2. Getekende brief aan Ombudsman met bestuurlijke reactie

Bezoekadres Amstel 1 1011 PN Amsterdam Postbus 202 1000 AE Amsterdam Telefoon 14 020 amsterdam.nl

Retouradres: Postbus 202, 1000 AE Amsterdam

Ombudsman Metropool Amsterdam t.a.v. Munish Ramlal Jacob Bontiusplaats 9 1018 LL AMSTERDAM

Datum

19 september 2023 2023-5001 Uw kenmerk 2023004 Behandeld door Iris van der Horst, GenO, i.van.der.horst@amsterdam.nl Ons kenmerk

Onderwerp

Reactie op uw rapport Bouwen zonder vertrouwen. Uitdagingen bij participatie in Reigersbos

Geachte heer Ramlal, Met belangstelling heeft het college van b en w kennisgenomen van uw rapport Bouwen zonder vertrouwen. Uitdagingen bij participatie in Reigersbos dat u op 4 april 2023 heeft gepubliceerd. In deze brief geef ik in de eerste plaats aan welke waardevolle leerpunten het college uit uw rapport meeneemt. Vervolgens plaats ik ook enkele kanttekeningen bij de aanpak en bevindingen. Aanleiding Naar aanleiding van een motie van de gemeenteraad heeft u een onderzoek gedaan naar de participatie bij de gebiedsontwikkeling van Reigersbos. Het onderzoek gaat over de periode van de eerste planvorming in november 2017 tot aan de vaststelling van de investeringsnota Reigersbos door de gemeenteraad in januari 2022. In het onderzoek geeft een aantal bewoners aan dat zij de communicatie en participatie over de woningbouwplannen onduidelijk en onvoldoende vonden. U keek vooral naar communicatie vanuit de gemeente Amsterdam en hoe het participatieproces door bewoners beleefd is. U beveelt de gemeente aan:  Interesse te tonen in bewoners. Besteed meer aandacht aan het leren kennen van de buurt.  Te vertragen. Juist wanneer men snel wil bouwen, is het nodig om veel tijd te nemen bij een participatietraject. Het venijn zit in de start. Als te snel over bezwaren heengestapt wordt, liggen slepende juridische procedures op de loer.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam

 

Datum 19 september 2023 Kenmerk 2023-5001 Pagina 2 van 8

Plannen rond woningbouw en andere politieke ambities bij gebiedsontwikkeling zo vroeg mogelijk en zo uitgebreid mogelijk te delen met bewoners. De uitvoerend ambtenaren voldoende uit te rusten om deze ambities goed uit te kunnen voeren, waarbij recht gedaan wordt aan de participatieambities enerzijds, en de maatschappelijke opgaven anderzijds.

Het rapport over het participatietraject in Reigersbos geeft waardevolle inzichten in hoe participatie met bewoners op een goede manier kan worden uitgevoerd. Wij danken u hiervoor. Hieronder geef ik een uitgebreide reactie namens het college en benoem ik de vervolgacties. Uitdagingen bij participatie in gebiedsontwikkeling Wij werken als gemeente Amsterdam op veel plekken in de stad aan gebiedsontwikkeling om aan de grote vraag naar woningen en voorzieningen te voldoen. Tegelijkertijd wordt de ruimte in de stad alsmaar schaarser. Daarom komen er veel nieuwe woningen in de bestaande stad. Dit is ingrijpend voor de mensen die al jaren in deze buurten wonen. Daarbij zijn de ambities voor participatie en democratisering hoog. Dit staat op gespannen voet met elkaar, omdat bewoners in de omgeving niet per definitie positief staan tegenover de woningbouwplannen. Er zijn flinke, terugkerende uitdagingen bij participatie in de gebiedsontwikkeling. Hieronder benoem ik de belangrijkste:  Plannen voor de gebiedsontwikkeling starten vanuit een grootstedelijk belang en zijn op hoofdlijnen vastgelegd in meer abstracte beleidsplannen zoals de omgevingsvisie en zogenoemde ‘koers 2025’. Bewoners van de buurten waar dat beleid wordt uitgevoerd, zijn vaak ook niet betrokken geweest bij de totstandkoming ervan.  De gebiedsontwikkeling maakt ruimte voor nieuwe woningen en voorzieningen.

Deze dienen het wijkbelang, maar zijn er ook voor nieuwkomers in deze buurten. Bewoners die al tevreden zijn met hun omgeving, winnen niet altijd iets met gebiedsontwikkeling.  Er is vaak sprake van een kleine groep mensen die altijd deelneemt en voorop gaat in het gesprek met de gemeente. Dit doen zij soms vanuit een sterke betrokkenheid bij de buurt en soms ook vanuit persoonlijke belangen. Wij hebben als taak de belangen van alle huidige én toekomstige bewoners af te wegen en niet alleen de belangen van de bewoners die het meest zichtbaar en hoorbaar zijn.  Ondanks dat we als gemeente ons volledig instrumentarium inzetten om bewoners te bereiken, blijft het lastig om veel verschillende mensen betrokken te laten zijn bij particpatie rondom gebiedsontwikkelingsprojecten.  Ten slotte moeten de woningbouwplannen voldoen aan veel regelgeving, beleid en moeten ze financieel haalbaar zijn. Het maken van een plan voor gebiedsontwikkeling vergt een balans tussen de verschillende belangen, waarbij het bestuur van de gemeente uiteindelijk besluit. Dit betekent dat vaak (lang) niet aan alle wensen en eisen van verschillende bewoners tegemoet gekomen kan worden. Het doel van participatie is om zo goed mogelijke plannen te maken voor zowel bestaande als nieuwe bewoners.

Daarom luisteren we naar bewoners als experts van het wonen en gebruik van de wijk waar de projecten worden ontwikkeld.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam

Datum 19 september 2023 Kenmerk 2023-5001 Pagina 3 van 8

Ik onderken dat participatie in gebiedsontwikkelingsprojecten een complex proces is met veel variabelen en voortschrijdend inzicht over hoe dit moet worden aangepakt. Uw rapport geeft daarvoor nuttige aanknopingspunten. Ik zie ook dat er spanning zit tussen de wens om veel te participeren op een zo hoog mogelijk niveau op de zogenoemde participatieladder, en de beperkte ruimte die er in de praktijk is om dit te doen. Leerpunten Als leerpunten neem ik op basis van het rapport de volgende waardevolle inzichten mee voor het vervolg van de gebiedsontwikkeling in Reigersbos, maar ook voor andere vergelijkbare projecten. 1. Bij de start van de nieuwe binnenstedelijke gebiedsontwikkelingen een duidelijke visie ontwikkelen op het hoe en waarom van participatie. Toen de gebiedsontwikkeling in Reigersbos van start ging begin 2018, gelijktijdig met de ontwikkelbuurtenaanpak, zijn beide trajecten naast elkaar en door elkaar heen van start gegaan, zonder een overkoepelende visie op het geheel of van het ene traject ten opzichte van het andere. Nu zien we dat het koppelen van de gebiedsontwikkeling (bouw van woningen en vernieuwing openbare ruimte) aan de ontwikkelbuurtenaanpak (verbetering leefbaarheid en sociaaleconomische positie van Reigersbos) geleid heeft tot onduidelijkheid bij bewoners. Dit hebben wij niet voorzien.

Ik leer hiervan en zal in de toekomst dergelijke onduidelijkheden proberen te voorkomen door vooraf een helder kader te scheppen. Het in 2021 vastgestelde participatiebeleid helpt daarbij en ik verwacht dat de aankomende participatieverordening ook meer duidelijkheid op dit punt geeft. Concreet in Reigersbos scheppen we meer duidelijkheid met de volgende acties. 



 

 

We maken één duidelijk procesoverzicht van de vervolgstappen (onder andere in de vorm van een infographic/tekening). Dit procesoverzicht geeft een inzicht in de verschillende onderdelen en hoe deze zich tot elkaar verhouden, en welke invloed bewoners hebben per onderdeel. Op deze manier houden mensen het overzicht. We verspreiden regelmatig een integrale nieuwsbrief in Reigersbos waarin we klein en groot nieuws voor de wijk bundelen. Zo blijven mensen op de hoogte, ook in periodes waarin er minder gebeurt. We realiseren een nieuwe buurtkamer met buurtkeuken in Reigersbos. Zo krijgen bewoners een centrale plek om samen te komen en hun wensen en zorgen te bespreken. We maken de planvorming voor de overige nieuwe maatschappelijke voorzieningen in Reigersbos in een brede en vergaande samenwerking. Zo blijven actieve partijen in de buurt goed aangehaakt, waaronder De Kazerne, Bewonersplatform Reigersbos, OBA en Buurtteam. We kennen buurtbudgetten toe. Zo ondersteunt de gemeente de mogelijkheden voor de buurt om zichzelf te organiseren. Het projectteam gebiedsontwikkeling houdt op elke woensdagmiddag een spreekuur bij het Buurtteam in winkelcentrum Reigersbos, waar mensen met en zonder afspraak langs kunnen komen. Zo kunnen mensen de gemeente altijd bereiken en vinden.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam



Datum 19 september 2023 Kenmerk 2023-5001 Pagina 4 van 8

We hebben in verschillende deelgebieden binnen Reigersbos intensief en persoonlijk contact met bewoners en direct belanghebbenden. Zo is onlangs nog samen met bewoners van Reigersbos een architect gekozen voor de bouw van seniorenwoningen aan het Rhenenhof.

De communicatie- en participatiestrategie voor Reigersbos is op 6 december 2022 vastgesteld. 2. Bij de start van een project nog duidelijker communiceren dat er een ambitie ligt van de stad om zo veel mogelijk woningen (7500 per jaar) te bouwen en dit gedurende het proces herhalen. Daarnaast zo snel mogelijk concreet worden over bouwhoogtes en woningaantallen. De principenota uit 2019 beschreef al dat er in Reigersbos aan de woningbouwopgave gewerkt zou gaan worden. Het stond hier echter als onderdeel van het geheel aan maatregelen en wensen voor de wijk en is niet expliciet uitgelicht. De mogelijke toekomstige impact is niet benadrukt. In de samenvatting is vervolgens ingezoomd op de verkenning van woningbouw langs de Reigersbosdreef en is de grootstedelijke urgentie niet expliciet benoemd. Met de kennis van uw rapport hadden we dit anders gedaan. In de fase van de projectnota (de haalbaarheidsfase) zijn op diverse plekken, in diverse producten en op verschilende momenten de aantallen woningen en bouwhoogtes genoemd en beschreven. Dit is echter niet in de uitnodigingen gedaan. We gaan hier in de toekomst nog beter op letten en worden zo snel mogelijk concreet, ook als zaken (bestuurlijk) nog niet vaststaan. 2. Altijd een duidelijke terugkoppeling geven van wat er met de inbreng van Amsterdammers gebeurt.

De terugkoppeling op de inbreng van bewoners heeft in de planproducten en in de besluitvorming een plek gekregen. In het proces is echter niet apart en expliciet aan de bewoners teruggekoppeld wat er met hun inbreng is gebeurd. Wel zijn er verslagen van bijeenkomsten gemaakt en gedeeld met aanwezige bewoners. In de volgende fases en ook in andere projecten zullen we meer aandacht hebben voor de terugkoppeling en heel duidelijk maken wat er met de bewonersinbreng gebeurt. De investeringsnota van Reigersbos is dan wel vastgesteld, maar er blijft nog steeds ruimte voor de inbreng van de bewoners van de wijk. Dit is een langdurig proces dat nog jaren gaat duren. Tijdens dit vervolg zullen wij extra aandacht besteden aan onderstaande 3 punten:  Duidelijk maken wat vaststaat en waarover we nog in gesprek gaan.  Duidelijkheid geven of dit gaat om informeren, meedenken of mee-ontwerpen of meebeslissen.  Altijd terugkoppelen waarom we adviezen uit de buurt wel of niet meenemen. Kanttekeningen Naast de waardevolle adviezen zijn er mijns inziens ook een aantal kanttekeningen te plaatsen bij de methode en de inhoud van uw rapport.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam

Datum 19 september 2023 Kenmerk 2023-5001 Pagina 5 van 8

Algemeen U heeft interviews met zo’n 10 bewoners gehouden en een flink aantal (kortere) gesprekken met bewoners en winkeliers uit de buurt. Ook heeft u gesprekken gevoerd met een lid van de stadsdeelcommissie van Zuidoost en een vertegenwoordiger van stichting !WOON. (pagina 9). Welke keuzes hierbij zijn gemaakt, of er sprake is van een representatief beeld, hoe de interviews zijn uitgevoerd en of deze interviews konden bijdragen aan een genuanceerd beeld, wordt niet onderbouwd. De toenmalige portefeuillehouder van het stadsdeel is bijvoorbeeld niet geïnterviewd, ondanks zijn uitdrukkelijke verzoek. Ik had ook graag lessen getrokken uit een interview met de portefeuillehouder die zelf ook gesprekken met diverse bewoners heeft gevoerd. Ook spreken sommige bevindingen of opmerkingen in het rapport zichzelf tegen (vergelijk bijvoorbeeld pagina’s 35-36 met 39 en pagina’s 4 met 39) en worden sommige tekortkomingen zoals de kwaliteit van de communicatie niet of nauwelijks onderbouwd. In het rapport staat bij de bevindingen dat alle informatiebijeenkomsten tijdens kantooruren plaatsvonden (pagina 34). Dit klopt niet en staat overigens op andere pagina’s goed vermeld (onder andere pagina’s 17, 19, 22 en 29).

Communicatie en bereik In het rapport komt een aantal keren voor dat niet duidelijk is wie bereikt is en dat de gemeente verschillende maar niet alle bewoners geïnformeerd zou hebben (onder andere pagina 34-35). In Reigersbos hebben we zoveel mogelijk instrumenten ingezet om zoveel mogelijk mensen te bereiken: sociale media, website, huis-aan-huis brieven, een informatiecentrum, we stonden op de markt en hebben sleutelfiguren ingezet. Ook hebben we veel verschillende soorten bijeenkomsten georganiseerd: overdag en ’s avonds, in het weekend en doordeweeks, grootschalig, kleinschalig en online. Daarnaast hebben we handzame samenvattingen van de plannen gemaakt specifiek op zogenoemd B1-taalniveau (goed leesbaar voor vmbo 3 en hoger leesniveau). Dit om mensen de gelegenheid te geven de plannen op hoofdlijnen snel tot zich te nemen. Uiteraard stonden alle documenten en verslagen op onze website. Wij hebben op al deze manieren invulling gegeven aan de verantwoordelijkheid om zoveel mogelijk mensen op de plannen te attenderen en ze aan te sporen naar bijeenkomsten te komen of de stukken te raadplegen en hun mening te geven. Dat we niet iedereen hebben kunnen interesseren in het planproces is – helaas – niet helemaal te voorkomen.

Persoonlijk contact en begrijpen van de plannen In het proces van de totstandkoming van de investeringsnota hebben we vanuit de gemeente met veel mensen gesproken. Bij alleen al de bijeenkomsten waar is geturfd, hebben we minstens 1.200 personen gesproken (26 personen bij de waardewandelingen, 700 personen bij hoodlab, 50 personen bij de inloop-architectenstudies, 400 personen bij diverse bijeenkomsten van de inspraakperiode, 60 personen bij bijeenkomsten ‘play the city’). Ik ben ervan overtuigd dat we juist in dit proces ook mensen uit de andere, vaak niet betrokken groepen hebben bereikt. Het persoonlijke contact stond (en staat) aan de basis van de manier van communiceren met de bewoners. Dat is een bewuste keuze, omdat in Reigersbos veel mensen wonen die het contact met instanties vermijden. In de projectnotafase hebben we veel last van de coronamaatregelen gehad,

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam

Datum 19 september 2023 Kenmerk 2023-5001 Pagina 6 van 8

omdat we door de vele maatregelen helaas beperkt werden in hoe we aanwezig konden zijn in de buurt. Ondanks dat hebben bewoners toch ruimschoots gereageerd op de plannen. Die reacties van bewoners lieten bovendien duidelijk zien dat de teksten en de plannen ook daadwerkelijk begrepen werden. Een buurt goed leren kennen U geeft terecht aan dat het van groot belang is om de tijd te nemen om een buurt te leren kennen. Tegelijkertijd geeft u aan, eveneens terecht, dat in een vroeg stadium duidelijk gemaakt moet worden wat de plannen zijn. Deze ambities staan op gespannen voet met elkaar. Wij moeten aan de ene kant heel vroeg communiceren over de ambitie om zoveel mogelijk woningen te bouwen en we moeten de mogelijke impact en overlast benoemen. Maar juist in het begin is veel nog onduidelijk. Daarmee loop je het risico het gesprek heel snel te vernauwen en in een discussie te raken over details die op dat moment niet helder genoeg of onbekend zijn. Tegelijkertijd moet de gemeente de buurt ook op een laagdrempelige en positieve manier leren kennen. Hoe moet je hiermee omgaan in de praktijk? Dat dit genuanceerd kan liggen geeft u zelf in deze zaak aan. Een plan is niet in één keer af en de aantallen woningen en bouwhoogtes zijn het resultaat van veel parameters waarmee de gemeente moet werken.

Van financiële haalbaarheid, de inpassing van beleid en regelgeving tot de inbreng van bewoners. Bewoners hebben dus een beperkte invloed op de plannen en soms zelfs geen, bijvoorbeeld op de ondergrens van de hoeveelheid woningen. De opgave is om dit op een goede manier aan bewoners uit te leggen. In de communicatie en informatie richting bewoners hebben wij steeds aangegeven welke ruimte er is voor inbreng, en ook waar geen ruimte is. Daarbij hadden we ook aandacht voor de impact die het plan had op de leefomgeving van bewoners. Taalgebruik en verwachtingen In het rapport staat dat de gemeente op de ‘hoogbouw’ in het ‘karakteristieke lage Reigersbos’ reageert met een technisch verhaal dat pas van hoogbouw gesproken kan worden vanaf zeven bouwlagen (pagina 38). Vanuit de gemeente hebben we steeds aangegeven dat de gebouwen tot maximaal zeven lagen gaan, oplopend vanaf twee lagen. De term hoogbouw zelf hebben wij niet genoemd en ook niet tegengesproken. U geeft aan dat de gemeente in het participatieplan spreekt van ‘informeren, inspreken en consulteren’ en de bewoners uitnodigt om te ‘participeren’ (pagina 38). Wij hebben steeds duidelijk uitgelegd wanneer er sprake is van meebeslissen, meedenken of alleen van informeren. Mensen zijn zodoende uitgenodigd om hun reactie of hun mening te geven, niet om te participeren.

Participeren is bij de gemeente Amsterdam de verzamelnaam voor zowel informeren, meedenken, mee ontwerpen en meebeslissen. U stelt dat de gemeente aangeeft dat er tot de definitieve investeringsnota “nog niets vastligt” (pagina 38). Deze tekst komt niet voor in uitingen van de gemeente en hebben we ook niet zo gedeeld met bewoners. Wel hebben we aangegeven dat de gemeenteraad beslist of er woningbouw in deze omvang op deze locatie komt en daarbij alle belangen afweegt.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam

Datum 19 september 2023 Kenmerk 2023-5001 Pagina 7 van 8

Referentiegroep U stelt (op pagina 33) dat de gemeente moeite heeft gehad met het bereiken van de juiste bewoners per onderwerp en het vormen van een referentiegroep. En dat het voor bewoners bovendien op momenten niet duidelijk is geweest wie welke keuze maakt over de referentiegroep en waar deze keuze op gebaseerd wordt. In het begin was het inderdaad lastig om contact te krijgen met de buurt. Er was geen sterk netwerk met sleutelfiguren rondom bijvoorbeeld een buurthuis. Daarom hebben we bij de start van het project veel contactmomenten georganiseerd die vooral tot doel hadden de buurt en zijn bewoners te leren kennen, door te luisteren naar hun behoeften en waarden. Daarna hebben we, zoals hierboven uitgelegd, zoveel mogelijk verschillende communicatiemiddelen (formeel en informeel) ingezet om een zo divers mogelijke groep mensen te bereiken. Er was geen streven naar een referentiegroep. Ik ervaar het geluid vanuit de buurt dan ook genuanceerder dan nu uit het rapport naar voren komt. Van de 120 inspraakreacties zijn er ook zo’n 40 positief. Dat komt niet vaak voor in dergelijke gebiedsontwikkelingsprocessen. Aanbevelingen De complexiteiten die hierboven beschreven zijn, maken het lastig om invulling te geven aan de algemeen geformuleerde aanbevelingen in het rapport. Hieronder geef ik aan hoe het college een vervolg geeft aan uw aanbevelingen.

U beveelt de gemeente aan: 1. Interesse te tonen in bewoners. Besteed meer aandacht aan het leren kennen van de buurt. U constateert dat hierbij ‘in het geheel niet [is] gebleken dat er sprake is van desinteresse aan de zijde van de gemeente’.(pagina 37). Deze aanbeveling is in mijn beleving daarom niet van toepassing op de situatie in Reigersbos. De gebiedsontwikkeling Reigersbos wordt begeleid door een gemeentelijk projectteam dat al langere tijd verbonden is aan deze buurt. En dat veel interesse heeft en aandacht en tijd besteedt aan het netwerk in de buurt. 2. Te vertragen. Juist wanneer men snel wil bouwen, is het nodig om veel tijd te nemen bij een participatietraject. Het venijn zit in de start. Als te snel over bezwaren heengestapt wordt, liggen slepende juridische procedures op de loer. Het proces in Reigersbos tot aan de investeringsnota heeft drie jaar geduurd. In Reigersbos is vanaf de start van het project veel geparticipeerd, nog ver vooruitlopend op gemeentelijk participatiebeleid. In het begin hebben we bewoners gevraagd naar de behoeftes en waarden en in een later stadium hebben we om advies gevraagd. Op basis van de bezwaren die bewoners noemden, is het plan aangepast. Dat niet iedereen het uiteindelijk eens is geworden met de plannen, is niet te voorkomen. 3.

Plannen rond woningbouw en ander politieke ambities bij gebiedsontwikkeling zo vroeg mogelijk, zo uitgebreid mogelijk te delen met bewoners.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam

Datum 19 september 2023 Kenmerk 2023-5001 Pagina 8 van 8

Dit is het uitgangspunt dat we inderdaad hanteren bij participatietrajecten in de gebiedsontwikkeling. Wat we uit deze casus leren is om de ambities van de stad als geheel nog duidelijker voor het voetlicht te brengen en in het vervolg zo snel mogelijk concreet te worden, ook in onze uitnodigingsteksten. Denk hierbij aan woningaantallen, bouwhoogtes en parkeerplaatsen. 4. De uitvoerend ambtenaren voldoende uit te rusten om deze ambities goed uit te kunnen voeren, waarbij recht gedaan wordt aan de participatieambities enerzijds, en de maatschappelijke opgaven anderzijds Gebiedsontwikkeling is een complex proces, waarbij plannen invulling geven aan vele (wettelijke) eisen en wensen met vele belanghebbenden en verschillende belangen. Daarbij is het onze taak om bewoners op een begrijpelijke, toegankelijke en betrouwbare manier te informeren. Bij elk project geven wij aan bewoners de kaders mee waarop invloed mogelijk is en hoe ver deze invloed gaat. Hoe complex dit kan zijn, blijkt uit het proces in Reigersbos. Ik verwacht dat met de nieuwe participatieverordening nog duidelijker wordt voor zowel ambtenaren als bewoners wat de kaders zijn waarbinnen een goede participatie kan plaatsvinden.

Ik wil u nogmaals hartelijk danken voor uw rapport en de daaruit voortgekomen inzichten en spreek de verwachting uit dat we ook in de toekomst goed kunnen blijven samenwerken op de complexe dossiers in de stad. Een afschrift van deze brief stuur ik ter kennisname aan de raadscommissie Ruimtelijke Ordening voor de vergadering van 17 oktober 2023. Ik hoop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd. Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Reinier van Dantzig Wethouder Woningbouw en Stedelijke Ontwikkeling

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl