2 Rechtsextremisme en rechtse radicalisering.............................................................

13 2.1 Landelijk beeld.........................................................................................................................13 2.2 Amsterdams beeld ................................................................................................................... 17 3 Anti-institutioneel extremisme en anti-institutionele radicalisering ........................... 19 3.1 Landelijk beeld........................................................................................................................ 19 3.2 Amsterdams beeld .................................................................................................................. 21 4 Linksextremisme en linkse radicalisering ................................................................. 24 4.1 Landelijk beeld........................................................................................................................ 24 4.2 Amsterdams beeld .................................................................................................................. 25 5 Overige vormen van extremisme en radicalisering .................................................... 27 5.1 Landelijk beeld........................................................................................................................

27 5.2 Amsterdams beeld .................................................................................................................. 27 6 Statelijke inmenging .............................................................................................. 29 6.1 Landelijk beeld........................................................................................................................ 29 6.2 Amsterdams beeld .................................................................................................................. 30 7 Polarisatie en haat ................................................................................................. 32 7.1 Haat naar specifieke groepen .................................................................................................. 32 7.2 Gevolgen van de oorlog in Gaza .............................................................................................. 36 7.3 Polarisatie en spanningen ........................................................................................................ 37

2

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

Over dit informatiebeeld Dit informatiebeeld beschrijft de trends en ontwikkelingen op het gebied van spanningen, radicalisering en extremisme in Amsterdam, voor zover bekend bij het programma Radicalisering en Extremisme. Met het informatiebeeld informeert het programma de gemeenteraad, bestuurders, beleidsmakers en samenwerkingspartners, zodat zij kunnen bepalen of bijsturing van het beleid nodig is. Het vormt daarmee de basis voor het beleid en de inzet van het programma. Dit informatiebeeld betreft de periode juni 2024 t/m juli 2025 en bouwt voort op de eerdere informatiebeelden. Het is gebaseerd op gesprekken met professionals uit de stadsdelen, professionals van andere organisatieonderdelen binnen de gemeente en vanuit partnerorganisaties, gesprekken met wetenschappers, informatie vanuit de integrale Persoonsgerichte Aanpak Radicalisering (iPGA-R) en het Steunpunt Radicalisering1, cijfers vanuit de Burgermonitor (2023) en Veiligheidsmonitor (2024), het jaarverslag 2024 van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD), het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) en overige informatie bekend binnen de directie Openbare Orde en Veiligheid.

Extremisme is het uit ideologische motieven bereid zijn om niet-gewelddadige en/of gewelddadige activiteiten te verrichten die de democratische rechtsorde ondermijnen. Voorbeelden van niet-gewelddadige ondemocratische activiteiten zijn systematisch haatzaaien, intimideren of het doelbewust verspreiden van desinformatie. Radicalisering is de groei naar extremisme en een (persoonlijk) proces waarin sprake is van een groeiende bereidheid om diepingrijpende veranderingen in de samenleving na te streven of deze te ondersteunen. De definitie voor extremisme is de definitie die de AIVD en NCTV sinds voorjaar 2023 hanteren. Zie https://www.aivd.nl/onderwerpen/extremisme en https://www.nctv.nl/onderwerpen/extremisme. De definitie voor radicalisering is de definitie van de AIVD.

Leeswijzer Bij het lezen van dit rapport is het van belang enkele kanttekeningen in acht te nemen. Ten eerste is radicalisering een complex, individueel proces dat door veel verschillende factoren wordt bepaald. Vatbaarheid voor radicalisering betekent nog niet dat dit ook leidt tot extremisme: de meeste mensen met radicale ideeën zetten deze niet om in gewelddadige of ondemocratische acties. Ten tweede zal de informatie in dit informatiebeeld altijd incompleet zijn. Radicalisering is een ongrijpbaar en vaak onzichtbaar fenomeen. Ook over haat en polarisatie is weinig harde informatie beschikbaar. Bovendien is de gemeente beperkt in wat zij kan en mag op het gebied van informatieverzameling en daarmee voor een belangrijk deel afhankelijk van wat de veiligheidspartners binnen hun bevoegdheden kunnen delen. Ten derde is belangrijk te benoemen dat de beschreven vormen van extremisme en radicalisering niet altijd een geweldsdreiging vormen, maar ook zonder geweld een bedreiging kunnen zijn voor de democratische

1

Voor informatie over personen in de iPGA-R is de peildatum 31 mei 2024 gehanteerd, bij informatie vanuit het Steunpunt is gekeken naar de meldingen en adviesvragen in de periode 1 juni 2023 t/m 31 mei 2024.

3

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

rechtsorde.2 Bovendien is soms informatie opgenomen waarbij er wel sprake is van ideologische motieven, maar geen sprake is van extremisme (zie definitie op pagina 3). In het Amsterdams beeld zijn bewust ook vermoedens en persoonlijke inschattingen van professionals meegenomen. Hoewel dit vaak geen harde signalen betreft, is het wel waardevol deze signalen te kennen. Dit geeft immers een breder beeld van de problematiek in de stad. Dit informatiebeeld is een weergave van de beschikbare informatie en de ontwikkelingen ten opzichte van het vorige informatiebeeld (juni 2024) per thema. Daarbij zijn de vier vormen van extremisme aangehouden die in de landelijke dreigingsbeelden zijn benoemd: achtereenvolgens islamitisch extremisme (hoofdstuk 1), rechtsextremisme (hoofdstuk 2), anti-institutioneel extremisme (hoofdstuk 3) en linksextremisme (hoofdstuk 4). Informatie over overige vormen van extremisme is opgenomen in het vijfde hoofdstuk. In lijn met de nieuwe koers van het programma Radicalisering en Extremisme3 zijn thema’s toegevoegd aan dit informatiebeeld, namelijk statelijke inmenging (hoofdstuk 6) en polarisatie en haat (hoofdstuk 7). De informatie in deze hoofdstukken gaat dus niet over radicalisering en extremisme. De tot personen herleidbare informatie is onleesbaar gemaakt in de openbare versie van dit document (Woo art. 5.1d).

Dit betreft vooral informatie vanuit de Amsterdamse casuïstiek en meldingen bij het Steunpunt Radicalisering.

2 Een democratische rechtsorde is een maatschappelijke orde gebaseerd op recht en democratie. Het gaat zowel om een

politiek systeem (democratische rechtsstaat) waarin de verhouding tussen overheid en burgers wordt georganiseerd. Als om een wijze van samenleven (open samenleving) waarin de verhoudingen tussen burgers onderling worden georganiseerd. 3 Zie https://amsterdam.raadsinformatie.nl/document/13374376/1/09012f9780e4f16d.

4

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

Overkoepelende trends 1.1 Landelijk dreigingsniveau blijft gehandhaafd Sinds 2023 staat het landelijke dreigingsniveau op niveau 4 (substantieel), het op één na hoogste dreigingsniveau. Dit betekent dat de kans op een aanslag in Nederland reëel wordt geacht. Het jihadisme blijft daarbij de grootste dreiging, maar ook rechtsextremisme en anti-institutioneel extremisme blijven nadrukkelijk aanwezig. De oorlog in Gaza speelt hierin nog steeds een belangrijke rol, omdat extremistische organisaties de gebeurtenissen gebruiken in hun propaganda en oproepen tot geweld. Het dreigingsbeeld is daarmee diffuus, risico’s op radicalisering en extremistisch geweld komen uit verschillende richtingen.

1.2 Klassieke ideologieën verdwijnen meer naar de achtergrond Uit casuïstiek, meldingen en signalen van professionals blijkt dat klassieke ideologische stromingen bij veel vormen van extremisme nog wel aanwezig zijn, maar steeds minder herkenbaar als één vastomlijnd geheel. Personen combineren elementen uit verschillende denkbeelden of laten een duidelijke ideologische basis deels los. Fascinatie voor geweld, aansluiting bij online groepen en psychische problematiek spelen daarbij vaker een rol. Dit sluit aan bij de ontwikkeling van zogenoemde knip-en-plakof salad bar-ideologieën, waarbij overtuigingen uit uiteenlopende stromingen door elkaar worden gebruikt. Het indelen in de gekende vaste categorieën wordt daardoor lastiger en de overlap tussen extremistische uitingen neemt toe. Ook linksextremisme en activisme blijven zichtbaar. Daarbij is een vermenging te zien met pro-Palestina-bewegingen, waarbij bewegingen elkaar vinden in gezamenlijke acties.

1.3 Online radicalisering en verjonging Radicalisering vindt in toenemende mate online plaats. Jongeren komen via sociale media, gamingomgevingen en chatgroepen in aanraking met extremistische content en gelijkgestemden. Dit proces verloopt snel en vaak buiten het zicht van autoriteiten. Met name bij jihadistisch en rechtsextremistisch gedachtegoed zien we een sterke verjonging. Jonge jongens worden in korte tijd gemobiliseerd en sluiten zich aan bij internationale online netwerken, waarin oudere en jongere generaties elkaar ontmoeten. Voor jongere groepen vindt het contact met gelijkgestemden vrijwel uitsluitend online plaats. De dynamiek binnen deze netwerken zorgt ervoor dat radicale uitingen snel worden verspreid en geweldsfascinatie wordt gevoed.

1.4 Verharding en polarisatie in het spanningendomein Naast radicalisering zien we een bredere verharding van sentimenten die samenhangt met maatschappelijke spanningen. De oorlog in Gaza speelt hierin een centrale rol. Grote incidenten en de nasleep ervan, zoals rond de voetbalwedstrijd tussen Ajax en Maccabi Tel Aviv, gaan gepaard met gevoelens van machteloosheid en wantrouwen richting de overheid bij delen van de bevolking. Dit voedt wij-zij-denken, waarbij groepen tegenover elkaar komen te staan. De felheid van discussies zorgt ervoor dat spanningen niet beperkt blijven tot het publieke debat, maar doordringen tot culturele instellingen, universiteiten en scholen, waar ook jongeren intensief bij betrokken zijn. Hoewel betrokkenheid positief kan zijn, leidt de polariserende dynamiek ertoe dat sommige groepen zich minder veilig voelen. Met name Joodse en islamitische Amsterdammers ervaren een toename in onveiligheidsgevoelens, maar ook andere groepen, zoals lhbtiqa+-personen, merken de effecten van het verharde klimaat. In dit bredere spanningsveld speelt discriminatie een duidelijke rol. 5

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

1.5 Conclusie In algemene zin kunnen we stellen dat de trends in lijn liggen met het vorige informatiebeeld. De thema’s uit het landelijk dreigingsbeeld zijn in Amsterdam grotendeels herkenbaar, maar niet in alle gevallen even sterk zichtbaar. Dit komt deels door beperkt lokaal zicht, bijvoorbeeld op online radicalisering. Daarnaast komen bepaalde fenomenen in Amsterdam minder voor dan in andere delen van het land, zoals de soevereine denkbeelden. De belangrijkste ontwikkelingen liggen in de verharding van sentimenten, de vervaging van ideologische grenzen en de online verjonging van extremistische bewegingen. Daarmee blijft het risico bestaan dat spanningen, polarisatie en radicalisering elkaar versterken. Totale casuïstiek integrale Persoonsgerichte Aanpak – Radicalisering In totaal zijn er op de peildatum van dit informatiebeeld (1 juli 2025) 15 personen opgenomen in de iPGA-R. Ten behoeve van monitoring worden dossiers in de iPGA-R gecategoriseerd naar vorm van extremisme, waarbij de categorie wordt gehanteerd die het best aansluit bij de ideologie van de persoon. Van de 15 personen in de iPGA-R zijn tien personen opgenomen voor islamitisch extremisme, drie personen voor rechtsextremisme, één persoon voor antiinstitutioneel extremisme en één persoon voor overig extremisme.

6

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

1 Islamitisch extremisme radicalisering

Definitieve versie

en

islamitische

Islamitisch extremisme omvat alle vormen van extremisme voortkomend uit een fundamentalistische (zeer strikte, letterlijke, antiliberale) opvatting van de islam. De NCTV en AIVD gebruiken de term ‘jihadisme’ voor een bepaalde vorm van islamitisch extremisme, door de AIVD als volgt gedefinieerd: Extremistische ideologie waarin de verheerlijking van de gewelddadige jihad centraal staat. Aanhangers van dit gedachtegoed streven naar een islamitische staat of kalifaat door middel van een gewelddadige strijd. Wanneer we in dit informatiebeeld informatie beschrijven van de NCTV en AIVD volgen wij de door hun gebruikte terminologie. Het gaat hier dus nadrukkelijk om de gewelddadige invulling van de term jihad.

1.1 Landelijk beeld Het dreigingsniveau blijft gehandhaafd op niveau vier, wat wijst op een reële kans op een aanslag. Hierbij wordt gewezen op het jihadisme als de grootste en aanhoudende dreiging.4 Hierbij gaat het in de meeste gevallen om dreiging vanuit ISIS-aanhangers. Jihadisme in mondiale context In hun meest recente analyse geeft Interpol aan dat jihadistisch terrorisme in Europa verantwoordelijk is voor de meeste en dodelijkste aanslagen.5 De AIVD en NCTV onderscheiden drie type jihadistische aanslagen: (door ISIS) geïnspireerde, gestimuleerde en aangestuurde aanslagen.6 De meeste aanslagen die in Europa worden uitgevoerd zijn geïnspireerd door het gedachte goed van ISIS.7 Hierbij is er meestal sprake van een alleen handelende dader en een eenvoudige opzet, maar met soms veel slachtoffers. Voorbeelden hiervan zijn de verschillende aanslagen in Duitsland waarbij met een auto ingereden wordt op een menigte, zoals tijdens de kerstmarkt in Maagdenburg.8 De gestimuleerde en aangestuurde aanslagen zijn echter eveneens weer in opkomst.9 Deze zijn vaak ambitieuzer en professioneler van opzet dan geïnspireerde aanslagen. Bij gestimuleerde aanslagen zoekt de dader eerst contact met ISIS.

De AIVD wijst hierbij naar verijdelde aanslagen rondom het EK voetbal en de Olympische Spelen in Parijs, maar ook naar een voltooide aanslag in de Duitse Stad Solingen waar een Syriër drie mensen doodstak. Bij door ISIS aangestuurde aanslagen spelen de ISIS-structuren een nog grotere rol. Hierbij verwijst AIVD naar de aanslag in Moskou in maart 2024, maar ook naar recentere verijdelde voorbereidingen in Europa.10 Hoewel de jihadistische dreiging al langer toeneemt, spelen de terroristische aanslagen van Hamas in Israël van oktober 2023 en de daaropvolgende oorlog die Israël voert in Gaza daarbij een grote 4 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 5 Europol (2025). European Union Terrorism Situation and Trend Report 2025 (TE-SAT). 6 AIVD (2025). AIVD jaarverslag 2024; NCTV (2024). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. December 2024. 7 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 8 NOS (2024, 20 december). https://nos.nl/artikel/2549100. 9 AIVD (2025). AIVD jaarverslag 2024. 10 AIVD (2025). AIVD jaarverslag 2024.

7

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

rol. Jihadistische groepen gebruiken deze gebeurtenissen in hun propaganda om aanhangers op te roepen aanslagen te plegen tegen christelijke en Joodse doelen in het Westen.11 Voor West-Europa gaat de grootste bedreiging uit van ISKP, constateert de NCTV. Dit is een tak van ISIS die is ontstaan in Afghanistan, maar inmiddels aanwezig is in meerdere landen in Centraal-Azië en West-Europa. De dreiging vanuit Al Qa’ida tegen Europa is veel geringer.12 Daarnaast lijkt ook de dreiging van ISIS-Syrië en ISIS-Somalië wat afgenomen.13 Tegelijkertijd is het nog onduidelijk wat de gevolgen zijn van de val van het Syrische Assad-regime in december 2024. Er is vrees dat ISIS zal proberen ISIS-strijders te bevrijden uit detentiecentra in Noordoost-Syrië, al is dit na de machtsovername nog niet gebeurd.14 Ook zijn er zorgen over hoe goed het nieuwe regime in staat zal zijn terrorisme tegen te gaan.15 Jihadistische dreiging in Nederland Bekende jihadistische netwerken zijn in Nederland al enige tijd nauwelijks actief. Echter, er lijkt een nieuwe generatie jonge jihadisten te zijn die vooral online actief is en die zich sterk bezighouden met de oorlog in Gaza.

Daar komen zij makkelijk in aanraking met ISIS-propaganda.16 Begin 2025 bevonden zich nog ongeveer 25 Nederlandse uitreizigers in het door Hay'at Tahrir alSham (HTS) gecontroleerde deel van Syrië .17 Het is niet waarschijnlijk dat zij van plan zijn terug te keren naar Nederland, mede omdat ze verwachten gevangenisstraffen te krijgen en langdurig gescheiden te worden van hun kinderen.18 In het Noordoosten van Syrië bevinden zich nog ongeveer 15 Nederlandse mannen, 5 vrouwen en 25 kinderen in opvangkampen. Zij vormen een groter risico als zij vrij komen, omdat ze onderdeel zijn geweest van ISIS. Ook kan een langdurige en zware gevangenschap bijdragen aan haat tegen het Westen. Een deel van deze uitreizigers heeft al aangegeven de wens te hebben terug te keren naar Nederland. Online radicalisering Alleen handelende daders zijn moeilijk door de autoriteiten te signaleren.19 Vaak gaat het om jongeren die online radicaliseren. Online radicalisering speelt dan ook een belangrijke rol binnen de Nederlandse jihadistische beweging. De jihadistische beweging kent groepen die vrijwel uitsluitend online opereren. Deze internationale netwerken bestaan uit leden die elkaar vaak nooit fysiek hebben ontmoet.

De dreiging van deze online netwerken is drievoudig.20 Ten eerste houden zij het gedachtegoed van ISIS levend door het verspreiden van toegankelijke, visuele propaganda gericht op jongeren. In deze online omgevingen ontbreekt een corrigerend geluid en worden extremistische uitingen juist beloond, wat radicalisering versnelt. Jongeren, vaak jongens met een behoefte aan identiteit en zingeving en regelmatig met psychiatrische of psychosociale problemen, zijn hiervoor extra vatbaar. Zij komen relatief makkelijk terecht in deze netwerken waarin haat wordt gestimuleerd. Ten tweede vormen deze netwerken een voedingsbodem voor rekrutering door ISIS, die jihadisten in Europa proberen aan te zetten tot uitreizen of het plegen van aanslagen. Online 11 NCTV (2024). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. December 2024. 12 NCTV (2024). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. December 2024. 13 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 14 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 15 Europol (2025). European Union Terrorism Situation and Trend Report 2025 (TE-SAT). 16 AIVD (2025). AIVD jaarverslag 2024. 17 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 18 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 19 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 20 NCTV (2024). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. December 2024.

8

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

contacten met ISIS-elementen in het buitenland spelen hierin een belangrijke rol. Ten derde kunnen online jihadisten, geïnspireerd door propaganda of gestimuleerd via direct contact, daadwerkelijk overgaan tot geweld. De arrestatie van jonge jihadisten uit deze netwerken, ook in Nederland, laat zien dat de dreiging reëel is. Sinds de Gaza-oorlog in oktober 2023 is het aandeel zeer jonge verdachten toegenomen; ongeveer twee derde van de opgepakte jihadistische terrorismeverdachten in Europa is onder de twintig jaar.21 Heftige beelden van het conflict dragen waarschijnlijk bij aan hun snelle radicalisering.

Jihadistische en Rechtsextremisten online De AIVD signaleert dat minderjarigen steeds vaker betrokken zijn bij jihadistische en rechts-terroristische bewegingen, en dat zij daardoor een concrete dreiging voor de nationale veiligheid kunnen vormen (AIVD, 2025 - Een web van haat). Sinds 2023 neemt het aantal minderjarige jihadisten toe, terwijl de Nederlandse rechtsterroristische beweging al sinds 2020 grotendeels uit jongeren bestaat. Deze jongeren, vaak tussen de 12 en 17 jaar, komen via sociale media, gamingplatforms en chatgroepen eenvoudig in aanraking met extremistische propaganda. Omdat algoritmes ervoor zorgen dat zij steeds vaker met dit soort content worden geconfronteerd, kunnen zij in een online fuik belanden. Voor jongeren in de fase van identiteitsontwikkeling maakt dit hen extra gevoelig voor de invloed van extremistische boodschappen. De aard van de propaganda verschilt per stroming. Jihadistische content, vrijwel altijd afkomstig van of geïnspireerd door ISIS, verheerlijkt aanslagen, schetst een geromantiseerd beeld van het kalifaat en portretteert het Westen als vijand. Rechts-terroristische propaganda wordt vooral gevoed door stromingen als het accelerationisme, de omvolkingstheorie, antisemitisme en incel-ideologie, en verheerlijkt vaak aanslagplegers of roept op tot een blanke etnostaat.

Beide stromingen maken gebruik van memes, symbolen en codetaal, waardoor de inhoud voor ouders of detectiesystemen moeilijk herkenbaar is. Jongeren zijn daarbij niet alleen ontvangers, maar ook producenten van propaganda: zij bewerken en verspreiden materiaal, bouwen digitale netwerken op en verwerven aanzien en invloed in online gemeenschappen. Dit kan leiden tot daadwerkelijke dreiging. Minderjarigen praten in online gesprekken geregeld over aanslagen of uitreizen naar strijdgebieden. Soms is dat grootspraak, maar in Nederland en andere landen zijn de afgelopen jaren jongeren daadwerkelijk opgepakt voor aanslagdreiging of -planning.

Landelijke casuïstiek Sinds enkele jaren heeft het TER team22 bemoeienis met vrouwen die verdacht worden van of veroordeeld zijn voor een terroristisch misdrijf, de terugkeersters. De meeste van deze vrouwen zijn inmiddels uit detentie. Dit betekent dat de fase van eventuele terugplaatsing van de kinderen actueel is. Een opvallende ontwikkeling ten opzichte van vorig jaar is de sterke toename van minderjarige cliënten. Waar het TER-team in de basis werkt met volwassen cliënten, is er het afgelopen jaar sprake van een grote instroom van jongeren tussen de 12 en 18 jaar, waaronder ook veel kinderen 21 NCTV (2024). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. December 2024. 22 Sinds 2012 heeft Reclassering Nederland een gespecialiseerd, landelijk TER-team (Terrorisme, Extremisme en

Radicalisering) dat zich bezighoudt met het toezicht op personen die verdacht worden van of veroordeeld zijn voor het plegen of voorbereiden van terroristische misdrijven.

9

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

van 12 à 13 jaar. Deze groep bestaat uit jongeren met jihadistisch gedachtegoed, maar ook uit jongeren met rechts-extremistisch gedachtegoed. Het TER team maakt in deze zaken, in opdracht van het Openbaar Ministerie, de risicotaxatie VERA2r op. Bij het Landelijk Steunpunt Extremisme komen hulp- en adviesvragen over islamitisch-geïnspireerd extremisme het meest voor. Er is bewust voor gekozen om geen aantallen te noemen, omdat bij zorgen vaak niet direct duidelijk is of er daadwerkelijk sprake is van extremisme en er mogelijk een vertekend beeld kan ontstaan. Dit geldt echter voor alle hulp- en adviesvragen en dus niet exclusief voor Islamitisch-geïnspireerd extremisme. Ten opzichte van vorig jaar zijn er minder vragen binnengekomen over terugkeerders, dat lijkt in een afrondende fase te zijn gekomen. Vanuit de vreemdelingenketen komen ook nog vragen, maar minder ten opzichte van vorig jaar, omdat de dienstverlening daar een tijd heeft stilgelegen door ondercapaciteit, wat mogelijk geleid heeft tot minder hulp- en adviesvragen. Het LSE ziet een verjonging in de hulp- en adviesvragen, waarbij zorgen vaker minderjarigen betreffen. Dit geldt ook voor andere vormen van extremisme. Om aan de behoefte uit het veld tegemoet te komen, is het LSE recentelijk begonnen met een aparte dienst Kind en Jeugd, gericht op minderjarigen.

In ieder geval is het zo dat het gros van wat zij momenteel aan casuïstiek begeleiden, betrekking heeft op minderjarigen. Ook herkent het LSE de bredere ontwikkeling dat radicalisering bij jongeren steeds vaker (ook) online plaatsvindt. Ten aanzien van de inhoud van de hulp- en adviesvragen is zichtbaar dat de klassieke ideologische insteek naar de achtergrond verdwijnt. In plaats daarvan zijn er vaker hulp- en adviesvragen waarin sprake is van zorgelijk gedrag in relatie tot psychische problematiek (over alle vormen heen), een fascinatie voor geweld of een mix van verschillende overtuigingen. Dit zogeheten knip-en-plak extremisme maakt het lastiger om casussen in te delen in één specifieke categorie evenals het noemen van aantallen.

1.2 Amsterdams beeld Amsterdamse casuïstiek Sinds het vorige informatiebeeld (juni 2024) zijn er geen nieuwe personen ingestroomd in de iPGAR en zijn er drie personen uitgestroomd voor Islamitisch extremisme. Hierdoor is het aantal personen in de iPGA-R voor deze vorm van extremisme op de peildatum gedaald ten opzichte van vorig jaar, namelijk naar tien personen. Hiermee vormt het Jihadisme nog steeds de grootste groep binnen de iPGA-R. Vorig jaar zagen we dat het aantal casussen stabiel bleef, door een gelijkmatige in- en uitstroom. De aard van de casuïstiek voor Jihadisme is divers. Het gaat om vier vrouwen en zes mannen, waarvan één jonger dan 18 jaar. Meerdere casussen betreffen nog steeds personen die hebben verbleven in het strijdgebied in Syrië en Irak en inmiddels zijn teruggekeerd naar Nederland. Deze personen zijn veroordeeld voor deelname aan een terroristische organisatie. Een aantal van hen zijn nog gedetineerd, en een deel is inmiddels vrijgekomen. Bij het merendeel is sprake van multiproblematiek. De meeste casussen betreffen personen waarbij sprake is van psychische problematiek, beïnvloedbaarheid en vatbaarheid. Soms in combinatie met problematisch middelengebruik. Deze personen hebben meerdere delicten gepleegd, zoals geweld of vernieling.

Bij enkelen is er net als vorig jaar nog steeds sprake van fascinatie voor geweld, wapens en oorlog, wat ook online wordt geuit. De online omgeving kan hierbij niet alleen een rol spelen in het uiten van opvattingen, maar vormt ook een risicofactor voor beïnvloeding en verdere radicalisering. In enkele gevallen is sprake van vermenging met sterke afkeer richting politie, het delen van complottheorieën, verwijzingen naar 9/11 of de oorlog in Oekraïne, verdieping op het gebied van 10

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

soevereiniteit of harde opvattingen over vrouwen. In dat laatste geval gaat het om ideologie gedreven uitspraken. In hoeverre dergelijke uitspraken of standpunten daadwerkelijk ideologisch gedreven zijn, of voortkomen uit kwetsbaarheid of een roep om aandacht, blijft soms lastig vast te stellen. Tot slot vormt voor een enkeling de oorlog in Gaza nog steeds een voedingsbodem voor anti joodse en anti Israël uitingen en standpunten. Er is slechts één casus waarin géén psychische problematiek is vastgesteld. Hierbij speelt ideologie een zeer belangrijke rol.

Meldingen en adviesvragen Steunpunt Sinds het vorige informatiebeeld (juni 2024) zijn er 31 meldingen en adviesvragen binnengekomen bij het Steunpunt Radicalisering over mogelijk islamitisch extremisme. Geen van de meldingen hebben geleid tot een opname in de iPGA-R. Veel meldingen betreffen zorgen over radicalisering van een familielid of bekende. Bijvoorbeeld moeders die zich zorgen maken om radicalisering van hun zonen met veranderd gedrag. Contact tussen zoon en moeder wordt bijvoorbeeld moeilijker, jongens die zich terugtrekken of veel tijd doorbrengen in de moskee, en zorgen naar aanleiding van uitspraken over uitreizen naar Syrië. Andere zorgen gaan over Islamitische organisaties of moskeeën, bijvoorbeeld over medewerkers of over lessen die er worden gegeven. Maar ook concrete signalen worden gemeld zoals een vluchteling die een valse identiteit zou hebben opgegeven, filmpjes van bedreigingen en pogingen om medegevangenen te bekeren. Bij 7 van de 31 meldingen zijn minderjarigen betrokken, waarbij er meestal zorgen zijn over hun radicalisering. In één geval zijn er zorgen over een minderjarig meisje dat onder invloed staat van een net volwassen man waarmee ze een relatie heeft. In vijf van de meldingen lijkt er een link te zijn met Gaza, bijvoorbeeld als katalysator voor radicalisering.

Bij relatief weinig meldingen was er sprake van een verwijzing naar online activiteiten, namelijk bij vier. Signalen van vrouwenhaat kwamen bij drie meldingen voor en anti-LHBTIQ+ bij één. Overigens is in verschillende meldingen te zien dat er soms vragen zijn over de invulling van het islamitisch geloof, terwijl er geen sprake is van extremisme. Bijvoorbeeld een zorgpartij die zich afvraagt of er voor een client met problemen een buddy gevonden kan worden die hem kan ondersteunen bij zijn geloof. Ook valt op dat meerdere meldingen of adviesvragen gaan over bekeerlingen.

Beeld uit de stad Veiligheidspartners geven aan dat islamitisch extremisme in de stad niet prominent zichtbaar is in de openbare ruimte. De internationale context sijpelt echter wel door. Met name de oorlog in Gaza blijft een belangrijke bron van frustratie en polarisatie in bepaalde groepen, wat volgens professionals bijdraagt aan een gevoel van wantrouwen richting overheid en media. Wat zowel voor rechts-extremisme als jihadisme geldt, is dat het zich vooral online afspeelt. Professionals zien een jongere generatie die zich snel laat inspireren door extremistische content, vaak zonder dat zij eerder bij de autoriteiten in beeld zijn geweest. Deze groep opereert grotendeels buiten het zicht. Radicalisering vindt grotendeels plaats in internationale netwerken en op moeilijk te monitoren platforms, waar oudere netwerken en nieuwe minderjarigen elkaar vinden. Landelijk wordt de grootste dreiging toegeschreven aan internationale groeperingen zoals ISKP, maar lokaal ligt de zorg bij individuen die online radicaliseren. Het proces verloopt sneller en diffuser dan voorheen, waarbij fascinatie voor geweld soms een grotere rol speelt dan ideologie en grenzen 11

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

tussen stromingen vervagen. Waar netwerken eerder vooral op Syrië waren gericht, signaleert de politie dat nu Somalië in opkomst lijkt als aandachtsgebied, echter nog zonder aanwijzingen voor uitreizigers uit Amsterdam. De toegenomen emotionele lading rond internationale conflicten en de bredere verharding in het publieke debat vergroten volgens meerdere gesprekspartners het risico dat spanningen omslaan in snelle mobilisatie, met name onder jongeren. Ondanks dat er weinig activiteiten zijn waargenomen vanuit jihadistisch gedachtegoed, benadrukken professionals uit de stad dat de voedingsbodem voor islamitische radicalisering blijft bestaan, mede door de mobiliserende werking van de vernietigende oorlog in Gaza.

12

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

2 Rechtsextremisme en rechtse radicalisering Rechtsextremisme is extremisme dat voortkomt uit een sterk en systematisch wij-zij denken op basis van etniciteit (ras, volk of cultuur). Bijvoorbeeld vanuit racisme en wit superioriteitsdenken, antisemitisme, vreemdelingenhaat, moslimhaat of extreem nationalisme. Daarbij streven rechtsextremistische groepen of personen naar een meer autoritaire vorm van bestuur. De zogenaamde omvolkingstheorie is een populaire, rechtsextremistische complottheorie. Volgens deze theorie is er een doelbewuste strategie van een kwaadaardige groep machthebbers (vaak ‘de Joden’ of ‘de linkse elite’) om de oorspronkelijke westerse, witte bevolking te vervangen, verzwakken of vernietigen door het bevorderen van immigratie. Daarnaast bevat het gedachtegoed regelmatig vrouwenhaat en lhbtiqa+-haat. Sommige rechtsextremisten zien de emancipatie van vrouwen en de lhbtiqa+-gemeenschap als bedreiging voor traditionele waarden en rollenpatronen, en als bijdragend aan ‘omvolking’, omdat feminisme en homoseksualiteit zouden bijdragen aan een gebrek aan witte kinderen. Binnen het rechts-terroristisch online-milieu is een verbreding te zien in ideologie. Daarbij stellen personen hun eigen ideologie samen vanuit onder meer het accelerationisme, incelgedachtegoed, ecofascisme, occultisme en satanisme.

2.1 Landelijk beeld De rechtsextremistische beweging in Nederland wordt vooral gekenmerkt door identitarisme, nazisme en ultranationalisme. Rechtsextremisten hebben het idee dat hun gedachtegoed wereldwijd meer geaccepteerd wordt. Om deze acceptatie niet in de weg te zitten lijken ze, in ieder geval in het openbaar, geweld steeds vaker af te zweren. Toch is er nog steeds sprake van rechtsextremistische geweldsincidenten.23 Rechtsextremisme en -terrorisme in mondiale context In het Verenigd Koninkrijk leidde een dodelijk steekincident in Southport in juli 2024 tot een reeks protesten, vaak gewelddadig, in ongeveer 40 steden en dorpen tegen vluchtelingen en asielzoekers.24 Een groot deel van de deelnemers was niet verbonden aan rechtsextremisme, maar werd meegesleept door een cocktail van desinformatie, opruiing en rechtsextremistische retoriek.25 Britse extremistische influencers, en mogelijk Russische accounts, speelden een grote rol bij de verspreiding van desinformatie. De NCTV ziet dat de randvoorwaarden voor deze rellen ook in Nederland aanwezig zijn, waaronder de digitale dreiging vanuit Rusland gericht op beïnvloeding van het publieke debat26. Hiermee is een dergelijk geweldsexces ook in Nederland voorstelbaar.

Tegelijkertijd constateert de NCTV dat deze gewelddadige protesten niet los te zien zijn van normalisering van rechtsextremistisch gedachtegoed in meerdere Europese landen. Door 23 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 24 NCTV (2024). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. December 2024. 25 NCTV (2024). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. December 2024. 26 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025.

13

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

verkiezingsoverwinningen van radicaal rechtse en rechtsextremistische partijen voelen rechtsextremisten zich gesterkt in hun denkbeelden en gedrag.27 Zorgen over online groepen28 In Nederland en andere westerse landen is er groeiende zorg over de online activiteiten van rechtsterroristen, met name vanwege het aandeel jongeren dat actief is in deze netwerken en de snelheid waarmee zij soms radicaliseren.29 Jongeren, vaak jongens die zoeken naar identiteit en zingeving en regelmatig kampen met psychiatrische of psychosociale problemen, worden relatief gemakkelijk aangetrokken tot online rechtsextremistische groepen en chats. Er zijn meer online kanalen gekomen, vaak “764”- of “com”-netwerken genoemd, die vooral draaien om het delen en bekijken van gewelddadige beelden: beelden van schietpartijen, martelingen, onthoofdingen, oorlogsbeelden en seksueel misbruik.30 In deze digitale omgevingen ontbreekt een corrigerend geluid, worden haat en groepsverheerlijking aangemoedigd en is gewelddadige en terroristische content eenvoudig toegankelijk. Likes en aanmoedigingen versterken extremistisch gedrag, wat het risico op radicalisering vergroot. Transnationaal opererende terroristische organisaties, zoals The Base en Terrorgram Collective, maken hier actief gebruik van door propaganda te verspreiden en jongeren te rekruteren.

The Base en Terrorgram Collective zijn internationaal opererende rechts terroristische (online) netwerken die een belangrijke rol spelen in het verspreiden van het accelerationistische gedachtegoed.31 Dit gedachtegoed houdt in dat een onvermijdelijke rassenoorlog moet worden versneld nu het ‘blanke’ ras nog in de meerderheid is, door middel van geweld en aanslagen om zo een witte staat te kunnen stichten.32 The Base staat sinds vorig jaar op de Nationale Sanctielijst Terrorisme en de Europese lijst van terroristische organisaties. Terrorgram Collective is sinds 2024 op terrorismelijsten geplaatst in het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten, maar (nog) niet in Nederland of de EU.33 Door deze sancties zijn financiële tegoeden bevroren en is steun aan deze netwerken verboden. Ondanks deze maatregelen zijn er signalen dat The Base aan een heropleving werkt, mede doordat de bestrijding van rechts-extremisme in de VS minder prioriteit lijkt te krijgen onder de nieuwe regering. Op rechtsextremistisch gebied ziet de AIVD dat groepen in Europa steeds betere contacten hebben en vaker samenwerken.34 Zo worden filmpjes van elkaar gedeeld, zodat die meer kijkers trekken. Bovendien wordt de boodschap versterkt nu deze uit meerdere landen komt. In het verleden zagen ze elkaar juist eerder als concurrenten.

Rechts terroristische dreiging in Nederland Nederlanders zijn betrokken bij zowel The Base als bij de Terrorgram Collectieve.35 Dit kan leiden tot concrete dreigingen. Dit blijkt onder meer uit het geval van een veroordeling eerder dit jaar van

27 NCTV (2024). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. December 2024. 28 Zie ook kadertekst Jihadistische en Rechtsextremisten online op pagina 10. 29

Europol (2025). European Union Terrorism Situation and Trend Report 2025 (TE-SAT) ;NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 30 AIVD (2025). AIVD jaarverslag 2024. 31 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 32 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 33 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 34 AIVD (2025). AIVD jaarverslag 2024. 35 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025.

14

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

17-jarige Nederlander die, geïnspireerd door The Base, een eigen cel oprichtte (De Basis).36 Hierin waren zelfs kinderen van 12 en 13 jaar actief. Kenmerken van de aanhangers Naar schatting zijn er enkele honderden Nederlanders actief in de rechts terroristische online gemeenschap.37 Ze zijn lastig te detecteren omdat ze zelden fysiek samenkomen. Ook betreft het vooral eenlingen, zijn de online groepen vluchtig en wordt er veel overgestapt van het ene platform naar het andere.38 Aanhangers van het huidige rechtsterrorisme in Nederland zijn relatief jong: veelal jong volwassene en een aanzienlijk deel is zelfs minderjarig. Vaak hebben ze geen stabiele thuissituatie of sociaal vangnet. Ook kampen veel van hen met psychische problemen.39 Ideologieën binnen het rechtsterrorisme Deelnemers aan rechts terroristische netwerken stellen vaak hun eigen gewelddadige ideologie samen door online uiteenlopende extremistische stromingen te combineren tot een persoonlijk wereldbeeld.40 Dit combineren zij vaak met een geweldslust, versterkt door online gore-platforms waar extreem gewelddadige beelden circuleren.41 De NCTV constateert dat op deze platforms de ideologie niet de verbindende factor is, maar juist de fascinatie voor geweld.42 Tegelijkertijd kunnen deze beelden leiden tot afstomping, dehumanisering en een lagere drempel tot geweld.

De ideologische vermenging en psychosociale problematiek bemoeilijken een duidelijke inschatting van de dreiging.43 Momenteel is er niet één ideologische stroming dominant binnen het Nederlandse rechtsterrorisme.44 In veel gevallen wordt geput uit verschillende stromingen om een ‘eigen ideologie’ op te stellen. Deze ideologische vloeibaarheid wordt ook wel hybride ideologieën of saladebar-extremisme genoemd.45 Enkele van deze stromingen waaruit vermenging plaatsvindt zijn het eerder genoemde accelerationisme, die uit is op een snelle rassenoorlog, en nazisme of witte superioriteit. Daarnaast komt vrouwenhaat veelvuldig terug bij deze hybride ideologieën.46 Hierbij ook specifiek het incel-gedachtegoed. Incel staat voor involuntary celibacy (onvrijwillig celibatair). Aanhangers van dit gedachtegoed zijn doorgaans mannen die de samenleving de schuld geven voor hun gebrek aan seksuele en romantische relaties. Ook het ecofascisme is een stroming. Dit is een rechts-extremistische ideologie die stelt dat de harmonie tussen de witte mens en de natuur verloren is gegaan door onder meer massa-immigratie en globalisering.

De NCTV is alert op een kleine groep binnen het rechts-terrorisme die extremistisch gedachtegoed combineert met occulte stromingen, zoals satanisme.47 Hoewel occultisme op zichzelf niet gewelddadig is, wordt het in deze kringen gebruikt om geweld te verheerlijken en te legitimeren. 36 Rechtbank Rotterdam 17 maart 2025, ECLI:NL:RBROT:2025:3480. 37 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 38 AIVD (2025). AIVD jaarverslag 2024. 39 AIVD (2025). AIVD jaarverslag 2024. 40 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 41 Zie onder andere: Jelle van Buuren (2025, 4 juni). Wedstrijdje nihilisme in De Groene Amsterdammer. 42 NCTV (2024). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. December 2024. 43 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 44 NCTV (2024). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. December 2024. 45 Zie onder andere: Jelle van Buuren (2025, 27 februari). Saladebar-extremisme in De Groene Amsterdammer. 46.https://theconversation.com/i-analyzed-more-than-100-extremist-manifestos-misogyny-was-the-common-

thread-259347. 47 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025.

15

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

Aanhangers vermengen nazi-ideologie met mystieke symboliek en streven naar chaos en vernietiging. De invloed van deze occulte rechts-terroristische groepen blijft beperkt tot enkele online netwerken, maar kan bijdragen aan verdere radicalisering van jongeren met een fascinatie voor geweld. Rechtsextremistische dreiging in Nederland In tegenstelling tot rechtsterroristen zeggen de meeste Nederlandse rechtsextremisten hun gewenste witte etnostaat zonder geweld te willen vestigen.48 Maar om dit te bereiken zouden miljoenen mensen moeten worden gedeporteerd. Iets wat, zo concludeert de NCTV, niet zonder geweld mogelijk is.49 Ze proberen vooral hun extreme gedachtegoed te normaliseren en hun doel te bereiken vanuit een dominante maatschappelijke en politieke positie. De steeds verder gaande omarming van delen van dit gedachtegoed door politici en grote groepen in de samenleving baart de NCTV zorgen.50 Rechtsextremisten spelen in op bredere maatschappelijke onvrede in de maatschappij, zoals over migratie of inclusiviteitsbeleid.51 Voor sommigen zijn de rechtsextremistische ideeën een acceptabele oplossing voor maatschappelijke problemen. Met conservatieve ideeën over bijvoorbeeld man-vrouwverhoudingen en opvoeding van kinderen proberen ze aansluiting te vinden bij een bredere conservatieve groep binnen de samenleving.

Rechtsextremisten mengen zich onder andere in maatschappelijke discussies, verspreiden propaganda(filmpjes) en sluiten aan bij fysieke protesten of organiseren deze. Dit wakkert onvrede aan en leidt in sommige gevallen tot geweld. Te denken valt aan uit de hand gelopen protesten van raadsvergaderingen over asielzoekerscentra, vernielingen van moskeeën, huizen van statushouders en minderheden, azc’s en opvanglocaties.52 Overigens hebben ze nauwelijks aandacht voor de Gaza-oorlog, die ze beschouwen als een ‘ver-van-mijn-bed-show’.53 Andere plekken waar rechtsextremisten fysiek bij elkaar komen zijn de active clubs: dit zijn kleine groepen waar jonge mannen samen trainen in vechtsport en weerbaarheid.54 De AIVD ziet nog geen aanwijzingen dat zij trainen om anderen aan te vallen. Daarnaast constateert de NCTV ook dat er afgelopen jaar groepen zijn opgericht die elkaar ook fysiek wil ontmoeten.55 Hierbij worden vooral nazistische en accelerationistische propaganda verspreid, ook gericht op scholieren. Sommige aanhangers gaan over tot racistisch gemotiveerd geweld.

Landelijke casuïstiek Ten opzichte van vorig jaar is er weinig veranderd in de rechtse casuïstiek bij het landelijke TERteam van Reclassering Nederland. De instroom blijft beperkt. Af en toe komt er een volwassen cliënt in beeld met rechts-extremistische uitingen of deelname aan extremistische online fora. Ook binnen de recente grote instroom van jongeren tussen de 12 en 18 jaar is er sprake van rechtse denkbeelden. Het gaat om een kleine groep en het aandeel in de totale casuïstiek blijft laag.

48 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 49 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 50 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 51 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 52 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 53 NCTV (2024). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. December 2024. 54 AIVD (2025). AIVD jaarverslag 2024. 55 NCTV (2024). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. December 2024.

16

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

De online wereld speelt in toenemende mate een rol binnen verschillende vormen van extremisme. Daarnaast zien we thema’s als vrouwenhaat en antifeminisme zichtbaar, al komen die op dit moment (nog) niet als afzonderlijke casuïstiek terug binnen het TER-team. Dergelijke overtuigingen maken vaker onderdeel uit van bredere ideologische stromingen dan dat ze op zichzelf staan. Bij het Landelijk Steunpunt Extremisme komen hulp- en adviesvragen met betrekking tot rechtsextremisme minder vaak voor dan hulp- en adviesvragen over islamitisch-geïnspireerd extremisme, maar blijft de tweede grootste categorie. Ook hier valt de jonge doelgroep op, met name jongens, waarbij online activiteit een belangrijke rol speelt. Deze verjonging sluit aan bij de bredere trend dat minderjarigen steeds vaker onderwerp van zorg zijn. Nieuw dit jaar is dat er meer aandacht is voor vrouwenhaat binnen deze hulp- en adviesvragen. Dit werd voorheen niet apart gelabeld, maar wordt nu explicieter opgemerkt. De uitingsvormen lopen uiteen, soms gaat het om conservatieve opvattingen, soms om meer uitgesproken incelgedachtegoed. Daarnaast is er regelmatig sprake van een mix van ideologische elementen en fascinatie voor geweld, en ook bij deze doelgroep wordt knip-en-plak-ideologie teruggezien.

Een voorbeeld hiervan zijn 764 groeperingen, waar geen samenhangende ideologie of politiek doel achter lijkt te zitten, maar jongeren zich vooral aansluiten vanuit groepsgevoel of status.

2.2 Amsterdams beeld Amsterdamse casuïstiek Momenteel zijn drie mannen in de iPGA-R opgenomen vanwege rechtsextremisme. Sinds het vorige informatiebeeld (juni 2024) is er één persoon ingestroomd en zijn twee personen uitgestroomd voor rechtsextremisme. Hoewel het aantal casussen klein blijft, laat de recente instroom zien dat er ook in Amsterdam nog altijd signalen van rechtsextremisme zijn. In de huidige casuïstiek zijn opnieuw geen zeer jonge personen opgenomen die primair online radicaliseren; de jongste betrokkene is 25 jaar. De in het landelijk dreigingsbeeld beschreven typologie van het accelerationisme – een zeer jonge doelgroep die online radicaliseert – zien we niet terug in de Amsterdamse casuïstiek in de onderzoeksperiode. De betrokkenen zijn vooral in beeld gekomen door gedragingen in de fysieke ruimte, zoals geweldsdelicten of vernielingen. Het online domein speelt echter wel een rol in de vorm van extremistische uitingen en (chat)contacten. Bij alle betrokkenen is sprake van sociaal isolement of een gebrek aan een actief sociaal netwerk, vaak in combinatie met forse psychische problematiek en verslavingsproblematiek. Bij twee personen zijn wapens aangetroffen en is sprake van geweldsbereidheid. Qua ideologie zijn bij de drie personen diverse elementen en varianten van rechts-extremistisch gedachtegoed zichtbaar, in verschillende combinaties.

Bij één persoon is sprake van uiteenlopende extremistische uitingen, waaronder antisemitisme, moslimhaat, homofobie, Hitlerverheerlijking en een sterk anti-links sentiment. De ideologische positie is wisselend tussen pro-Russisch en proWesters. Opvallend is daarnaast de houding ten opzichte van vrouwen. Vrouwelijke professionals zijn uitgescholden, er is sprake geweest van mishandeling van de moeder en er loopt een strafzaak wegens geweld tegen een vrouw. Bij de tweede persoon zijn nationaalsocialistisch gedachtegoed en Hitlerverheerlijking zichtbaar, gecombineerd met een sterk anti-lhbtiq+-sentiment, de omvolkingstheorie en accelerationisme. Er is sprake van complotdenken waarin Joden verantwoordelijk worden gehouden voor internationale conflicten en waarin de overheid en politiek als onderdeel van deze vermeende samenzwering worden gezien. De derde persoon hanteert 17

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

eveneens de omvolkingstheorie en een volksnationalistisch gedachtegoed, met nadruk op het thema Zwarte Piet. Bij deze persoon valt daarnaast een sterk anti-overheidssentiment op.

Meldingen en adviesvragen Steunpunt Sinds het vorige informatiebeeld (juni 2024) zijn er acht meldingen en adviesvragen binnengekomen bij het Steunpunt Radicalisering over mogelijk rechtsextremisme. Dit is iets meer dan in de voorgaande periode. De meldingen en adviesvragen zijn divers. Zo zijn er zorgen omtrent radicalisering van personen, rechtsextremistische uitingen en berichten van beledigingen of bedreigingen richting de burgemeester. Meer specifiek was er nog een melding over iemand met extreemrechtse ideeën die lid wil worden van een air soft vereniging. In drie van de acht meldingen was er sprake van een minderjarige. Signalen van vrouwenhaat kwam één keer naar voren, evenals signalen van antisemitisme, anti-Islam en een link met de oorlog in Oekraïne. Er werden geen signalen benoemd van online activiteiten. Maar ook geen signalen die duidden op anti-LHBTIQ+, incells of een link met de oorlog in Gaza.

Beeld uit de stad In Amsterdam zijn het afgelopen jaar opnieuw signalen geweest van uitingen van rechtsextremisme, vooral zichtbaar in stickers, posters, bekladdingen en enkele vernielingen met racistische of extremistische teksten. Evenals vorig jaar geldt dat het moeilijk vast te stellen is in hoeverre er sprake is van acties vanuit specifieke organisaties of vanuit eenlingen. Manifestaties en demonstraties vanuit extreemrechtse groepen bleven beperkt in de stad. Wel zijn er bij enkele demonstraties, onder meer rond het conflict in Gaza, tegendemonstranten met rechtsextremistische uitingen gesignaleerd. Net als bij andere vormen van extremisme speelt een belangrijk deel van de rechts-extremistische dynamiek zich online af. Jongeren raken via sociale media en platforms als Snapchat of YouTube in aanraking met extremistisch gedachtegoed wat geweldsfascinatie kan versterken of oproepen. Vaak is er sprake van een vermenging van ideologische invloeden, mannelijkheidscultuur en psychosociale problematiek. De politie signaleert dat online netwerken en haatvideo’s jongeren snel kunnen beïnvloeden. Er circuleren veel filmpjes met gewelddadige content, vaak zonder duidelijke ideologische lijn. In dit verband wordt ook gewezen op de aanwezigheid van zogenoemde 764-groepen, die online jongeren kunnen aantrekken en beïnvloeden.

Ook zijn er volgens de politie valse meldingen van school shootings verspreid via Snapchat, wat duidt op een zorgelijke fascinatie voor geweld onder jongeren. Daarnaast komen er vanuit gemeentes en scholen zachte signalen over racistische en antisemitische uitingen vanuit een bepaalde groep inwoners, soms omschreven als extreemrechts of nazi-achtig. Ook vonden enkele incidenten plaats, zoals (oproepen tot) koranverbranding en spandoekenacties in de stad. Al met al lijkt het rechts-extremisme in Amsterdam beperkt zichtbaar in de openbare ruimte en bij fysieke mobilisatie. Ondanks de beperkte zichtbaarheid, dragen online dynamiek en incidenten wel bij aan een breder klimaat van polarisatie. Dit heeft gevolgen voor spanningen tussen groepen in de stad, waar in het hoofdstuk polarisatie en haat dieper op wordt ingegaan.

18

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

3 Anti-institutioneel extremisme institutionele radicalisering

Definitieve versie

en

anti-

Anti-institutioneel extremisme is een fenomeen waarbij personen en groepen zich vanuit ideologisch motief specifiek richten tegen democratische instituties en processen, en daarbij bereid zijn om (niet-)gewelddadige activiteiten te verrichten die de democratische rechtsorde ondermijnen.* Het gaat om het narratief dat er een kwaadaardige elite aan de macht is die de bevolking wil onderdrukken, tot slaaf wil maken of zelfs wil vermoorden. Volgens aanhangers van dit narratief heeft de elite de controle over onder meer de overheid, rechtspraak, media en wetenschap. Deze elite zou streven naar totale wereldcontrole en zaken verzinnen om de vrijheden van burgers in te perken, zoals de coronapandemie, klimaatverandering, de stikstofproblematiek of de oorlogen in Oekraïne en Gaza. Anti-institutionele groepen beschouwen zichzelf in oorlog met deze vermeende elite. Hun wereldbeeld en taalgebruik kenmerkt zich door een diepe vijandigheid en geweldsfantasieën, bijvoorbeeld in uitspraken over tribunalen en burgerarresten. Aanhangers van het soevereine gedachtegoed verklaren zich onafhankelijk van de Nederlandse staat (‘soeverein’ of ‘autonoom’) en keren zich hiervan af.

Ze geloven dat de overheid geen legitieme macht over hen uitoefent en ze zelf mogen bepalen of de wet- en regelgeving op hen van toepassing is.** Aanhangers van dit gedachtegoed kunnen een ‘soeverein’ leven en het opzetten van parallelle samenlevingen zien als een manier om te ontkomen aan de vermeende onderdrukking door de kwaadaardige elite. Soevereine denkbeelden uiten zich op verschillende manieren. Een beperkte groep aanhangers is bereid om geweld te gebruiken. *Definitie van de AIVD, zie Inlichtingenwoordenboek | Over de AIVD | AIVD. **Met de rug naar de samenleving: een analyse van de soevereinenbeweging in Nederland. AIVD/Nationale Politie/NCTV April 2024.

3.1 Landelijk beeld Anti-institutionele extremisten hebben het idee dat een samenzwering van machtige mensen de controle heeft over de overheid, rechtspraak, wetenschap en media. En dat zij deze macht inzetten om gewone mensen kwaad te doen.56 De groei van deze beweging lijkt wat afgenomen. Slechts een zeer klein deel is daadwerkelijk bereid om geweld te gebruiken, maar van deze groep gaat wel een reële geweldsdreiging uit.57 Anti-institutioneel extremisme en anti-institutionele radicalisering in mondiale context In het buitenland is al langer sprake van soevereinenbewegingen en een ontwikkeling naar extremisme en terrorisme.58 In de Verenigde Staten en Duitsland worden deze bewegingen gezien als een terroristische dreiging en zijn ze betrokken bij vele (soms) dodelijk geweldsincidenten.

56 AIVD (2025). AIVD jaarverslag 2024. 57 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 58 NCTV (2024). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. December 2024.

19

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

Internationale samenwerking met de Nederlandse soevereinenbeweging zou de dreiging in Nederland vergroten, maar tot op heden lijkt van een dergelijke samenwerking geen sprake.59 Anti-institutionele dreiging in Nederland De dreiging vanuit de anti-institutionele beweging in Nederland is klein, maar reëel. De NCTV benoemt hierbij de stroming van de soevereinen, maar ook de groep die ervan overtuigd is dat satanisch ritueel kindermisbruik plaatsvindt.60 Bovendien blijkt uit onderzoek dat complottheorieën, die vaak leven in deze beweging, een rol spelen bij de dreiging, Hoe sterker mensen geloven in (kwaadaardige) complotten hoe meer ze geneigd zijn geweld goed te praten, te faciliteren of te gebruiken.61 Anti-institutionele extremisten zijn slechts beperkt georganiseerd, waardoor het risico op georganiseerd geweld klein is.62 Wel hebben geweldsbereide anti-institutionele extremisten over het algemeen meer kennis over geweldsmiddelen en hebben ze hier meer ervaring mee dan andere extremisten. Veel van deze geweldsbereide extremisten hebben een fascinatie voor wapens. De legale (luchtdruk)wapens die zij bezitten kunnen op kortere afstand dodelijk zijn.63 Dat kan een risico vormen wanneer er sprake is van bepaalde ‘triggers’ zoals het verliezen van een partner of werk.

Ook de specifieke dreiging vanuit soevereinen uit zich waarschijnlijk niet zo snel in grootschalige aanslagen, maar mogelijk wel in kleinschalige geweldsincidenten gericht op vertegenwoordigers van de instituten waar zij zich tegen af zetten.64 Een deel van de soevereinen betaalt geen belastingen of haalt hun kinderen van school. Wanneer instanties dan contact zoeken met hen kan dit leiden tot bedreigingen, intimidatie, doxing en geweld tegen personen. De anti-institutionele beweging lijkt ook een rol te spelen bij de algemene verharding en normvervaging in Nederland. De verspreiding van complottheorieën en misinformatie draagt bij aan bedreigingen, intimidatie en geweld richting politici, wetenschappers en journalisten.65 Het aantal bedreigingen van politici en bestuurders is de afgelopen jaren drastisch toegenomen. Een groot deel daarvan is te herleiden tot anti-institutionele extremisten.66 De groei van de anti-institutionele beweging lijkt afgenomen. Ook is het deel van de groep dat geld wil doneren aan de beweging kleiner dan voorheen.67 Kenmerken van aanhangers De anti-institutionele extremisten die bereid zijn geweld te gebruiken komen uit diverse klassen van de samenleving, en zijn grotendeels woonachtig in ruraal Nederland.68 Het grootste deel is tijdens de coronapandemie geradicaliseerd.