2 Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme 2025

59 NCTV (2024). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. December 2024. 60 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 61 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025; AIVD (2025). AIVD jaarverslag 2024. 62 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 63 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 64 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 65 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 66 AIVD (2025). AIVD jaarverslag 2024. 67 AIVD (2025). AIVD jaarverslag 2024. 68 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025.

20

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

Ideologieën binnen het anti-institutionele extremisme De soevereinen vormen een belangrijke subgroep binnen de extremistische anti-institutionele beweging. In Nederland zijn er waarschijnlijk enkele tienduizenden aanhangers van dit gedachtegoed.69 Deze aanhangers zien de overheid als illegale macht. Zij verklaren zich autonoom en willen zo niks met de overheid te maken hebben. De meeste doen dit binnen de grenzen van de wet. Enkele tientallen tot honderd soevereinen geloven dat een gewelddadige confrontatie met de overheid onvermijdelijk is.70 Zij spreken over het oprichten van burgermilities en het uitvoeren van ‘burgerarrestaties’. Er worden wapens aangeschaft ter verdediging, maar soms ook ten behoeven van (dreiging met) geweld tegen personen. Sommige anti-institutionele extremisten vermengen hun ideeën met spiritualiteit, wat hun overtuigingen moeilijker herkenbaar maakt en het aanbieden van passende hulp bemoeilijkt. Dit vergroot hun isolement en kan radicalisering versterken. Tegelijkertijd komen spiritueel geïnteresseerden hierdoor sneller in aanraking met extremistisch gedachtegoed.71

Landelijke casuïstiek Anti-institutioneel extremisme vormt nog steeds een substantieel deel van de casuïstiek bij het landelijke TER-team. Opvallend is de toename van personen met soeverein gedachtegoed. Waar deze groep zich voorheen vooral binnen het demonstratierecht bewoog, zien we nu vaker dat er sprake is van het plegen van strafbare feiten en dreigende taal. De instroom is toegenomen en de ernst van de feiten neemt toe. Het blijft lastig om een goede werkalliance op te bouwen. Cliënten erkennen geen gezag en erkennen de reclassering niet. Er is vaak geen wederkerigheid, adviezen worden betwist en medewerkers als persoon soms gediskwalificeerd. Ook dreigt er soms doxing, wanneer cliënten gesprekken of rapportages online willen plaatsen. De groep soevereinen bestaat uit mannen en vrouwen. Waar eerder mannelijke kopstukken in beeld waren, blijkt uit nieuwsberichten dat nu ook een vrouw een leidende rol heeft. De meeste cliënten komen niet uit Amsterdam. Bij het Landelijk Steunpunt Extremisme kwam dit jaar slechts een klein aantal hulp- en adviesvragen binnen over anti-institutioneel extremisme en soeverein gedachtegoed. Er zijn enkele hulp- en adviesvragen geregistreerd en bij een beperkt aantal casussen is een begeleidingstraject opgestart. Vaak gaat het daarbij om een combinatie met andere verschijningsvormen, zoals rechtsextremisme.

Veel van dit gedachtegoed uit zich bovendien lokaal en zal mogelijk eerder worden opgemerkt bij niet-gebruikelijke instanties dan binnen zorg- en veiligheidslandschap. Voor professionals die hiermee te maken krijgen, blijft dit wel een actueel aandachtspunt. Het OMO (ondersteuningsaanbod maatschappelijke onrust) biedt hiertoe handvatten.

3.2 Amsterdams beeld Amsterdamse casuïstiek Momenteel is er één man opgenomen in de iPGA-R voor anti-institutioneel extremisme. Ten opzichte van het vorige informatiebeeld (juni 2024), zijn er het afgelopen jaar drie personen uitgestroomd. Er zijn geen nieuwe personen ingestroomd voor anti-institutioneel extremisme.

69 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 70 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025. 71 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025.

21

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

De betrokkene kwam tijdens de coronamaatregelen voor het eerst in beeld, waarbij onvrede over het overheidsoptreden een belangrijke rol speelde in zijn radicalisering. De persoon is actief binnen besloten online kanalen waarin anti-institutionele en complot gedreven denkbeelden centraal staan. Daarin zoekt hij nadrukkelijk aansluiting bij gelijkgestemden en spreekt hij over geweld tegen vertegenwoordigers van het gezag. Zijn ideologische uitingen bevatten elementen van een narratief waarin een corrupte elite de samenleving zou controleren, met verwijzingen naar veiligheidsdiensten die burgers zouden volgen of beïnvloeden. Betrokkene weigert medewerking uit wantrouwen tegen het systeem en steun uit de omgeving ontbreekt, terwijl zijn online netwerk zijn overtuigingen voedt.

Meldingen en adviesvragen Steunpunt Sinds het vorige informatiebeeld (juli 2024) zijn er bij het Steunpunt Radicalisering geen andere meldingen binnengekomen over mogelijk anti-institutioneel extremisme dan over vermoedelijk soevereine gedachtegoed. Dit waren er vijftien. Bijvoorbeeld over personen die hun stempas voor de Europese verkiezingen terugstuurden. Maar ook over personen die de belastingdienst of de woningcorporatie lieten weten ‘soeverein’ te zijn. In een enkel geval maakte het soevereine gedachtegoed deel uit van een breder patroon aan onbegrepen gedrag.

Beeld uit de stad Anti-institutioneel gedachtegoed met name online zichtbaar Anti-institutioneel gedachtengoed blijft in de stad aanwezig, maar manifesteert zich vooral online via netwerken en desinformatiekanalen. Tegelijkertijd signaleren veiligheidspartners een breder maatschappelijk wantrouwen richting overheid en instituties. Dat wantrouwen, mede gevoed door internationale conflicten, nationale politiek en lokale incidenten zoals de rellen en reacties rond Maccabi en het wissen van GVB-beelden, is niet hetzelfde als anti-institutioneel extremisme, maar kan er wel op aansluiten en zo een voedingsbodem vormen. Het narratief van een onbetrouwbare en vijandige overheid vindt daardoor brede weerklank, ook buiten groepen die eerder expliciet anti-institutioneel in beeld waren. Waar tijdens de coronaperiode de nadruk lag op verzet tegen maatregelen, is het sentiment inmiddels breder en richt het zich vooral op een vermeende kloof tussen burger en overheid. Gemeenschappen geven daarbij aan: “het is een politiek probleem dat ons wordt opgelegd.” Dit betekent dat spanningen zich minder tussen bevolkingsgroepen afspelen, maar verschuiven naar een breder maatschappelijk wantrouwen richting de overheid. Professionals merken dat dit wantrouwen zich ontwikkelt tot een chronisch sentiment.

Bewoners en zelfs professionals zelf ervaren een gebrek aan vertrouwen, waardoor meldingsbereidheid laag is. Er wordt zelfs regelmatig teruggegrepen naar eerdere kwesties, zoals de toeslagenaffaire. Sommigen zijn bang dat het huidige wantrouwen net zo onherstelbaar wordt als bij de ouders die daar slachtoffer van werden. Deze ontwikkeling wordt door professionals gezien als een belangrijke voedingsbodem voor anti-institutioneel extremisme. De rode lijn is dat het publieke debat verhardt, met een toenemende emotionele lading en politieke sensitiviteit rond thema’s als religie, veiligheid, opvoeding en sociale controle. Op straat blijven demonstraties plaatsvinden, met thema’s variërend van steun aan Palestina tot verzet tegen internationale conflicten. Deze protesten verlopen meestal ordelijk, maar veiligheidspartners signaleren dat de toon verharden kan, met meer emotionele lading en soms ook 22

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

geweld tegen politie of andere vertegenwoordigers van de overheid. Tegelijkertijd blijft het mobilisatievermogen beperkt en gaat het om relatief kleine groepen. Anti-institutioneel gedachtegoed manifesteert zich vooral online, op straat is de zichtbaarheid beperkt. Op socialemediaplatforms circuleren complottheorieën, fake news en oproepen die variëren van doxing van journalisten en wetenschappers tot fantasieën over tribunalen. Politie en partners zien dat ook ‘redelijke’ burgers en jongeren gevoelig zijn voor deze inhoud. Extreme denkbeelden en complotnarratieven trekken hen mee in een digitale dynamiek die wantrouwen en polarisatie versterkt. Daarbij is overlap zichtbaar met rechtsextremistische denkbeelden: boosheid op de overheid en de maatschappij vormt de gemene deler, ook al krijgt die niet altijd één stempel. Professionals geven aan dat anti-institutioneel gedachtegoed regelmatig samenloopt met psychische problematiek of verward gedrag. Daardoor is het vaak lastig te onderscheiden of gedragingen voortkomen uit ideologisch gemotiveerd extremisme of uit andere persoonlijke problematiek. Soevereine beweging In Amsterdam zijn signalen van het soevereine gedachtegoed aanwezig, zo hebben verschillende gemeentelijke afdelingen in 2025 brieven ontvangen met verwijzingen naar soevereine denkbeelden. De omvang lijkt wel beperkter dan in andere delen van het land.

Casussen komen vooral aan het licht bij confrontaties met instanties, zoals woningontruimingen of belastingzaken. Daarbij weigeren betrokkenen regels te accepteren of erkennen zij de legitimiteit van de overheid niet. In enkele gevallen leidde dit tot doxing en intimidatie van ambtenaren of deurwaarders. Daarnaast worden in huizen van de wijk72 soms complotachtige theorieën gesignaleerd, wat laat zien dat het gedachtegoed in bredere maatschappelijke kringen kan doorsijpelen, ook al gaat het vaak om zachte signalen. Volgens politie en partners gaat het in Amsterdam om een kleine groep. Hun activiteiten bestaan voornamelijk uit ontwijkend of storend gedrag, zoals het gebruik van valse documenten of het frustreren van procedures. Concrete aanwijzingen voor een toename van geweldsbereidheid zijn er niet. Grote incidenten spelen vooral in andere regio’s, zoals Oost-Nederland en Duitsland, waar ook gevallen bekend zijn van personen die wapens wilden aanschaffen. In Amsterdam beperkt het zich tot verzet bij instanties en enkele voorbeelden van doxing en bedreigingen. De soevereine beweging in Amsterdam blijft klein en vooral zichtbaar bij confrontaties met instanties, zonder aanwijzingen voor toenemende geweldsbereidheid.

Wel zijn Amsterdammers actief in landelijke netwerken en zijn er binnen het bredere anti-institutionele spectrum uitingen die deels overlappen met rechts-extremistische denkbeelden. Zo zijn er enkele incidenten gemeld met een pro-Israëlische signatuur, zoals bekladdingen en spandoekacties. Deze uitingen zijn lastig eenduidig te categoriseren, maar dragen wel bij aan het bredere spanningsveld. Dit wijst op een blijvende voedingsbodem van wantrouwen richting de overheid.

72 Een Huis van de Wijk is een laagdrempelige buurtvoorziening waar bewoners terechtkunnen voor ontmoeting,

activiteiten en ondersteuning.

23

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

4 Linksextremisme en linkse radicalisering Linksextremisme is extremisme vanuit anarchistische of antifascistische denkbeelden. In het anarchistische gedachtegoed staat het verwerpen van gezagsstructuren centraal. Anarchisten streven doorgaans naar een samenleving zonder regering en zien onderdrukking door autoriteiten als oorzaak van problemen in de samenleving. Het antifascisme richt zich tegen extreemrechtse groepen en personen, door hen gezien als fascistisch, en tegen groepen of personen die volgens hen rechtsextremisme in stand houden. Hoewel linksextremisten zich soms uitspreken over klimaatbeleid of dierenrechten zijn er ook milieu- of dierenrechtenextremisten die geen links-extremistische ideologie aanhangen.

4.1 Landelijk beeld In Nederland is de links-extremistische gemeenschap klein, gefragmenteerd en divers qua ideologieën. Zij vormen momenteel een beperkte geweldsdreiging.73 Linksextremisme in mondiale context Uit Interpols meest recente analyse, blijken er in 2024 minder aanslagen gepleegd te zijn vanuit linksextremisme dan een jaar eerder.74 Het overgrote deel hiervan heeft plaatsgevonden in Italië. In Duitsland neemt links-extremistisch geweld toe.75 Vorig jaar is deze groep verder geradicaliseerd, met name de antifascisten. Vanuit deze hoek is meer geweld gepleegd richting politieagenten en radicaal- en extreemrechtse politici. De NCTV verwacht niet dat dit veel invloed heeft op de Nederlandse beweging, die veel kleiner, minder radicaal en minder actief is dan die in Duitsland. Een opvallende ontwikkeling is dat de Britse regering Palestine Action als terroristische organisatie heeft aangemerkt in juli van dit jaar.76 De beslissing werd mede genomen naar aanleiding van het vernielen van vliegtuigen van de Britse luchtmacht, een actie die werd opgeëist door Palestine Action. Links-extremistische dreiging in Nederland Linksextremisten in Nederland gebruiken meestal niet-gewelddadige middelen. Wel kunnen deze intimiderend zijn, zoals het uiten van bedreigingen, vandalisme of het besmeuren van personen. Er is sprake van een toenemende actiebereidheid tegen het militarisme.

Deze acties bestaan vooral uit vernielingen, sabotage of blokkades bij bedrijven in de defensie-industrie.77 Ideologieën binnen het linksextremisme De ideologieën binnen de Nederlandse links-extremistische gemeenschap zijn divers, waaronder het anarchisme en marxisme. Belangrijke thema’s zijn onder andere antiracisme, migratie en wonen. Sinds 2025 is er sprake van een groeiend antimilitarisme, waaronder een opkomend anti73 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025; AIVD (2025). AIVD jaarverslag 2024; NCTV

(2024). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. December 2024. 74 Europol (2025). European Union Terrorism Situation and Trend Report 2025 (TE-SAT). 75 NCTV (2024). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. December 2024. 76 BBC (2025), https://www.bbc.com/news/articles/c93901n9z0qo 77 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025.

24

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

NAVO-sentiment, en de Gaza-oorlog is een belangrijk onderwerp.78 De diverse subgroepen weten elkaar goed te vinden. Ook vindt er al enige jaren internationalisering plaats in de linksextremistische gemeenschap in Nederland, maar dit heeft nog niet geleid tot een groei van gewelddadige activiteiten.

Landelijke casuïstiek Bij het landelijke TER-team van Reclassering Nederland zijn op dit moment twee casussen in beeld die onder linksextremisme geschaard worden, maar deze spelen buiten Amsterdam. In gesprekken met landelijk opererende professionals wordt er gewezen op de moeilijke zichtbaarheid van linksextremistische dreiging, die vaak ondergronds is. Bij het Landelijk Steunpunt Extremisme, speelt Links-extremisme nauwelijks een rol in hulp- en adviesvragen. Er zijn een aantal hulp- en adviesvragen geweest vanuit de sociale omgeving of onderwijsinstellingen over hoe om te gaan met discussies rondom actuele thema’s en protesten, zoals klimaatprotesten of Pro-Palestina demonstraties. Daarbij speelt vaak de vraag wanneer kritisch of activistisch gedrag zorgelijk wordt en of er sprake is van radicalisering. Binnen scholen en universiteiten leeft soms de worsteling hoe om te gaan met studenten die docenten uitdagen of complottheorieën inbrengen in discussies. Hoewel dit meestal niet leidt tot begeleidingstrajecten bij het LSE, illustreert het wel de vragen die professionals hebben over hun handelingsperspectief.

4.2 Amsterdams beeld Amsterdamse casuïstiek Gelijk aan het vorige informatiebeeld, zijn er momenteel geen personen in de iPGA-R opgenomen vanwege linksextremisme. Meldingen en adviesvragen Steunpunt Er is één adviesvraag als ‘politiek – links’ gelabeld. Dit had betrekking op zorgen van een bedrijf over betrokkenheid van hun medewerkers bij pro-Palestina demonstraties. Beeld uit de stad Links-activisme en de extreemlinkse beweging blijven in Amsterdam zichtbaar aanwezig Het afgelopen jaar zijn er enkele nieuwe ontwikkelingen. Partners signaleren dat er sprake is van een zekere verharding, met name richting de politie. Bij demonstraties en acties is de toon grimmiger geworden en worden vaker strafbare feiten gepleegd, zoals bekladdingen en vernielingen. Voorbeelden hiervan zijn bekladdingen bij bedrijven en instellingen zoals Booking.com, universiteiten en culturele instellingen. Ook in de wijken worden geregeld stickers, graffiti en posters met antifascistische, antikapitalistische of pro-Palestina-uitingen gezien. Soms gebeurt dit in combinatie met intimiderende of gevaarlijke methoden, zoals stickers met scheermesjes waar men zich bij het verwijderen hiervan zou kunnen verwonden. Een opvallend incident betrof de vernieling van hijskranen bij een scheepswerf in Noord, vermoedelijk vanuit een anarchistisch motief.

Dergelijke acties passen binnen het bredere beeld dat kleine groepen activisten strategischer en assertiever opereren, vaak in het grijze gebied tussen

78 NCTV (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Juni 2025.

25

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

activisme en extremisme. Zij zijn goed georganiseerd en sterk veiligheidsbewust, waardoor moeilijk zichtbaar is wie verantwoordelijk is voor bepaalde acties. Daarnaast is sprake van vermenging van linkse ideologieën, waarbij verschillende bewegingen elkaar vinden in hun pro-Palestinastandpunten en zich rond dit gedeelde doel organiseren, wat zichtbaar is in gezamenlijke acties. Het overgrote deel van deze demonstraties verloopt rustig en ordelijk, maar een kleine groep deelnemers overschrijdt regelmatig de grenzen van het demonstratierecht, bijvoorbeeld door bekladdingen of confrontaties met de politie. Dit zorgt ervoor dat de sfeer tijdens sommige demonstraties grimmig wordt. Culturele instellingen en organisaties ervaren daarnaast druk vanuit verschillende kanten. Optredens of evenementen die een (vermeende) politieke lading hebben, leiden tot acties of protesten. Zo worden organisatoren geconfronteerd met eisen om bepaalde artiesten te weren of juist te laten optreden, wat soms tot polarisatie en maatschappelijke spanningen leidt. Verder valt op dat groeperingen als Extinction Rebellion demonstranten dit jaar minder zichtbare acties heeft uitgevoerd dan voorheen.

Online signalen zoals oproepen tot demonstraties, het delen van foto’s van spandoekacties, complottheorieën en polariserende discussies over de oorlog in Gaza, worden door partners wel gehoord, maar zijn lastig te volgen en blijven vaak buiten zicht. Over de hele linie geldt dat er geen sprake is van structureel geweld, maar wel van een kleine groep die zich verhardt en vaker de grenzen van de wet opzoekt. Professionals in de stad zien dat dit samenhangt met bredere maatschappelijke spanningen rond internationale conflicten, met name de oorlog in Gaza. Deze ontwikkelingen voeden gevoelens van wantrouwen en polarisatie, die in een later hoofdstuk uitgebreider worden besproken.

26

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

5 Overige vormen radicalisering

Definitieve versie

van

extremisme

en

5.1 Landelijk beeld De NCTV en de AIVD gaan niet in op andere mogelijke vormen van extremisme. Dit betekent dat naast islamitisch extremisme, rechtsextremisme, anti-institutioneel extremisme en linksextremisme geen andere vormen van extremisme op dit moment een rol spelen in de nationale dreiging. Bij het landelijke TER-team van Reclassering Nederland zijn momenteel ook geen casussen in begeleiding voor andere vormen van extremisme dan in de voorgaande hoofdstukken benoemd. Het Landelijk Steunpunt Extremisme ziet verder regelmatig voorbeelden van de knip-enplak-ideologie in de binnengekomen hulpvragen.

5.2 Amsterdams beeld Amsterdamse casuïstiek Naast de hierboven beschreven casussen voor islamitisch extremisme, rechtsextremisme en antiinstitutioneel extremisme, is er één persoon (man) ingestroomd en opgenomen voor extremisme vanuit antisemitisme. Vorig jaar waren er geen personen in de aanpak opgenomen voor overig extremisme. Meldingen en adviesvragen Steunpunt Sinds het vorige informatiebeeld (juni 2024) zijn er veertien meldingen en adviesvragen binnengekomen bij het Steunpunt Radicalisering over andere vormen van mogelijk extremisme dan tot nu toe beschreven. Dit is meer dan in de voorgaande periode. Een aantal meldingen betreffen zorgen over personen die zich ‘mee laten slepen’ in een bepaalde ideologie. Een ander deel betreft bedreigingen. Hiervan gaat één adviesvraag over dreigbrieven richting moskeeën en een ander over een persoon die zich bedreigd voelt door iemand met antiIslamideeën. Ook het uiten van woede en agressie komt een paar keer naar voren. Daarnaast is er een melding geweest van een bommelding bij het Amerikaanse consulaat en een klacht over proPalestina demonstraties. Ook is er een melding binnengekomen over vernieling van hijskranen bij een scheepsbouwer, vermoedelijk vanuit linkse beweging. Ten slotte worden er zaken voorgelegd waarbij de melder zich afvraagt of er daarbij sprake is van radicalisering.

Beeld uit de stad Het stedelijk beeld sluit grotendeels aan bij het landelijke beeld. Er zijn geen duidelijke signalen of ontwikkelingen rond andere mogelijke vormen van extremisme dan reeds beschreven. Wel vonden ook dit jaar verschillende disruptieve acties plaats van activistische groeperingen, zoals bekladdingen van gebouwen of spandoekacties. Deze uitingen vallen niet onder de definitie van extremisme, maar bewegen zich soms in een grijs gebied en overschrijden daarbij soms ook grenzen van de wet. Partners geven daarbij aan dat de categorisering steeds lastiger te duiden is. Er is sprake van een ‘salad bar’ of knip-en-plak-ideologie: vermenging van verschillende stromingen, of zelfs situaties 27

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

waarin nauwelijks sprake lijkt van een ideologische drijfveer. Soms gaat het eerder om aansluiting zoeken bij een beweging, een fascinatie voor geweld, of om psychische problematiek. Daarmee blijft het beeld dat deze vormen van activisme op zichzelf geen dreiging vormen voor de democratische rechtsorde en geen legitimatie van geweld kennen, maar de dynamiek is diffuus.

28

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

6 Statelijke inmenging Statelijke inmenging is een verzamelnaam voor allerlei manieren waarop buitenlandse overheden zich proberen mengen in de gang van zaken in Nederland. Onder statelijke inmenging valt volgens de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) elke activiteit die onze democratische rechtsorde ondermijnt en die wordt ondernomen door een buitenlandse overheid of door een derde partij namens een buitenlandse overheid.79 Buitenlandse overheden doen dit om invloed uit te oefenen, informatie te verkrijgen of uit economisch-financieel belang. Landen hanteren verschillende methodes, soms is het gericht op een brede groep mensen met dezelfde achtergrond, soms op specifieke personen of organisaties. De AIVD en NCTV beschrijven de verschillende manieren waarop buitenlandse overheden en inlichtingendiensten zich bemoeien met Nederlanders met een migratieachtergrond met de term ‘statelijke inmenging in diasporagemeenschappen’. Een fenomeen dat de democratische rechtsorde in Nederland onder druk kan zetten en een gevaar is voor onze nationale veiligheid. Ook kan het diep ingrijpen in diasporagemeenschappen. Het brengt de vrijheden van Nederlanders, zoals de vrijheid van meningsuiting of het recht op demonstratie, in gevaar. Zij lopen het risico te worden bespioneerd (of te worden gedwongen tot spionage) of te worden geïntimideerd.

In uitzonderlijke gevallen lopen ze het risico slachtoffer te worden van fysiek geweld, ontvoering of zelfs moord.80

6.1 Landelijk beeld De meeste landen, zo ook Nederland, hanteren een bepaalde vorm van diasporabeleid. Welke vorm dat beleid heeft verschilt per land. Diasporabeleid gaat over de manier waarop landen de banden met hun diasporagemeenschappen in het buitenland onderhouden.81 Vaak is dit gericht op het in stand houden of vieren van de taal of cultuur. We spreken van statelijke inmenging als diasporabeleid de democratische rechtsorde ondermijnt. Statelijke inmenging richt zich tegen verschillende soorten doelwitten, zoals overheidsinstanties, media en wetenschappelijke instituties. Ook politici, bestuurders, activisten, journalisten en burgers kunnen slachtoffer worden van intimidaties en bedreigingen. Bijvoorbeeld vanwege hun maatschappelijke en politieke opvattingen. Soms is statelijke inmenging specifiek gericht tegen burgers in Nederland met wortels in een betreffend land (de diaspora). In andere gevallen worden familieleden onder druk gezet of krijgen zij te maken met vergeldingsmaatregelen. Zoals ontslag, intrekken van hun paspoort of arrestatie. Soms proberen landen de diaspora in te zetten om de publieke opinie of politiek te beïnvloeden. Of om (heimelijk) informatie te krijgen. De impact op de personen die dit aangaat en hun omgeving is vaak groot.

79 Onder de democratische rechtsorde verstaan we ons politieke democratische systeem, maar ook de wijze

waarop we samenleven. Het gaat zowel om de verhouding tussen overheid en burger (de democratische rechtsstaat), als om de verhoudingen tussen burgers onderling. 80 Fenomeenanalyse 'Over de grens' | Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid 81 Verbonden & Veerkrachtig - Verwey-Jonker Instituut

29

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

De AIVD kan uit eigen onderzoek bevestigen dat verschillende landen inlichtingen verzamelen over of via hun diasporagemeenschappen in Nederland. Onder andere Iran, Pakistan, Marokko en Turkije voeren deze spionageactiviteiten uit. Ook van andere landen, zoals China, Eritrea en Syrië wordt het waarschijnlijk geacht dat ze dit doen, omdat bekend is dat ze in andere Europese/westerse landen inlichtingen over of via hun diaspora verzamelen.82 Landen als Marokko of Turkije richten zich vooral op het versterken van de relatie met de diaspora en het inzetten van voormalig landgenoten als belangenbehartigers. Tegelijkertijd kunnen bepaalde activiteiten van het Marokkaanse overheidsbeleid bestempeld worden als ongewenste inmenging. Het gaat om vermoedens van spionageactiviteiten binnen de Nederlandse overheid en bijvoorbeeld om Marokkaanse veiligheidsdiensten die de Marokkaanse diaspora in Nederland in de gaten houden.83 Ook stelde 25 procent van de Turkse Nederlanders dat men zich onveilig voelt door de betrokkenheid van Turkije – wat meer kan omvatten dan enkel de ‘Turkse overheid’ – bij de Turks-Nederlandse gemeenschap.84 Bemoeienis van andere landen kan ook bedoeld zijn om vermeende tegenstanders en politieke dissidenten te identificeren en het zwijgen op te leggen. Landen als China, Rusland, Iran en Pakistan zetten mensen zo nodig onder grote druk om hen de mond te snoeren.

6.2 Amsterdams beeld Iedereen die in Amsterdam verblijft heeft het recht zich uit te spreken, zich te organiseren, te demonstreren en zich niet te censureren. Wanneer personen of groepen gehinderd worden in hun vrijheden raakt dit de democratische rechtsorde in Amsterdam en zien we een taak voor de gemeente om deze mensen waar mogelijk bij te staan en waar mogelijk te ondersteunen. We spreken van slachtoffers van statelijke inmenging wanneer er sprake is van bedreiging of intimidatie van een persoon of organisatie in Amsterdam, vanuit het buitenland, wegens diens politieke of maatschappelijke opvattingen of om hen te bewegen iets te doen (of te laten) in het belang van een ander land. Dit kan gaan om burgers met een migratieachtergrond maar dat hoeft niet.

Meldingen en adviesvragen Steunpunt Bij het Steunpunt zijn in het afgelopen jaar een aantal meldingen en adviesvragen geregistreerd die gaan over statelijke inmenging. Het is bekend dat de drempel voor slachtoffers om zich te melden hoog is. Uit angst voor de eigen veiligheid of omdat zij instituties niet vertrouwen. Het gaat om zeer diverse meldingen en adviesvragen waarbij er sprake is van intimidatie uit bijvoorbeeld Turkije en Iran. Tevens zijn er zachte signalen bekend die niet hebben geleid tot een melding bij het Steunpunt, maar wel een indicatie geven van de problematiek. Deze signalen spelen zich af binnen het maatschappelijk middenveld, bijvoorbeeld vanuit een stichting die zich inzet voor dissidenten groepen die regelmatig demonstreren tegen een buitenlandse overheid. Beeld uit de stad Uit het vragenlijstonderzoek onder professionals dat in maart 2025 is uitgevoerd blijkt dat een klein deel van de 210 ondervraagde personen zegt statelijke inmenging soms (11%) of vaak (3%) tegen te komen in hun werk. Ook uit de gesprekken met professionals en maatschappelijke

82 Fenomeenanalyse 'Over de grens' | Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid 83 Idem. 84 Patriottisme ontmoet pragmatisme - Het Turkse diasporabeleid in Nederland | Clingendael

30

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

organisaties blijkt dat statelijke inmenging vanuit verschillende landen voorkomt in Amsterdam. Professionals in de stadsdelen hebben vaak goede contacten met de verschillende diasporagemeenschappen in hun gebied. Zij merken dat er beïnvloeding plaatsvindt middels diasporabeleid maar dit vindt plaats binnen de kaders van de wet. In het vorige informatiebeeld is melding gemaakt van Chinese intimidatie van studenten uit China en Hong Kong. Ook bij Amsterdamse onderwijsinstellingen zijn hier zorgen over. China probeert actief kritische stemmen over het land het zwijgen op te leggen, ook in Nederland. Volgens onderzoek van het China Kennisnetwerk uit oktober 2024 richt China zich voornamelijk op Mensenrechtenactivisten, journalisten, onderzoekers en andere kritische stemmen, diaspora-groepen zoals Oeigoeren en Tibetanen, en Chinese studenten in Nederland. Het gevolg is een 'chilling effect' waarbij deze groepen minder actief worden, overstemd raken of geheel opgeven.85 Al jaren neemt het aantal demonstraties in Amsterdam toe. Zo ook het aantal wat te maken heeft met een conflict of politieke situatie in het buitenland. De situatie in Gaza heeft hierin een groot mobiliserend vermogen, er is een grote variëteit aan pro-Palestina demonstraties in Amsterdam. Na de wedstrijd tussen Ajax en Maccabi Tel Aviv vonden er heftige ongeregeldheden plaats in Amsterdam.

Kort hierna heeft het Israëlische ‘ministry for diaspora affairs and combatting antisemitism’ een document uitgebracht waarin een verband wordt gelegd tussen Hamas en in Nederland actieve organisaties en personen. Daaronder zijn ook organisaties en personen die gebruik maken van het demonstratierecht In Amsterdam. Volgens het Nederlandse kabinet betreffen het ernstige, niet onderbouwde, aantijgingen. Het kabinet heeft de Israëlische hierop aangesproken. 86 Dit is een voorbeeld van politieke beïnvloeding uit het buitenland. Net als vorig jaar vinden er af en toe demonstraties plaats waarbij het vermoeden bestaat dat die vanuit een pro-Russische agenda worden georganiseerd. Hier is in de media ook aandacht voor geweest.87 Tevens zien we een toename van demonstraties georganiseerd vanuit de Iraanse diaspora, die soms verschillende visies propageren op de toekomst van Iran. Het is onbekend of Iran hier invloed op uitoefent en of deelnemers van demonstraties te maken hebben met repressie. Het is al langer bekend dat de Eritrese regering mensen onder druk zet om een ‘diasporabelasting’ van 2% van het inkomen te betalen aan de staat.

Wanneer mensen dit niet willen betalen, kunnen diensten van de Eritrese ambassade, zoals het verkrijgen van identiteitspapieren, geweigerd worden.88 Veel Eritrese Nederlanders ervaren angst voor de regering in Eritrea en hun vertegenwoordigers of volgers in Nederland.11 Doordat er in het verleden sprake is geweest van geweld bij bijeenkomsten georganiseerd voor specifieke Eritrese groepen zijn uitbaters van locaties huiverig om dit soort bijeenkomsten een plek te bieden, waardoor een deel van de Eritrese gemeenschap zich beperkt voelt in haar vrijheden. Dit is ook aan de orde in Amsterdam. 85.24-10-23-CKN-Rapport-Chinese-invloed-en-inmening-in-het-Nederlandse-medialandschap-

Nederlands.pdf 86 Kamerbrief met reactie op rapport Israelische ministerie van DAb over antisemitisme | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl 87 Kremlinpropaganda: dit is de rol van activistische Russische Nederlanders | Pointer | KRO-NCRV 88 224240_Ontwikkelingen-in-de-Eritrees-Nederlandse-gemeenschap-Informatieblad.pdf

31

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

7 Polarisatie en haat Polarisatie en haat zijn geen onderdeel van het landelijke dreigingsbeeld. We beperken ons daarom voor deze thema’s tot de informatie die beschikbaar is voor Amsterdam. Het betreft hier zeker geen volledig overzicht, maar een beeld op basis van bij Openbare Orde en Veiligheid bekende signalen. We richten ons op de ontwikkelingen sinds het vorige informatiebeeld (juni 2024). We nemen deze thema’s mee in het informatiebeeld om goed te kunnen inspelen op spanningen, de democratische veerkracht te versterken en slachtoffers van haat bij te kunnen staan. Daarbij is goed om op te merken dat dit informatiebeeld is geschreven vanuit het gemeentelijke perspectief van Openbare Orde en Veiligheid. Met andere woorden, de focus ligt op risico’s voor de openbare orde en veiligheid. Veruit de meeste Amsterdammers vormen geen veiligheidsrisico en zijn democratisch veerkrachtig, maar vanuit een veiligheidsperspectief zijn juist de uitzonderingen hierop relevant. De partijen die voor dit informatiebeeld zijn gesproken werken bovendien veelal in het veiligheidsdomein of met kwetsbare groepen. De doelgroepen waarmee zij in aanraking komen zijn niet per se representatief voor de stad als geheel.

Dit hoofdstuk dient dan ook niet gelezen te worden als een representatief beeld van de sentimenten in de stad, maar als een overzicht van de beschikbare informatie vanuit een veiligheidsperspectief.

7.1 Haat naar specifieke groepen Haat naar bepaalde groepen is inherent onderdeel van extremisme, wat deze thema’s relevant maakt voor dit informatiebeeld. Tegelijkertijd is de achtergrond van incidenten vaak onduidelijk en komt lang niet elk incident voort uit een vastomlijnde extremistische ideologie. Het is desondanks voor het programma Radicalisering en Extremisme van belang een beeld te krijgen van verschillende vormen van haat in de stad. Dit is echter zeer complex. Haat-gerelateerde incidenten worden op verschillende plekken geregistreerd en we zijn afhankelijk van de meldingsbereidheid binnen verschillende groepen. Ook kan de beleving van wat haat of discriminatie is per persoon verschillen. Dit informatiebeeld geeft een beschouwing van de signalen die bij ons zijn binnengekomen. We geven dus geen totaalbeeld van verschillende vormen van haat of discriminatie in de stad.89

Toename aantal discriminatiemeldingen Discriminatiemeldingen bij de politie zijn een graadmeter voor de omvang van haat-gerelateerde incidenten in de stad. Deze cijfers geven echter geen totaalbeeld, omdat lang niet iedereen die te maken krijgt met haat hiervan melding doet bij de politie. Het aantal discriminatiemeldingen bij de politie in Amsterdam is in 2024 nagenoeg gelijk gebleven, van 1.158 meldingen in 2023 naar 1.165 meldingen in 2024. De meeste meldingen bij de politie Amsterdam betroffen ook in 2024 discriminatie op grond van herkomst (43%), gevolgd door discriminatie op grond van seksuele gerichtheid (32%) en antisemitisme (15%). Hoewel het aantal meldingen van antisemitisme bij de politie in Amsterdam van 2022 naar 2023 sterk steeg, is dit cijfer in 2024 nagenoeg gelijk gebleven. Het aantal meldingen van antisemitisme blijft ook landelijk hoog: landelijk registreerde de politie

89 De discriminatiemonitor van O&S in opdracht van afdeling Diversiteit houdt structureel zicht op discriminatie in

de stad. De eerste monitor op basis van cijfers van 2022 is onlangs verschenen, zie Discriminatiemonitor | Website Onderzoek en Statistiek (amsterdam.nl)

32

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

880 incidenten met betrekking tot antisemitisme (9% van het totaal aantal geregistreerde incidenten), waaronder een toename van bekladdingen met antisemitische leuzen en symbolen. Het aantal meldingen bij discriminatie.nl Regio Amsterdam nam zeer sterk toe, van 856 meldingen in 2023 naar 2.025 meldingen in 2024. Zo nam het aantal meldingen op grond van godsdienst toe van 69 naar 385, waarvan tegen moslims van 55 naar 169. Ook meldingen over herkomst stegen sterk (van 434 naar 928), net als seksuele gerichtheid (van 84 naar 342) en antisemitisme (van 48 naar 88). Ook discriminatie op basis van geslacht steeg sterk, van 95 in 2023 naar 251 in 2024. In 2024 waren er bij de anti-discriminatievoorzieningen (ADV’s) veel clustermeldingen: meerdere meldingen over of naar aanleiding van hetzelfde incident. Zulke clusters droegen bij aan de stijging in het aantal meldingen. Voorbeelden zijn meldingen die binnenkwamen naar aanleiding van een politieke motie of een maatschappelijke gebeurtenis.90 De ervaren discriminatie bleef in de stad nagenoeg gelijk. Bijna een vijfde van de Amsterdammers voelde zich in 2024 weleens gediscrimineerd (19%).91 In 2023 was dit 18%. Ervaringen met discriminatie komen in de hele stad voor. In Zuidoost (21%), Nieuw-West (24%) en Noord (20%) voelen iets meer bewoners zich gediscrimineerd dan elders in de stad.

Ervaringen met discriminatie zijn van uiteenlopende aard. Het kan bijvoorbeeld gaan om discriminerende opmerkingen, ongelijke behandeling of bedreiging.

Anti-lhbtiqa+-incidenten en sentimenten onverminderd aanwezig Het algemene beeld is dat anti-lhbtiqa+-incidenten ook dit jaar onverminderd vaak voorkomen in de stad. Incidenten variëren van verbaal geweld, intimidatie en vernieling tot fysieke mishandelingen. Regenboogvlaggen zijn geregeld doelwit van vernieling of worden verwijderd bij woningen. Ook worden lhbtiqa+-personen op straat nageroepen, achtervolgd of zelfs mishandeld. Professionals geven aan dat vooral jongeren geregeld betrokken zijn bij deze incidenten. Zo worden homo-ontmoetingsplekken soms bezocht door groepen jongens die bezoekers lastigvallen of intimideren. Ook online speelt intimidatie een rol, bijvoorbeeld via datingapps waar bedreiging of afpersing plaatsvindt. De meldingsbereidheid binnen de lhbtiqa+-gemeenschap is laag omdat het gevoel overheerst dat er weinig mee gedaan wordt en dus geen zin heeft. Dit wantrouwen zorgt ervoor dat veel voorvallen ‘off the radar’ blijven. Hoewel er in vergelijking met vorig jaar meer meldingen zijn gedaan bij instanties en antidiscriminatiebureaus, is het vermoeden dat slechts een deel van de incidenten daadwerkelijk geregistreerd wordt. Een belangrijke ontwikkeling ten opzichte van vorig jaar is dat het zichtbaar uitdragen van een lhbtiqa+-identiteit steeds vaker spanningen oproept.

Zichtbare uitingen, zoals hand in hand lopen of het dragen van make-up, vergroten de kans op confrontaties. Bewoners die hun identiteit openlijk tonen, ervaren daardoor vaker negatieve reacties of voelen zich onveilig. Professionals signaleren dat vooral transpersonen extra kwetsbaar zijn: zij ondervinden de meeste weerstand en zijn geregeld doelwit van spot, afwijzing of agressie. Het narratief dat lhbtiqa+-acceptatie door de overheid zou worden opgedrongen, blijft daarnaast aanwezig in de stad.

90 Discriminatiecijfers in 2024. 91 Veiligheidsmonitor 2024.

33

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

Voortdurende druk op sociale veiligheid Alles bij elkaar schetsen professionals een zorgelijk beeld: incidenten blijven plaatsvinden, terwijl de meldingsbereidheid laag blijft en gevoelens van onveiligheid toenemen. Daarbij valt op dat de polarisatie in de samenleving en het harde publieke debat ook hun weerslag hebben op de lhbtiqa+gemeenschap. Voor sommige bewoners leidt dit tot terugtrekking uit het publieke leven, terwijl anderen juist strijden voor meer zichtbaarheid. Recente onderzoeken schetsen een consistent beeld van de kwetsbare positie van lhbtiqa+-personen in Amsterdam en Nederland. Uit de GGD-monitor blijkt dat de acceptatie van homoseksualiteit onder jongeren in Amsterdam de afgelopen jaren is gedaald: in 2021 vond nog 63% van de scholieren het ‘normaal’, in 2023 was dat gedaald naar 43%.92 In september 2023 berichtte de Groene Amsterdammer dat lhbtiqa+’ers steeds vaker doelwit zijn van online haat.93 Dit onderzoek noemt online narratieven die ook hoorbaar zijn binnen extremistische groepen, zoals het narratief over een pedofiele elite. Internationaal is te zien dat ervan uit conservatieve en orthodox-religieuze hoek een anti-lhbtiqa+ agenda wordt gevoerd.

Antisemitisme Zoals benoemd bleef het aantal meldingen van antisemitisme onverminderd in 2024. In Amsterdam registreerde de politie 15% van alle discriminatiemeldingen als antisemitisme. Landelijk ging het om 880 incidenten (9% van het totaal), waaronder meer bekladdingen met antisemitische leuzen en symbolen. Bij anti-discriminatievoorzieningen verdubbelde het aantal meldingen zelfs van 48 in 2023 naar 88 in 2024. De context van de oorlog in Gaza speelt hierin een duidelijke rol (zie ook 7.2). Demonstraties tegen het optreden van Israël gingen geregeld gepaard met antisemitische uitingen, vernielingen en soms ook geweld. Rond de voetbalwedstrijd tussen Ajax en Maccabi Tel Aviv in november 2024 deden zich ernstige incidenten voor. Naast discriminerende leuzen, vonden er na afloop van de wedstrijd zogenoemde ‘flitsaanvallen’ plaats, waarbij kleine groepjes relschoppers Israëlische supporters doelgericht aanvielen. In appgroepen circuleerden berichten waarin werd opgeroepen tot een ‘jodenjacht’. Benadrukt werd dat de gebeurtenissen verder gingen dan gewone ordeverstoringen, een zeer zorgelijke antisemitische lading hadden en diepe angst veroorzaakten binnen de Joodse gemeenschappen. Een kwalificatie die ook door het Openbaar Ministerie in de strafzaken is bevestigd.

Daarnaast nam het aantal bekladdingen met antisemitische teksten toe, variërend van graffiti tot posters en stickers. Daarbij ging het soms ook om de leus “From the River to the Sea, Palestine will be free”, die door betrokkenen als discriminerend werd ervaren, maar die volgens het Openbaar Ministerie niet als strafbaar is aangemerkt. Ook politiemedewerkers kregen in dit verband te maken met antisemitische beledigingen tijdens hun werkzaamheden. Bij Openbare Orde en Veiligheid zijn in 2024 opnieuw verschillende incidenten bekend waarbij antisemitisme een rol speelt. Het gaat om een breed scala aan voorvallen: van bekladdingen, dreigbrieven en beledigende post tot fysiek en verbaal geweld tegen Joodse bewoners. Zo werd een Joodse persoon herhaaldelijk belaagd, onder meer door bespuging en dreigende telefoontjes, en ontvingen Joodse organisaties berichten met verwijzingen naar wapens en de Holocaust. Ook kwam er een dreigbrief binnen bij een Joodse school en werden bewoners lastiggevallen bij woningen waar Joodse symbolen of Israëlische vlaggen zichtbaar waren. Daarnaast zijn er meldingen van pesterijen en antisemitische opmerkingen op scholen, waaronder Hitlergroeten van leerlingen. Ook werden Joodse instellingen geconfronteerd met graffiti en vernielingen, en ontvingen bewoners nep-belastingbrieven waarin hun Joodse identiteit expliciet werd genoemd.

92 Gezondheidsmonitor Jeugd 2023 93 https://www.groene.nl/voorbeeld/lhbti-ers-zijn-steeds-vaker-doelwit-van-online-haat

34

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

De impact van deze incidenten is groot: onder Joodse Amsterdammers heerst veel angst en onzekerheid. Professionals horen dat mensen zich steeds minder vrij voelen om herkenbaar Joods over straat te gaan, pakketten bestellen onder schuilnamen of symbolen uit hun woning verwijderen. Er zijn meldingen van bewoners die na de wedstrijd tussen Ajax en Maccabi Tel Aviv of rond demonstraties liever thuisbleven. Scholen vroegen soms om politieaanwezigheid of besloten activiteiten aan te passen uit veiligheidsoverwegingen. Veel Joodse organisaties geven bovendien aan dat ze incidenten niet meer melden omdat het vertrouwen ontbreekt dat dit tot opvolging leidt. De onveiligheidsgevoelens worden versterkt door een breder sentiment dat Amsterdam een vijandige stad is geworden, en door de ervaring dat steun vanuit de overheid onvoldoende of te laat komt. Hierdoor trekken veel bewoners zich terug in de eigen kring, wat verbinding met de bredere samenleving verder bemoeilijkt.

Moslimhaat en -discriminatie Moslimhaat valt in de landelijke rapportage onder discriminatie op grond van godsdienst. Het overgrote deel van deze meldingen heeft betrekking op moslimdiscriminatie. In 2024 registreerde de politie-eenheid Amsterdam 38 incidenten van godsdienstdiscriminatie. Bij discriminatie.nl Regio Amsterdam was een sterke stijging zichtbaar. Het aantal meldingen van specifiek moslimdiscriminatie nam toe van 55 in 2023 naar 169 in 2024.94 Deze stijging hangt samen met maatschappelijke en internationale ontwikkelingen. Net als in 2023 wees de politie ook in 2024 op de invloed van de oorlog in Gaza, dat in Nederland leidde tot spanningen en extra meldingen van zowel antisemitisme als moslimdiscriminatie. Demonstraties gingen geregeld gepaard met discriminerende leuzen of vernielingen. Ook rond de voetbalwedstrijd tussen Ajax en Maccabi Tel Aviv werden incidenten gemeld specifiek gericht tegen moslims. Daarnaast kwamen er signalen binnen van discriminatie in het dagelijks leven, bijvoorbeeld gericht tegen vrouwen die een hoofddoek dragen.95 De politieke context droeg eveneens bij.

Zo leidde de zogenoemde motie Becker, waarin werd gevraagd gegevens bij te houden over culturele en religieuze normen van Nederlanders met een migratieachtergrond, tot veel maatschappelijke onrust en meldingen bij antidiscriminatievoorzieningen, mede omdat deze als stigmatiserend richting moslims werd ervaren. Professionals signaleren in 2024 diverse incidenten rond moslimdiscriminatie, waaronder fysiek en verbaal geweld tegen vrouwen met een hoofddoek, beledigende post aan islamitische organisaties en bekladdingen van tentoonstellingen met portretten van onder andere islamitische bewoners. Ook rond de Ajax–Maccabi-wedstrijd waren er spanningen en incidenten. En daarnaast vond er een koranverbranding plaats in april bij de Stopera.96 Het aantal meldingen van incidenten bij moskeeën is relatief laag, mogelijk deels door een ‘meldingsmoeheid’. Desalniettemin is er zeker één geval geweest van bekladding van een moskee. Veel islamitische bewoners ervaren dat er ‘met twee maten’ wordt gemeten, bijvoorbeeld in vergelijking met de bescherming van Joodse instellingen. Dit voedt gevoelens van ongelijkheid en wantrouwen richting overheid en media. Daar komt bij dat moskeeën en andere religieuze organisaties vaak moeite hebben om geschikte ruimtes te huren, wat als institutionele uitsluiting wordt ervaren.

Daarnaast geven verschillende stadsdelen aan dat in klachten die binnenkomen bij 94 Discriminatiecijfers in 2024. 95 Discriminatiecijfers in 2024. 96 https://www.at5.nl/nieuws/231842/veel-politie-op-de-been-bij-stopera-om-pegida-demonstratie

35

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

de gemeente soms een anti-islamsentiment te zien is. Onveiligheidsgevoelens zijn breed aanwezig, met name onder vrouwen die zichtbaar hun religie uitdragen. De meldingsbereidheid blijft laag: incidenten worden vaak niet doorgegeven omdat men verwacht dat er toch weinig opvolging komt. Meldingen en adviesvragen Steunpunt In het afgelopen jaar zijn zeker zeven adviesvragen of meldingen binnengekomen bij het Steunpunt Radicalisering over anti-Islamsentimenten. In de meeste gevallen ging het over anti-Islamitische uitspraken of teksten.

7.2 Gevolgen van de oorlog in Gaza De oorlog in Gaza leeft breed in de stad, onder Amsterdammers die zich verbonden voelen met de regio en onder velen die zich het leed aantrekken. De spanningen zijn zichtbaar op uiteenlopende manieren: in protesten, bekladdingen, stickers en vlaggen, maar ook in intimidatie, belediging en bedreiging. De vernietigende oorlog roept sterke emoties op: boosheid, verdriet, wanhoop en angst. Daarbij geven professionals uit de stadsdelen aan dat zij zelf en ook bewoners weinig ruimte ervaren om hierover in gesprek te gaan. Discussies, vooral online, zijn fel en gepolariseerd. De gevoeligheid is merkbaar in de stad: op scholen waar docenten worstelen met de emoties van leerlingen, bij evenementen met een Israëlische link die onder druk staan, en in buurthuizen en wijken waar volgens professionals bewoners tegenover elkaar komen te staan. Waar vorig jaar de universiteitsprotesten al voor spanning zorgden, zette de wedstrijd tussen Ajax en Maccabi Tel Aviv de verhoudingen verder op scherp. Professionals signaleren dat het gesprek verhardt. Verschillende groepen komen niet bij elkaar en er is weinig begrip voor elkaars standpunt. Er is sprake van toegenomen wij-zij-denken, waarbij mensen elkaar vragen partij te kiezen. Voor professionals is het moeilijk om neutraal te blijven, zeker omdat zij zelf ook emoties ervaren.

Binnen organisaties, scholen en stichtingen wordt de polarisatie eveneens gevoeld. Demonstraties en protest Ook dit jaar hebben in de stad veel demonstraties plaatsgevonden die gerelateerd zijn aan de oorlog in Gaza. Het ging zowel om grotere bijeenkomsten als om frequente kleinere acties. Het merendeel van deze demonstraties verliep vreedzaam en binnen de kaders van de democratische rechtsorde. Tegelijkertijd was er regelmatig sprake van een harde kern van demonstranten die de grenzen opzocht. Professionals signaleren dat er wekelijks incidenten waren waarbij een of enkele personen zich schuldig maakten aan strafbare feiten of verstoringen van de openbare orde. De protesten richtten zich vooral op de schrijnende situatie in Gaza, maar er waren ook proIsraëlische demonstraties die soms tot spanningen met tegendemonstranten leidden. De emoties liepen vaak hoog op, wat leidde tot wantrouwen en verharding richting media en politie. Politie en gemeente merkten dat een deel van de demonstranten slecht aanspreekbaar was en aanwijzingen niet opvolgde. Opvallend was de aansluiting van kleine linkse activistische groepen bij proPalestina-acties. Deze groepen opereren vaak georganiseerd en bewegen zich in het grijze gebied tussen activisme en extremisme. In enkele gevallen waren er confrontaties met tegendemonstranten.

Daarbij ging het zowel om proIsraëlische als om rechts-nationalistische groepen die de confrontatie zochten. Zulke confrontaties leidden incidenteel tot fysiek geweld en aanhoudingen. Verder waren er acties die zich buiten de demonstraties afspeelden, zoals nachtelijke spandoekacties en bekladdingen van gebouwen en 36

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

instellingen. Ook werden bij een aantal incidenten stickers of posters met scherpe of intimiderende boodschappen aangetroffen. Meldingen en adviesvragen Steunpunt In het afgelopen jaar zijn elf adviesvragen of meldingen binnengekomen bij het Steunpunt Radicalisering waarin een link werd gelegd met de oorlog in Gaza. De aard van deze vragen is divers. Relatief veel van deze meldingen gaan over zorgen dat een bekende radicaliseert vanwege de oorlog. Maar er worden ook zorgen gemeld over pro-Palestina demonstraties of over anti-Islam boodschappen met een referentie naar Gaza. Gevoelens van meten met twee maten Het gevoel dat overheid en media met twee maten meten is het afgelopen jaar sterker en breder hoorbaar geworden. Zowel in pro-Palestijnse als in Joodse kring leeft het idee dat hun perspectief en zorgen onvoldoende worden gehoord. Waar bewoners met een Palestijnse achtergrond ervaren dat slachtoffers in Gaza en structurele mensenrechtenschendingen onderbelicht blijven, wijzen Joodse Amsterdammers erop dat hun angst voor antisemitisme niet altijd serieus wordt genomen en dat de ruimte voor pro-Palestijnse geluiden ten koste gaat van hun veiligheid. Deze wederzijdse perceptie van ongelijkheid leidt tot spanningen en voedt gevoelens van onvrede en wantrouwen richting overheid en instituties.

Professionals signaleren dat dit spanningen op scholen en in buurten vergroot, waarbij bewoners en jongeren zich onvoldoende vrij voelen om hun standpunten te uiten.

7.3 Polarisatie en spanningen Verschillen in leefstijlen, opvattingen en culturen horen bij een diverse stad. Ook als verschillen leiden tot spanningen en polarisatie hoeft dit nog geen probleem te zijn, zolang mensen nog openstaan voor de opvattingen van anderen. Polarisatie kan echter uitmonden in een sterk zwartwit denken en vijanddenken, dat zich kan uiten in onrust en onveiligheid. Soms leiden polarisatie en spanningen tot conflicten en incidenten, of zelfs tot radicalisering en extremisme. Voor het programma Radicalisering en Extremisme is dit thema relevant vanuit de doelstelling om te kunnen inspelen op maatschappelijke onrust. De focus ligt hier op opvallende ontwikkelingen sinds het vorige informatiebeeld (juni 2024). Zorgen over toegenomen polarisatie Amsterdamse professionals hebben zorgen over toenemende polarisatie, de verscherping van tegenstellingen en toegenomen intolerantie. Sommige professionals zien een verharding bij bewoners. Uit onderzoek uit 2025 blijkt dat veel professionals vaak Amsterdammers tegen komen die denken in termen van ‘wij-zij’ (74% ziet dit vaak of soms), al is dat aandeel vrijwel gelijk aan die in een eerdere meting in 2023.97 Sommige professionals leggen een verband met de verharding in het politiek en maatschappelijk debat.

Onderwerpen die in het afgelopen jaar volgens Amsterdamse professionals polariserend werken zijn bijvoorbeeld internationale conflicten en oorlogen, wantrouwen in de overheid en ongelijkheid. Spanningen tussen bewoners In de hele stad spelen soms spanningen tussen bewoners. Uit onderzoek uit 2025 blijkt dat één op de tien professionals in de stad in de afgelopen twee jaar spanningen tussen groepen binnen hun werk heeft ervaren.98 Het vaakst betrof dit groepen Amsterdammers met verschillende etnische of 97 Gemeente Amsterdam, Onderzoek en Statistiek (2025). Spanningen en radicalisering in Amsterdam. 98 Gemeente Amsterdam, Onderzoek en Statistiek (2025). Spanningen en radicalisering in Amsterdam

.

37

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

culturele achtergronden (73% ziet dit vaak of soms), verschillende religieuze opvattingen (67%) of verschillende politieke opvattingen (66%). Voor al deze groepen betreft het een toename ten opzichte van de meting in 2023. Spanningen binnen de Eritrese gemeenschap In de Eritrese gemeenschap in Amsterdam spelen verschillen in achtergrond en migratiegeschiedenis een rol. De eerste generatie kwam in de jaren ’80 naar Nederland en vluchtte voor de destijds Ethiopische onderdrukking in Eritrea. In het algemeen staan deze mensen positief tegenover het huidige regime in Eritrea. De latere generaties zijn juist gevlucht voor de onderdrukking van het Eritrese regime en doorgaans tegenstander van het regime. De verschillen in achtergrond werken nog altijd door in een zekere voorzichtigheid binnen de gemeenschap, met onderlinge sociale controle en terughoudendheid om zich openlijk uit te spreken, mede door zorgen over invloed vanuit Eritrea op de diaspora. Uit de gesprekken van dit jaar blijkt dat er bij delen van de gemeenschap diep wantrouwen heerst, zowel richting de Nederlandse overheid als richting eigen netwerken. Professionals signaleren dat bijeenkomsten soms gepaard gaan met zwijgzaamheid en een gesloten karakter. Uitnodigingen circuleren bijvoorbeeld via besloten kanalen waarbij de locatie pas na aanmelding wordt gedeeld.

Er zijn enkele incidenten gemeld rond Eritrese bijeenkomsten, maar er kon niet worden vastgesteld of deze een politieke achtergrond hadden. Professionals geven aan dat sommige instellingen terughoudend zijn bij het verhuren van zalen of het ondersteunen van Eritrese activiteiten, uit vrees voor spanningen en discussies over buitenlandse beïnvloeding. Echter geven professionals wel aan dat een te sterke veiligheidsbenadering kan bijdragen aan stigmatisering en wantrouwen. Er is geen zichtbare rol bij demonstraties of grootschalige ordeverstoringen, en er zijn geen signalen van radicalisering. Wel zijn er verschillende incidenten geweest tussen Eritrese jongeren en Syrische jongeren. Spanningen binnen de Syrische gemeenschap In december 2024 is het Assad-regime in Syrië gevallen. De groep Syriërs in Nederland is veelal gevlucht voor dit regime en de val zal dan ook een zekere opluchting zijn geweest. Tegelijkertijd volgt er veel onzekerheid voor deze groep. Het is onzeker hoe de nieuwe machthebbers zich ontwikkelen. En bovendien is er door de Nederlandse regering vrij snel besloten om de asielaanvragen stil te leggen, in afwachting van een nieuw beoordeling van de veiligheid in Syrië. Uiteindelijk is Syrië als relatief veilig beschouwd. Dit betekent dat veel van de asielaanvragen, waarvan de behandeling in juni weer is opgepakt, zullen worden afgewezen.

Dit alles heeft in de afgelopen periode gezorgd voor onrust in de Syrische gemeenschap. Daarbij zijn er zoals hierboven al aangegeven verschillende incidenten geweest tussen Eritrese jongeren en Syrische jongeren. Bij het Steunpunt Radicalisering zijn ook signalen binnengekomen van spanningen tussen Syrische en Oekraïense leerlingen. Afnemend vertrouwen in politiek en overheid Het vertrouwen tussen burger en overheid staat al langer onder druk. Sinds de coronapandemie zijn de verhoudingen op scherp komen te staan en het vertrouwen in de politiek is laag.99 Veel verschillende factoren spelen hierin een rol, waaronder maatschappelijke problemen en het

99 Zie bijvoorbeeld Continu Onderzoek Burgerperspectieven, Sociaal en Cultureel Planbureau.

38

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Definitieve versie

optreden van de overheid zelf. Ook in Amsterdam is dit merkbaar. Een deel van de bewoners heeft weinig vertrouwen in de overheid en instituties en voelt zich niet gehoord. Wantrouwen in de overheid komt volgens professionals vaak voort uit een gevoel van ongelijke behandeling door de overheid en zich tweederangsburger voelen. Sommige bewoners zijn afgehaakt en willen liever niets met de overheid te maken hebben. Professionals uiten ook zorgen over desinformatie en informatiebubbels, waarbij mensen vooral informatie zien die hun eigen ideeën bevestigt. De spanningen tussen burger en overheid heeft zich het afgelopen jaar slechts beperkt geuit in openbare ordeverstoringen. In sommige wijken was sprake van verhitte discussies en emotionele reacties, met name rond internationale ontwikkelingen en het gevoel van ongelijke behandeling, maar dit bleef grotendeels binnen de kaders van het democratisch debat. Jongeren lieten zich soms gelden bij demonstraties of tijdens bijeenkomsten in de openbare ruimte, maar grootschalige ongeregeldheden deden zich niet voor. De sfeer is eerder gespannen dan structureel gewelddadig. Spanningen rondom COA-locaties In enkele stadsdelen spelen spanningen rondom COA-locaties en asielzoekers. Zo zijn er concrete meldingen over een asielzoekerscentrum waarbij jongeren homofobe uitlatingen hebben gedaan.