2. Eindrapport-RESILIO-Nieuw-land-op-het-dak.pdf

▫ Bewoners tonen vaak meer interesse en zijn meer betrokken bij een

BG-dakproject als ze inspraak hebben in keuzes over het ontwerp van het project (bijvoorbeeld welke planten, toegang tot het dak, planning). Daarom is het verstandig hen bij bepaalde aspecten van het besluitvormingsproces te betrekken.

▫ De strategie om via plaatselijke organisaties/initiatieven contact te

leggen met lokale stakeholders is een doeltreffende, vooral wanneer het thema klimaatadaptatie niet erg leeft bij mensen. Bovendien kunnen lokale stakeholders optreden als ambassadeurs, die het verhaal van het project weer delen met andere bewoners in hun netwerk. Zulke ambassadeurs zijn voor bewoners betrouwbaarder dan derden. Voor een vruchtbaardere samenwerking is het zinvol om in de begroting geld te reserveren om plaatselijke organisaties te kunnen ondersteunen bij het organiseren van een participatieactiviteit.

73

9. COMMUNICATIE: NETWERKEN IN AMSTERDAM EN DAARBUITEN

Subsidiedak Lycka (Sloterdijk-Centrum) © Wieke Braat

9. COMMUNICATIE: NETWERKEN IN AMSTERDAM EN DAARBUITEN

9.1 VERGROTEN VAN BEWUSTZIJN

9.2 DOELGROEPEN

Mede om deze kennisoverdracht tot stand te brengen, is in de eerste maanden van het project een communicatiestrategie ontwikkeld. Ook heeft het UIA-programma een externe deskundige op het gebied van klimaatbestendigheid en -adaptatie, Leon Kapetas, ter beschikking gesteld om de internationale verspreiding van informatie over het project te stimuleren.

Om de verschillende doelgroepen te bereiken, zijn verschillende activiteiten georganiseerd en opgezet.

Om meer bekendheid te geven aan blauw-groene (BG) daken, moeten bewoners en andere stakeholders goed worden geïnformeerd. Doeltreffende communicatie, zowel tussen projectpartners onderling als met externe stakeholders, is daarom een belangrijk doel van RESILIO. Omdat het project onder andere is gefinancierd uit het ERDF-fonds van de Europese Unie via het Urban Innovative Actions-programma (een initiatief dat stedelijke gebieden in heel Europa middelen verschaft om nieuwe, nog niet bewezen oplossingen voor stedelijke uitdagingen te testen), moet de kennis voortvloeiend uit dit project bovendien overdraagbaar en relevant zijn voor andere steden in Europa die te maken hebben met problemen veroorzaakt door klimaatverandering.

Het doel van de communicatiestrategie was om: 1. de doelgroepen (zie 9.2) te informeren en enthousiast te maken over BG-daken in het algemeen en de resulterende vermindering van hittestress en wateroverlast in het bijzonder; 2. bewoners in de geselecteerde buurten te betrekken bij de aanleg van BG-daken; 3. de naamsbekendheid van RESILIO te verspreiden onder 30% van de professionele doelgroep, 30% van de huurders van de betreffende gebouwen, 30% van de bewoners in de betreffende buurten en 10% van alle Amsterdammers; 4. bewustwording over de dringende noodzaak van stedelijke verduurzaming te vergroten; 5. bewustwording over de manier waarop een BG-dak bijdraagt aan klimaatadaptatie te vergroten; 6. de zichtbaarheid van het dakenlandschap te vergroten.

Er worden acht verschillende doelgroepen onderscheiden: 1. bewoners van gebouwen en buurten (zie hoofdstuk 8); 2. inwoners van Amsterdam; 3. lokale en nationale beleidsmakers betrokken bij klimaatadaptatie; 4. professionals en vertegenwoordigers van Europese steden betrokken bij klimaatadaptatie; 5. lokale netwerken en organisaties betrokken bij klimaatadaptatie; 6. partijen betrokken bij wetenschap en onderzoek naar duurzaamheid en klimaatadaptatie; 7. de vastgoedbranche; 8. dak- en tuinprofessionals.

9.2.1 INWONERS VAN AMSTERDAM

Om de inwoners van Amsterdam te bereiken, heeft RESILIO zich regelmatig gepresenteerd tijdens evenementen van Pakhuis De Zwijger. In het programma van deze organisatie komen stedelijke en mondiale maatschappelijke vraagstukken aan bod. Zo heeft RESILIO zich bijvoorbeeld aangesloten bij een evenement in maart 2022 met de naam ‘We Make The City Green’. Tijdens dit evenement zijn het RESILIOeindrapport en de projectresultaten voor het eerst gepresenteerd.

75

9.2.2 LOKALE EN NATIONALE BELEIDSMAKERS BETROKKEN BIJ KLIMAATADAPTATIE

Voor Amsterdamse beleidsmakers is het van essentieel belang te begrijpen voor welke belemmeringen dakeigenaren staan. Daarom hebben RESILIO-partners Rooftop Revolution en MetroPolder Company een workshop georganiseerd voor een uiteenlopende groep lokale partners uit de dakensector. Hun conclusies zijn vervolgens vastgelegd in een rapport. 26 Het rapport richt zich op nieuwbouw en bestaande bouw in Amsterdam en stipt de belangrijkste uitdagingen en aanbevelingen voor mogelijke oplossingen aan. Dit is een waardevol document geweest voor ambtenaren van de gemeente Amsterdam bij het vormgeven van een nieuw plan om een integraal en multifunctioneel dakenlandschap in te richten. Op landelijk niveau zijn een aantal RESILIO-partners lid van het Nationaal Daken Plan. Dit is een coalitie van partners (overheden, bedrijfsleven, kennispartners en koepelorganisaties) die op daken kansen zien om nationale uitdagingen aan te pakken. Hierbij kun je denken aan thema’s zoals klimaatadaptatie, verstedelijking en verdichting, duurzaam energieverbruik, biodiversiteit en welzijn. RESILIO heeft regelmatig ervaringen uitgewisseld binnen deze coalitie om andere steden in staat te stellen van ons te leren.

9.2.3 PROFESSIONALS EN VERTEGENWOORDIGERS VAN EUROPESE STEDEN BETROKKEN BIJ KLIMAATADAPTATIE

76

Afbeelding 28: Marie Morel (onderzoeker HvA) in gesprek met het publiek over participatie tijdens een evenement bij ARCAM in 2019

Er zijn meer grote steden waar slimme BG-daken kunnen worden ingezet. Het streven van RESILIO is om kennis te delen met steden en professionals wereldwijd die betrokken zijn bij klimaatadaptatie. Een van de belangrijkste gelegenheden om dit te doen, was tijdens de Amsterdam International Water Week in november 2021. Het project heeft daar een speciale RESILIO-sessie georganiseerd en bevindingen gedeeld met een internationale gemeenschap van watermanagementprofessionals.

Een kleine delegatie van het RESILIO-consortium heeft ook deelgenomen aan het Integrated Leaders Forum, waar oplossingen zijn besproken. De Nederlandse watergezant Henk Ovink is met de slotverklaring van dit forum in november 2021 naar de COP26-klimaatconferentie te Glasgow gegaan. De primaire boodschap van de verklaring is om ‘blauw’ toe te voegen aan de ‘Green Deals’, om zo regio’s, sectoren en gemeenschappen met elkaar te verbinden. RESILIO heeft aan nog een ander belangrijk internationaal evenement deelgenomen. In januari 2021 organiseerde de Nederlandse regering de internationale online Climate Adaptation Summit. Deze top werd bijgewoond door prominenten als Ban Ki-moon en António Guterres, de voormalige en huidige secretaris-generaal van de Verenigde Naties, en IMF-directeur Kristalina Georgieva. Met veel plezier heeft RESILIO meegewerkt aan een aantal kleinere evenementen rondom deze online bijeenkomst, waaronder de documentaire ‘How to solve the urban water challenges?’ In deze documentaire delen waterexperts uit vier grote wereldsteden hun inzichten. 27 Daarnaast heeft de gemeente Amsterdam een korte film gemaakt over hoe openbare en private ruimten worden gebruikt om de stad klimaatbestendiger te maken. RESILIO speelt een grote rol in deze film. 28

Afbeelding 29: Assistent-projectmanager Joyce Langewen van RESILIO presenteert de resultaten van het project tijdens Amsterdam International Water Week in november 2021

RESILIO wil niet alleen deskundigen op het gebied van water en klimaatadaptatie, maar een veel breder internationaal publiek bereiken, om zo de resultaten van het project optimaal te kunnen verspreiden. Het team is daarom in november 2021 afgereisd naar Barcelona om, als onderdeel van de officiële Nederlandse delegatie, deel te nemen aan het Smart City Expo World Congress. RESILIO heeft daar een sessie over slimme multifunctionele daken voorgezeten en een ‘rooftop tour’ georganiseerd samen met lokale partner Coincidències van het European Creative Rooftop Network.

In augustus 2021 nam RESILIO deel aan het online symposium Blue Green Technologies for Urban Design, georganiseerd door Green Roofs for Healthy Cities. Dit is een Noord-Amerikaanse non-profitorganisatie voor de professionele sector die de sector voor groene daken én gevels in heel Noord-Amerika meer op de kaart wil zetten.

Afbeelding 30: De Nederlandse watergezant Henk Ovink neemt de slotverklaring van het Integrated Leaders Forum in ontvangst in de Hermitage te Amsterdam

77

78

Afbeelding 31: Smart City Expo Barcelona

Afbeelding 33: Excursie op het dak – bezoek aan het biodiverse dak van het Musea de Ciènces Naturals de Barcelona

Afbeelding 32: Paneldiscussie over multifunctionele daken met Jan Henk Tigelaar (Rooftop Revolution) en Kasper Spaan (Waternet)

Afbeelding 34: Dakexcursie in Barcelona in november 2021. Assistent-projectmanager van RESILIO, Joyce Langewen, wordt geïnterviewd voor de Mayors Manual Podcast, waarin oplossingen voor stedelijke uitdagingen worden verkend

9.2.4 LOKALE NETWERKEN EN ORGANISATIES BETROKKEN BIJ KLIMAATADAPTATIE

RESILIO werkt samen met een aantal netwerkorganisaties. Met het Waterschap Amstel, Gooi en Vecht (AGV) maakten we een film over het Innovatielab. 29 Een andere frequente partner is Amsterdam Rainproof, een netwerkorganisatie die de stad 'rainproof' wil maken.

In 2020 en 2021 is RESILIO de samenwerking aangegaan met ROEF, het Rooftop Festival in Amsterdam. Dit evenement maakt mensen bewust van de transformatie van het Amsterdamse dakenlandschap, met het oog op klimaatadaptatie en streeft ernaar bewoners zoveel mogelijk met elkaar in contact te brengen tijdens hun dakentours door de stad (zie afbeelding 35). Tot slot hebben de gemeente Amsterdam, Rooftop Revolution en de HvA een gezamenlijke bijdrage geleverd aan een cursus over klimaatadaptatie en lokale klimaatbestendigheid van The Hague Academy of Local Governance. Het thema van deze cursus was hoe je bewoners betrekt bij maatregelen voor klimaatadaptatie.

Afbeelding 35: Anne Molenaar (Rooftop Revolution) legt het concept van een BG-dak uit tijdens het ROEF Rooftop Festival 2020

9.2.5 PARTIJEN BETROKKEN BIJ WETENSCHAP EN ONDERZOEK NAAR DUURZAAMHEID EN KLIMAATADAPTATIE

▫ Tim Busker, onderzoeker aan de Vrije Universiteit Amsterdam (VU),

heeft de bevindingen van zijn onderzoek naar de effectiviteit van BGdaken op basis van weersvoorspellingen gepresenteerd tijdens een academische conferentie in Potsdam, Duitsland (zie afbeelding 36).

Afbeelding 36: Tim Busker (VU) presenteert de bevindingen van zijn onderzoek naar het gebruik van weersvoorspellingen tijdens een academische conferentie in Potsdam

79

▫ Rooftop Revolution, de gemeente Amsterdam en woningcorporatie

Lieven de Key hebben deelgenomen aan een academisch onderzoeksproject, georganiseerd door studenten van het Amsterdam Institute for Advanced Metropolitan Solutions (zie afbeelding 37). In dit onderzoek is door middel van interviews en een co-creatiesessie met bewoners gekeken naar de mogelijkheden van multifunctionele daken in een wijk in het oostelijk deel van Amsterdam.

9.2.6 VASTGOEDSECTOR

Afbeelding 37: Presentatie door Rosanne Nieuwesteeg (Rooftop Revolution) aan studenten van het Amsterdam Institute for Advanced Metropolitan Solutions

RESILIO heeft private vastgoedeigenaren, verenigingen van eigenaren, ondernemers en woonbooteigenaren geïnformeerd over de mogelijkheid van een subsidie voor de aanleg van een RESILIO BG-dak. Om een beter beeld te krijgen van hun motivatie, zijn met een aantal nieuwe BGdakeigenaren interviews afgenomen – bijvoorbeeld met Tom Kuster (zie kader D). RESILIO heeft zich ook gepresenteerd aan Nederlandse vastgoedontwikkelaars en een rondleiding verzorgd in het Innovatielab.

9.2.7 DAK- EN TUINPROFESSIONALS

Bij de realisatie van de BG-daken heeft RESILIO samengewerkt met een aantal groene aannemers en hoveniers. Zij hebben onder andere advies gegeven over planten die geschikt zijn om op de daken te laten groeien. Dit advies is gebruikt om private huiseigenaren te informeren.

80

Afbeelding 38: Presentatie voor vastgoedontwikkelaar Dalpha door Joost Jacobi (MetroPolder Company)

Verder hebben veel dak- en tuinprofessionals belangstelling getoond voor het RESILIO-project tijdens het Rooftop Symposium 2020 (voor beleidsmakers, vastgoedeigenaren en professionals uit de dak- en tuinsector). RESILIO is het gesprek met hen aangegaan om eventuele mogelijkheden op lange termijn te verkennen. Lodewijk Hoekstra, een bekende Nederlandse tv-tuinman, heeft meegewerkt aan een voorlichtingsfilmpje van RESILIO. 30

KADER D. TOM ONTWIERP ZIJN EIGEN DUURZAME WONING MÉT RESILIO-DAK Hoe kom je van een kale, dorre vlakte naar een subliem, duurzaam appartementencomplex met een enorm blauw-groen RESILIO-dak? Om daarachter te komen bezochten we Tom op een zonovergoten zomerochtend in augustus op zijn dak, pal naast de plek waar ooit de oude Bijlmerbajes stond.

Duurzame woondroom

Tom is accountmanager bij Signify – een Nederlandse producent van lichtbronnen – en houdt zich voor zijn werk ook bezig met verduurzaming. Het idee om zijn eigen woning te bouwen was echter niet alleen ontstaan vanuit duurzaamheidsoogpunt: “Het plan om ons aan een zelfbouwproject te wagen was aanvankelijk vooral prijsgedreven. De prijzen voor bestaande bouw rijzen al jaren de pan uit en als je dan ook nog duurzaam wilt verbouwen, is dat bijna niet haalbaar. Dat we met zelfbouw onze woning samen met een bekwame ondernemende groep helemaal naar eigen invulling en duurzaam konden realiseren, ook nog eens aan de hand van subsidie, deed ons besluiten ervoor te gaan.”

Afbeelding 39: Tom Kuster op subsidiedak Kop Weespertrekvaart © Wieke Braat

In 2017 schreven Tom Kuster (34) en zijn partner zich met een groep in op een bouwkavel in het Bajeskwartier in Amsterdam-Oost via een CPO: collectief particulier opdrachtgeverschap. Dit is een vorm van particuliere zelfbouw waarbij een groep toekomstige bewoners georganiseerd is als rechtspersoon zonder winstoogmerk. Zij zijn opdrachtgever voor de zelfbouw van meer dan één nieuwbouwwoning en gaan daar zelf wonen. Deze vorm maakte dat Tom samen met een groep gelijkgestemden kon bouwen aan woningen die ze helemaal naar eigen (duurzame) wensen konden invullen. In 2020 werd een complex met 32 appartementen opgeleverd. Met als kers op de taart een blauw-groen dak van 900 m2, mede mogelijk gemaakt door de subsidie uit het RESILIO-project.

“Het plan om ons aan een zelfbouwproject te wagen was aanvankelijk vooral prijsgedreven. Dat we met zelfbouw onze woning naar eigen invulling en duurzaam konden realiseren, ook nog eens aan de hand van subsidie, deed ons besluiten ervoor te gaan.” Uitdagend proces

Samen met een aantal andere zelfbouwers was Tom onderdeel van de kerngroep van het particuliere initiatief. Tom: “Wat me wel opviel is dat zelfbouw niet per definitie betekent dat je alles zelf kunt bedenken, zeker niet als je zo’n groot complex van 32 woningen bouwt. Dat kan een valkuil zijn. Er zijn schachten, draagmuren, geluidsnormen en 1.000 andere bouwkundige en technische zaken waar je rekening mee moet houden. Zo moesten we soms wel onze verwachtingen temperen!”

81

“We gebruiken de wateropslag van het dak om de bloembakken langs de gevels te bewateren, dit wordt digitaal aangestuurd.” Van opwarmen met grijs water tot getint glas

Waar de hele groep wel continu op stuurde is dat duurzaamheid te allen tijde prioriteit zou moeten krijgen in ontwerp en realisatie. De woningen hebben dan ook nogal wat duurzame kenmerken. Het hele complex is gasloos en wordt verwarmd en gekoeld met warmtepompen. Een ander vernuftig detail: zo verwarm je met grijs water (huishoudelijk afvalwater) van de douche de koudwaterleiding van diezelfde douche, om uiteindelijk minder warm water te gebruiken. Daarnaast maakt elke woning gebruik van de zonnepanelen op het dak, getint glas, en kon er bijvoorbeeld voor een grotere boiler gekozen worden. Ook heeft de groep heel bewust voor een blauw-groen RESILIO-dak gekozen. Met ook terrassen die ruimte bieden voor recreatie, speciaal voor de bewoners van de bovenste verdiepingen. Het bloeiende, waterbergende dak krikt het aantal duurzame aspecten nog eens omhoog. “We gebruiken de wateropslag van het dak om de bloembakken langs de gevels te bewateren, dit wordt digitaal aangestuurd" geeft Tom aan. “Het mooie is dat die wateropslag in de zomer ook weer een koelende werking heeft op het gebouw.”

“De daktuin bevindt zich naast de wolkenkrabbers van het Amstelkwartier en het in aanbouw zijnde Bajeskwartier. Het is een geheime tuin ver boven de stad. Maar het leeft: er groeit en bromt van alles.” De kroon op het werk: een biodivers, blauw-groen RESILIO-dak

82

Het slimme blauw-groene RESILIO-dak van Tom en zijn medebewoners is een fantastische tuin waarbij je een heel goed idee krijgt hoe de daken van de toekomst eruit zouden kunnen zien. De daktuin bevindt zich naast de wolkenkrabbers van het Amstelkwartier en het in aanbouw zijnde Bajeskwartier. In de verte zie je de hoge bomen van het Diemerbos met daarachter IJburg. Het is een geheime tuin ver boven de stad. Maar het leeft: er groeit en bromt van alles. Het dak zelf is onderverdeeld in twee secties; de daktuin met grassen, zoals verschillende soorten Duizendblad en IJzerhard én het gedeelte met de extra zware zonnepanelen waartussen het sedum groeit. Dit dak trekt vele soorten bijen en hommels

aan en is voor deze dieren veel interessanter dan een ‘simpel’ sedumdak. De Akkerhommel en de Veldhommel vliegen er vrolijk rond. Ze doen zich tegoed aan de nectar van de bloemen. Zo’n dak is voor insecten een belangrijke voedselbron in de zo versteende stad en fungeert als verbinding tussen verschillende natuurgebieden.

De daktuin op de Weespertrekvaart wordt echt behandeld als een tuin; onkruid wordt door de bewoners verwijderd en alles wordt netjes bijgehouden. Daarin verschilt het van een zogenaamd natuurdak, waar het onkruid niet wordt verwijderd. De bewoners hebben voor het basisonderhoud een speciale cursus bij dakhoveniersbedrijf de Dakdokters gekregen. Het sedumdak wordt sporadisch onderhouden. Al is de groei van klavers en andere ‘onkruidplanten’ voor verschillende soorten vlinders en andere kleine insecten van belang. Je kunt er dus ook voor kiezen om veel van dit zogenaamde onkruid niet te verwijderen. Hoe meer je laat staan, hoe blijer de insecten, en dat geldt overigens ook gewoon voor die plantenbakken op je balkon!

“Wij hebben met z’n allen in vier jaar ons eigen huis gebouwd. Hierdoor heb ik niet alleen een heel speciale band met mijn huis, maar ook met al mijn buren.” Duurzaamheidsscore bij nieuwbouwprojecten

“De gemeente Amsterdam heeft de ambitie om bij nieuwbouwprojecten een bepaalde duurzaamheidsscore te behalen” vertelt Tom. “Omdat wij voor een duurzaam RESILIO-dak en zwaardere zonnepanelen hebben gekozen hebben we zelfs een nog betere score behaald.” Maar niet alleen het blauw-groene dak scoort goed op duurzaamheid, ook de band met zijn buren is behoorlijk duurzaam. “Wij hebben met z’n allen in vier jaar ons eigen huis gebouwd. Hierdoor heb ik niet alleen een heel speciale band met mijn huis, maar ook met al mijn buren. Als ik iets ben vergeten te kopen zoals gereedschap, of een handje nodig heb, is er altijd wel een buur waar ik op kan rekenen. Iedereen is heel sociaal met elkaar. We hebben bijvoorbeeld het EK voetbal gekeken op ons dak. Dat was een enorm succes, voor ons dan, niet voor het Nederlands Elftal.”

9.3 ZICHTBAARHEID: HULPMIDDELEN EN MATERIAAL 9.3.1 DE RESILIO-WEBSITE

Op de RESILIO-website publiceren we geschreven nieuwsberichten. De focus ligt op het informeren over BG-daken . De website geeft informatie over het systeem achter de BG-daken, hoe het werkt, waarom dit project zo nodig is en wie de partners zijn.

Elke RESILIO-buurt heeft op de website een eigen pagina. Hier worden onder andere updates over de BG-daken en berichten over activiteiten in de buurt geplaatst. Ook zijn hier leuke en toegankelijke buurtverhalen opgenomen over mensen die in de gebouwen of buurten van RESILIO wonen. We mikken op herkenbaarheid zodat lezers zich betrokken voelen bij hun buurt.

9.3.2 ONLINE BEWONERSBETROKKENHEID

Toen de pandemie in 2020 almaar verder om zich heen greep en social distancing de norm werd, verschoof de focus van de communicatie met professionals naar LinkedIn.

Het bouwen van een responsieve online gemeenschap is een goede manier om betrokkenheid op verschillende niveaus te realiseren en in tijden van COVID-19 de enige manier. In juni 2021 is RESILIO een LinkedInaccount gestart, dat sindsdien gestaag is gegroeid. Het aantal views per bericht varieert tussen de 50 en 3.000, en het project beantwoordt vragen die mensen hebben. De voertaal is Engels.

9.3.3 BERICHTEN IN SOCIALE MEDIA

RESILIO is neergezet als een slimme en praktische manier om de in paragraaf 1.1 beschreven uitdaging aan te pakken. Met uiteenlopende content heeft het project doelgroepen geïnformeerd, en hopelijk ook aangezet tot actie. Twitter en LinkedIn zijn gebruikt om de meer professionele doelgroep te bereiken, zoals beleidsmakers, onderzoekers en vastgoedprofessionals. Bewoners van de buurten zijn via Facebook benaderd en regelmatig up to date gehouden over de voortgang van de daken in de buurt. De content is een mix van: long reads over RESILIO, rapportages van RESILIO-evenementen, updates over RESILIO-daken, artikelen over andere initiatieven voor klimaatadaptatie op daken of met behulp van microwatermanagement, reposts van berichten van partners en buurtverhalen.

RESILIO was wekelijks op sociale media actief, doorgaans op dinsdagen donderdagochtend. De toon van de berichten was informeel. Door het gebruik van relevante hashtags, zoals #duurzaamheid, #blauwgroenedaken en #watermanagement, is de betrokkenheid bij bepaalde thema’s vergroot, vooral het thema BG-daken.

Alle partners en stakeholders zijn in principe altijd getagd (profielen van organisaties en personen), net als in sommige gevallen bepaalde relevante instellingen, afhankelijk van de reikwijdte. Een aantal keer is er betaalde content gecreëerd en zijn er advertenties geplaatst om specifieke doelgroepen te bereiken, zoals bewoners van een bepaalde buurt of om het LinkedIn-account van het project een impuls te geven.

83

9.3.4 ZICHTBAARHEID OP STRAATNIVEAU

De zichtbaarheid van RESILIO op straat is onder andere verbeterd door tijdens de aanleg spandoeken te plaatsen op de RESILIO-gebouwen. Elk gebouw met een voltooid BG-dak is bovendien voorzien van een plaquette.

De muur van een onlangs gerenoveerd gebouw met een BG-dak is, op initiatief van woningcorporatie de Alliantie, voorzien van een aantal woorden. De woorden komen uit een gedicht geschreven door de Amsterdamse stadsdichter Gershwin Bonevacia. Als onderdeel van het participatietraject (zie 8.2.3) zijn er drie woorden uit dit gedicht gekozen door de bewoners van het pand en op de muur geschilderd.

Afbeelding 40: Plaquette op de gevel van een RESILIO-gebouw van woningcorporatie Stadgenoot

84

Afbeelding 41: ‘Lobi aşk amor’ (‘liefde’ in het Surinaams, Turks en Spaans en Portugees) op de gevel van het RESILIO-gebouw van woningbouwcorporatie de Alliantie in de Indische Buurt

9.3.5 ANDERE VORMEN VAN PUBLICITEIT EN ERKENNING

De BG-daken van RESILIO vormen een weelderig, groen domein voor vogels en insecten. Dit duurzame initiatief heeft een zeer sympathiek karakter. Het is dan ook een zeer geschikt onderwerp geweest om het algemene duurzaamheidsbewustzijn van mensen te vergroten, via kanalen zoals de lokale krant, Amsterdam Rainproof en andere kanalen van de gemeente Amsterdam. Het project heeft in verschillende kranten gestaan (zie afbeelding 42) en ook de NOS heeft aandacht aan RESILIO besteed. Voor een overzicht van alle publicaties in de media 31 en alle persberichten van RESILIO 32 verwijzen wij naar de website van RESILIO.

RESILIO heeft ook internationaal aandacht en erkenning gekregen. Zo heeft het project bijvoorbeeld de ‘BiodiverCities Challenge 2022’ 33 van het World Economic Forum gewonnen. Deze uitdaging was een wereldwijde oproep voor innovatieve oplossingen om steden in staat te stellen natuurpositief te worden en hun potentieel als aanjager van rechtvaardige en duurzame ontwikkeling, bestendigheid en welzijn te benutten. Op het herstel van natuur in onze steden! Verder was RESILIO finalist in de categorie Ecology tijdens de ‘Innovation in Politics Awards 2021’. Deze prijs is bedoeld als erkenning voor creatieve politici uit heel Europa die de moed hebben om nieuwe wegen in te slaan en innovatieve oplossingen te vinden voor hedendaagse uitdagingen. Een burgerjury van meer dan 1.000 Europeanen heeft de projecten beoordeeld.

Afbeelding 42: Item over klimaatadaptatie in de stadskrant van Amsterdam van november 2021 waarin ook RESILIO aan bod komt

Afbeelding 43: Webpagina van de Innovation in Politics Awards

85

9.3.6 CONCLUSIES

De conclusie is dat RESILIO meer bekendheid heeft gekregen dan verwacht. Hoewel het project in het begin van de pandemie doelgroepen maar moeizaam wist te bereiken, is RESILIO dankzij zendtijd op nationale televisie en het winnen van verschillende prijzen uit de schaduw van COVID-19 gestapt. Dit is mede gelukt door een verandering van strategie richting meer online zichtbaarheid en het online manifesteren van RESILIO via de sociale media kanalen van het project.

Bij de strategie om de doelgroepen te bereiken, heeft naamsbekendheid een centrale rol gespeeld. Ook heeft RESILIO aandacht besteed aan de klimaatadaptatiestrategie van partners en stakeholders. Hierbij is ook een beroep gedaan op het algemene bewustzijn onder de doelgroepen van maatregelen voor klimaatadaptatie. De populairste berichten waren over het algemeen de dakupdates, en als de belangrijkste blikvanger zijn foto’s gebruikt. De totale feedback op berichten via Facebook was duidelijk hoger wanneer het ging om evenementen in de buurt. Dezelfde trend was zichtbaar op professioneel gebied: hoe meer betrokkenen bij de betreffende projecten worden genoemd, hoe meer ‘likes’.

Elke zes weken is het communicatieteam van RESILIO bijeengekomen om de meest relevante en belangrijkste content te bespreken met de communicatieadviseurs van de partners . Het opzetten van een LinkedInaccount heeft geholpen om doelgroepen veel beter te bereiken. Verder heeft contact met straatcoaches en andere professionals in de buurten geholpen om aantrekkelijke en relevante lokale content te vinden. De vertragingen met de aanleg van de daken hebben het communicatieteam wel voor een uitdaging geplaatst. Het doel was om content en foto’s te plaatsen en verhalen te schrijven over dieren die op de daken worden gespot en over de verschillende planten die er groeien. Door de vertragingen is deze content echter nog niet beschikbaar voor publicatie. 86

BG RESILIO-dak Makassarstraat/Javastraat © Wieke Braat

9.4 GELEERDE LESSEN

Het project heeft in de communicatie de ‘aaibare’ elementen van RESILIO benadrukt: Niemand is tegen bijen, vogels of planten. Wateroverlast door regen wordt nog niet door iedereen gezien als een groot klimaatrisico. Bij de benadering van de doelgroepen is het belangrijk om het over die aspecten te hebben die hen het meest aanspreken. Bewoners hebben over het algemeen meer interesse in groen dan in blauw. Zie hoofdstuk 8 voor een nadere toelichting van de strategieën die zijn gebruikt om de bewoners van de verschillende RESILIO-buurten te bereiken. Over het algemeen zijn bewoners in een buurt waar de inkomens hoger liggen, digitaal vaardiger. Professionele doelgroepen zijn zeer actief op LinkedIn en dus makkelijk te bereiken door hashtags toe te voegen en dit netwerk regelmatig bij te werken. Een andere waardevolle les is dat fotografie een doeltreffend communicatiemiddel is om de aandacht te trekken en de voltooiing van daken voor alle doelgroepen zichtbaar te maken. Bij het gebruik van visuele content is het wel belangrijk om lokale markers te gebruiken. Achteraf gezien was het idee om kort na de oplevering van de daken artikelen over planten, bloemen en dieren te kunnen schrijven wel wat naïef. Zodra er bijvoorbeeld jonge beplanting op nieuwe daken in Amsterdam de grond in gaat, gebruiken vogels die maar wat graag in hun nesten.

Dan duurt het dus langer voordat de daken daadwerkelijk gaan bloeien. Een andere interessante waarneming, die is bevestigd door de stadsecoloog van Amsterdam, is dat halsbandparkieten niet erg zijn gesteld op een verandering van omgeving, en daarom de planten op nieuwe daken simpelweg slopen.

87

10. AANBEVELINGEN

BG RESILIO-dak Sparrenweg © Wieke Braat

10. AANBEVELINGEN Het RESILIO-project heeft een aantal zeer waardevolle inzichten, waarnemingen, ideeën en praktische oplossingen opgeleverd. Dit hoofdstuk vat deze samen en komt met tien aanbevelingen.

DE AANLEG VAN EEN SLIM NETWERK VAN BLAUW-GROENE (BG) DAKEN ALS MAATREGEL VOOR KLIMAATADAPTATIE

RESILIO heeft de afgelopen drie jaar veel ervaring opgedaan met het aanleggen van een netwerk van BG-daken. Het hoofddoel van het project was om uit te zoeken of zo’n verbonden systeem van BG-daken een substantiële bijdrage kan leveren aan strategieën voor klimaatadaptatie in Europese steden. Hoewel de aanleg zelf een uitdagende ‘dakreis’ is geweest, zijn de RESILIO-partners erin geslaagd een nieuw operationeel microwatermanagementsysteem te installeren op 10.000 m² aan Amsterdamse daken. Dankzij het RESILIO-onderzoek zijn er belangrijke inzichten verkregen over de prestaties van slimme BG-daken. Op basis van het onderzoek en de opgedane praktische inzichten kunnen we nu concluderen dat een slim netwerk van BG-daken een zinvol onderdeel kan zijn van een klimaatadaptatiestrategie voor de stad als geheel. Dit brengt ons bij aanbevelingen 1 en 2. 1. RESILIO doet de aanbeveling aan Europese steden om als onderdeel van hun strategie voor klimaatadaptatie een systeem voor microwatermanagement te ontwikkelen en BG-daken daarin op te nemen als een veelbelovende optie. Een strategie voor microwatermanagement, mogelijkerwijs inclusief BG-daken, zou zich als eerste moeten richten op wijken die het meest kwetsbaar zijn voor lokale overstromingen en wateroverlast.

Toelichting

De verwerkingscapaciteit van grootschalige ‘grijze’ infrastructuur, zoals een traditioneel rioolsysteem, wordt door klimaatverandering tot het uiterste op de proef gesteld. Steden worden geconfronteerd met de negatieve gevolgen van klimaatverandering in de vorm van wateroverlast, extreme hitte en droogte, en een verlies aan biodiversiteit. RESILIO heeft door wetenschappelijk en technisch onderzoek naar de aanleg van een slim netwerk van BG-daken aangetoond dat een dergelijk systeem een zinvolle bijdrage kan leveren aan het tegengaan van die negatieve gevolgen van klimaatverandering. Wel is het zo dat ook andere klimaatadaptieve maatregelen nuttig kunnen zijn, afhankelijk van de lokale situatie. Zowel bij toekomstig onderzoek als bij het plannen van daadwerkelijke adaptatiemaatregelen zal rekening moeten worden gehouden met een breed scala aan beschikbare opties. Aangezien slimme BG-daken de aanpak van verschillende gevolgen van klimaatverandering in één oplossing combineren, doet RESILIO de aanbeveling BG-daken op te nemen in beleidskaders voor klimaatadaptatie. De bevindingen van RESILIO stellen andere steden beter in staat te beslissen waar ze het meest effectief toegepast kunnen worden. Zo kunnen gegevens uit een geografisch informatiesysteem (GIS) over de risico’s en kwetsbaarheid voor wateroverlast en stedelijke hitte-eilanden helpen bij de selectie van geschikte daken.

Ook de ontwikkeling van potentiekaarten voor opschaling kan nuttig zijn voor het stellen van prioriteiten en het onderbouwen van beslissingen. 2. RESILIO beveelt aan BG-daken te integreren in een strategie voor het realiseren van een multifunctioneel dakenlandschap.

Toelichting

Elke stad staat voor verschillende uitdagingen om toekomstbestendig te worden. Behalve klimaatverandering gaat het dan ook om verdichting, energiebehoefte of de noodzaak van een gezondere en leefbaardere stad. 89

De bestaande openbare ruimte is echter vaak schaars. Het toevoegen van functies of volumes op de daken kan dus uitkomst bieden. RESILIO beveelt een multifunctioneel gebruik van ruimte aan, omdat dit meerwaarde kan creëren voor de woonomgeving. Het tweede Innovatielab van RESILIO laat zien dat ook zonnepanelen aan een blauwgroene laag kunnen worden toegevoegd. Een andere mogelijkheid is recreatieruimte, bijvoorbeeld om te sporten, of een stadsmoestuin, wat alle twee kan bijdragen aan meer gemeenschapszin.

Zowel beleidsmakers als woningcorporaties dienen zich bewust te zijn van wat multifunctionaliteit kan betekenen, ook om concurrentie tussen verschillende beleidsdoelen te voorkomen. RESILIO pleit voor een integrale aanpak van het dakenlandschap. Er zijn verschillende combinaties mogelijk. Daarom is het belangrijk een afwegingskader te ontwikkelen voor optimaal gebruik van de ruimte. Door het beperkte draagvermogen van sommige constructies is bijvoorbeeld een combinatie van functies op bepaalde daken niet altijd mogelijk. Ook kan het zo zijn dat de combinatie van functies de kosten verhoogt.

ONDERZOEK NAAR DE EFFECTEN VAN BGDAKEN

90

Uit het onderzoek van RESILIO blijkt dat microwatermanagement op BG-daken een waardevol instrument is voor het stedelijk watermanagement als geheel. Slimme BG-daken kunnen namelijk extreme neerslaghoeveelheden opvangen. Tegelijkertijd zorgt het slimme systeem ervoor dat water beschikbaar blijft voor de plantenlaag en voor koeling door verdamping. Het RESILIO-onderzoek toont verder aan dat BG-daken op gebouwniveau hittestress en in geringere mate kou in de winter kunnen verminderen door de verbeterde bufferwerking van een BG-daksysteem. De resultaten van het onderzoek zijn hoopvol wat betreft het isolatievermogen van het dak in de winter. Er is echter meer onderzoek nodig om dit te bevestigen. Bovendien is extra innovatie nodig

om het isolerend vermogen van slimme BG-daken naar hetzelfde niveau te tillen als dat van normale (groene) daken.

Op buurt- en stadsniveau kan door opschaling stedelijke wateroverlast worden verminderd. Het mogelijke effect van BG-daken op het verminderen van hittestress op stadsniveau is echter verwaarloosbaar gebleken. De resultaten van het onderzoek naar biodiversiteit volgen in de komende jaren, nadat de planten zijn gaan groeien. Dit zal zijn na de beëindiging van RESILIO. Alle onderzoeksresultaten die gepresenteerd zijn in hoofdstuk 5, bieden een vertrekpunt voor verder onderzoek. Dit leidt tot aanbeveling 3. 3. Wanneer BG-daken op grote schaal worden aangelegd, kan het RESILIO-onderzoek worden voortgezet door meer gedetailleerde studies naar hittereductie door BG-daken, specifiek op pandniveau. RESILIO beveelt aan om als onderdeel van dergelijk nieuw onderzoek ook te kijken naar de gezondheidseffecten op bewoners. Daarnaast zouden uitgebreide metingen op BG-daken de validiteit van de modelresultaten van RESILIO kunnen bevestigen (of ontkrachten). Tot slot is het wenselijk om op stedelijke schaal onderzoek te doen naar de vraag of extra groen op daken een rust- of foerageerplaats kunnen bieden voor dieren en of de daken als zodanig kunnen fungeren als stepping stones in de ecologische hoofdstructuur van de stad en daarmee de biodiversiteit zinvol kunnen ondersteunen.

Toelichting

Het RESILIO-onderzoek is gebaseerd op de aanleg van 10.000 m² BG-dak, literatuuronderzoek en modelstudies. De uitkomsten voor de thema’s hitte en water zijn veelbelovend. Bevindingen van de modelstudies naar waterbergingscapaciteit zijn gevalideerd door metingen op de RESILIOdaken. Gezien de korte meetperiode zijn echter verdere metingen nodig om de uitkomsten van het model empirisch te bevestigen.

Het onderzoek van RESILIO naar gezondheidseffecten heeft geen resultaten opgeleverd door de vertraagde oplevering van de daken. Het ecologisch onderzoek van RESILIO wijst echter op positieve uitkomsten voor de biodiversiteit.

Er zijn al verschillende insecten en motten waargenomen. Hopelijk worden er in de toekomst ook positieve effecten voor vleermuizen en vogels zichtbaar. De resultaten van het lopende ecologische onderzoek komen beschikbaar na de afronding van het RESILIO-project. Als BGdaken op grotere schaal worden aangelegd, zal dit aanvullende onderzoek zeer nuttig zijn om de juiste keuze van plantensoorten voor de daken te maken.

MICROWATERMANAGEMENT PLATFORMS

RESILIO heeft een operationele microwatermanagementarchitectuur opgezet die het BG-systeem slim kan aansturen op basis van een combinatie van systeemvariabelen, zoals het waterpeil in de kratten, en weersvoorspellingen. Aan het einde van het RESILIO-project is de gegevensarchitectuur volledig ontworpen; de integratie van relevante macrogegevens vanuit het BG-waterplatform is echter nog niet voltooid. Uitbreiding van het waterplatform is noodzakelijk om alle aansturingsmogelijkheden volledig te kunnen benutten. Op deze manier kunnen watermanagementgegevens op micro- en macroniveau aan elkaar worden gekoppeld. Dit brengt ons bij aanbeveling 4. 4. RESILIO beveelt aan om te investeren in microwatermanagement platforms. Een DSS-upgrade door de integratie van de beschikbare data op macroniveau vraagt in eerste instantie om het gebruik van een open data infrastructuur door de betrokken partners. Dit kan bovendien bijdragen aan de gezamenlijke inspanningen om een adequate governance voor publiek-private samenwerkingsverbanden op te zetten.

Toelichting

Nieuwe versies van DSS’en en dashboards zullen leiden tot een verbetering van slimme verbindingen met grootschalige rioolstelsels op stedelijk niveau en meer verfijnde opties voor de aansturing van BGdaksystemen. Voor de investeringen in het systeem is een voortzetting van publiek-private samenwerkingsverbanden noodzakelijk. Hierbij gaat het vooral om de verdeling van verantwoordelijkheden en bevoegdheden, in het bijzonder bij een publiek-private interface voor de afvoer van regenwater. Daar horen de hosting van een IoT-omgeving, gebruikersinterfaces en dashboards met essentiële informatie over aansturingsmogelijkheden bij.

RESILIO heeft duidelijk gemaakt dat de verdeling van verantwoordelijkheden voor het runnen en onderhouden van het slimme systeem extra aandacht vereist. Met andere woorden: wie is er verantwoordelijk wanneer het systeem niet goed werkt en wie betaalt voor het onderhoud van de slimme kleppen? Deze discussie loopt nog. Voor dit onderwerp zou een vergelijking en analyse van steden en landen waardevol kunnen zijn. Die kunnen bijdragen aan de verdere verspreiding van de filosofie van de dynamische 'Stad als Spons', zoals die verankerd is in het microwatermanagement.

GOVERNANCESTRUCTUREN EN EEN GEDEGEN BUSINESSCASE

Het RESILIO-onderzoek naar governance heeft een reeks aan mogelijke transfer-mechanismen voor de businesscase in kaart gebracht. Er worden drie categorieën onderscheiden: 1. Co-investeringen en/of (in)directe betalingen door stakeholders die profiteren van investeringen in BG-daken op basis van de MKBA; 2. De voordelen van het BG-dak vergroten door extra waarde genererende elementen toe te voegen; 3. Het verminderen van de investerings- en/of onderhoudskosten binnen de totale eigendomskosten (total cost of ownership, TCO) over de gehele levensduur van het dak.

91

Elke stad kent eigen governance-arrangementen. Transfer-mechanismen gekoppeld aan nationale, regionale of lokale regelingen kunnen belangrijk zijn om in het kader van investeringen in BG-systemen tot een sluitende businesscase te komen. Dit leidt tot aanbeveling 5. 5. RESILIO beveelt aan transfer-mechanismen uit te werken en toe te passen bij het opstellen van businesscases voor de aanleg van BGdaken. Voor bestaand vastgoed blijft op korte termijn co-investering door de overheid noodzakelijk om BG-daken te kunnen aanleggen.

Toelichting

Er zijn verschillende manieren om een businesscase voor BG-daken op te stellen. Om beslissingen over (het opschalen van) de aanleg van BGdaken te kunnen onderbouwen, is het verstandig om gemonetariseerde milieuvoordelen en maatschappelijke voordelen mee te wegen in besluitvormingsprocessen om al dan niet in BG-daken te investeren. Gezien het bredere effect op de duurzaamheidsuitdagingen waar steden voor staan, is dit te verkiezen boven het alleen maar hanteren van economische/financiële criteria.

Het lijkt RESILIO zinvol dat de overheid (bijvoorbeeld de gemeente of het waterschap) in het kader van deze niet-monetaire voordelen, die de stad en haar burgers als geheel ten goede komen, dakeigenaren in een vroeg stadium van ontwikkeling ondersteunt bij het bekostigen van de TCO door middel van een van de geïdentificeerde transfermechanismen (bijvoorbeeld co-investering, betalingsmodellen, subsidies, belastingdifferentiatie of volumevergoedingen).

RESILIO heeft geen functies die meerwaarde genereren kunnen toevoegen aan de BG-daken in het bezit van de woningcorporaties. Toch kunnen dergelijke functies waardevolle opties zijn om BG-daken in stedelijke omgevingen op te schalen. Denk bijvoorbeeld aan een dakterras, zonnepanelen, commerciële exploitatie, stadslandbouw of (kleine) woningen (tiny houses). 92

MANIEREN OM BG-DAKEN TE REALISEREN: VERBREDEN VAN DE REIKWIJDTE VAN DE AANLEG VAN BG-DAKEN

Woningen in steden over de hele wereld hebben te maken met negatieve klimaateffecten. In Amsterdam bevinden de meeste regenwaterknelpunten, zoals in kaart gebracht door Amsterdam Rainproof, zich in de binnenstad. Openbare ruimte is daar schaars, waardoor er weinig ruimte is om op maaiveldniveau aan klimaatadaptatie te doen. RESILIO heeft zich daarom gericht op het aanpassen van bestaande daken. Hiervoor is de woningportefeuille van drie Amsterdamse woningcorporaties gebruikt. Op deze manier is het project rechtstreeks ten goede gekomen aan buurtbewoners met een kleine beurs. Nieuw gemeentelijk beleid in Amsterdam, gericht op klimaatrechtvaardigheid, ondersteunt dit. RESILIO heeft laten zien dat het aanpassen van bestaande daken een complexe en dure aangelegenheid is, in vergelijking met de aanleg van BG-daken op nieuwbouwcomplexen. In het komende decennium zullen woningcorporaties moeten voldoen aan nieuwe eisen voor een duurzame toekomst van hun vastgoed. Tegelijkertijd zijn zij verplicht hun woningbestand betaalbaar te houden voor huurders. Mogelijk leidt dit tot andere prioriteiten dan investeren in BG-daksystemen. Om BGdaken te kunnen opschalen, lijkt het zinvol om het net breder te trekken en niet alleen maar naar de aanpassing van bestaande daken te kijken.

De ontwikkeling van nieuw vastgoed, inclusief nieuwe sociale woningen, zal mogelijkheden bieden om de markt voor BG-daken verder te laten groeien.

De BG-daken van het RESILIO-project zijn tot stand gekomen aan de hand van de inzet van twee instrumenten: 1. Aanbesteding van BG-daken op de markt; 2. Een gemeentelijke subsidieregeling ter ondersteuning van private initiatieven.

Dit zijn echter niet de enige twee manieren om BG-daksystemen aan te leggen. Door ook naar alternatieve opties te blijven kijken, kan mogelijk een nieuwe fase aanbreken in de aanleg van BG-daken. Met dit en de geleerde lessen van RESILIO in gedachten, kunnen we aanbevelingen 6, 7 en 8 formuleren: 6. Maak onderscheid tussen investeringen in BG-daken op bestaande bebouwing en op nieuwbouw. In opschalingsscenario’s voor nieuwbouw kan voorrang worden gegeven aan nieuwe regelgeving, zoals een gemeentelijke hemelwaterverordening die het vasthouden en hergebruiken van regenwater verplicht stelt voor nieuwe gebouwen en ingrijpende renovaties.

Toelichting

Het onderzoek door RESILIO naar governance heeft geleid tot een MKBA voor BG-daken. Deze MKBA heeft zich in de eerste plaats toegespitst op BG-daken op bestaande gebouwen, oftewel het vervangen of renoveren van bestaande daken. BG-daken op nieuwbouw zijn dus niet in de MKBA opgenomen. Wel is het de verwachting dat de businesscase voor BGdaken op nieuwe gebouwen positiever zal zijn dan die voor het vervangen en/of renoveren van bestaande daken. De bouwkosten (goed voor een aanzienlijk deel van de TCO voor de dakeigenaar) maken namelijk deel uit van de totale investering in het gebouw wanneer het BG-dak in het ontwerp van het gebouw is opgenomen. De constructie van een nieuw gebouw kan zo worden ontworpen dat het dak meer gewicht kan dragen. De belangstelling voor de gemeentelijke subsidieregeling is een teken dat private huiseigenaren bereid zijn om te investeren in BG-functies. Het combineren van microwatermanagement met meer leefruimte op private daken is aantrekkelijk. Als er meer van dit soort investeringen volgen, kunnen BG-daken in de samenleving meer inburgeren. De Amsterdamse hemelwaterverordening bevordert deze investeringen.

7. Aanbesteding is een van de beschikbare opties om een BG-dak te laten aanleggen. RESILIO beveelt aan om aanbestedingsstrategieën zodanig vorm te geven dat marktinnovatie wordt gestimuleerd.

Toelichting

Bij de uitvoering van de RESILIO-aanbestedingsstrategie is gebleken dat het grootschalig aanpassen van het stedelijk dakenlandschap en het creëren van een nieuwe BG-omgeving een hele uitdaging zijn. In de praktijk blijkt dat sommige daken niet over het noodzakelijke draagvermogen beschikken.

Daarom beveelt RESILIO een duidelijke technische specificatie van eisen aan, om een gedegen aanleg van BG-daksystemen te garanderen. De verwachting is dat de ontwikkelingen sneller zullen gaan en geïntegreerde BG-systemen steeds gangbaarder worden, mede dankzij de output van RESILIO. Om deze ontwikkeling te stimuleren, lijkt het RESILIO zinvol om innovatieve aanbestedingsstrategieën op te stellen die richting geven aan de markt, om zo de dakenbranche te helpen bij het ontwikkelen van adequate productportefeuilles. Het doel moet zijn om markten open te stellen voor deze nieuwe ontwikkeling. Gemeenten kunnen hierin het voortouw nemen door op te treden als opdrachtgever en door te beginnen met de aanpassing van hun eigen dakenlandschap. 8. RESILIO beveelt aan een subsidieregeling voor multifunctionele daken op te stellen die aan specifieke lokale behoeften kan worden aangepast. Niet alles is mogelijk op ieder dak, maar op elk dak is wel iets mogelijk.

93

Toelichting

De subsidieregeling voor BG-daken van RESILIO is slechts van korte duur geweest. Amsterdam heeft bovendien al een subsidieregeling voor groene daken, waardoor het voor aanvragers niet altijd duidelijk is geweest voor welke subsidie zij een aanvraag moesten indienen. RESILIO beveelt aan om in toekomstige subsidieregelingen prestatievoorwaarden op te nemen voor verschillende dakfuncties. Zo kunnen in de subsidieregeling naast eisen aan de waterbergingscapaciteit, bijvoorbeeld ook ‘vergroeningsvoorwaarden’ worden opgenomen, bestaande uit een lijst met inheemse plantensoorten die aanvragers moeten planten om de biodiversiteit van de stad te verbeteren. De keerzijde van deze medaille is echter dat bepaalde plantensoorten mogelijk een dikkere substraatlaag vereisen, wat resulteert in extra gewicht. En op bestaand vastgoed is het draagvermogen niet altijd groot genoeg. Verder is het interessant om de mogelijkheden van een ‘dakloket’ te onderzoeken; een centrale plek waar eigenaren hulp kunnen krijgen bij hun aanvraag en vragen kunnen stellen. En tot slot bieden langlopende subsidieregelingen vastgoedeigenaren meer zekerheid dan kortlopende, steeds veranderende regelingen.

9. RESILIO beveelt aan om directe belanghebbenden zo veel mogelijk invloed te geven op de aanleg van BG-daken en het bijbehorende besluitvormingsproces.

Toelichting

Bewoners tonen vaak meer interesse en zijn meer betrokken bij een BG-dakproject als ze invloed hebben op keuzes over het ontwerp van het project, zoals de plantenkeuze, toegang tot het dak en de planning. Betrek bewoners daarom bij het besluitvormingsproces voor aspecten waar zij een verschil kunnen maken. Wel is het zo dat eisen van bepaalde bewoners mogelijk overlast kunnen opleveren voor andere bewoners, of de veiligheid op het dak in gevaar brengen, waardoor de mogelijkheden altijd beperkt zullen zijn. 10. Probeer informatie duidelijk, transparant en overzichtelijk te maken en houd de toon luchtig: wees hoopvol, optimistisch en eerlijk.

PARTICIPATIE EN COMMUNICATIE

Toelichting

In de planvorming van RESILIO hebben bewoners echter maar weinig tot geen invloed kunnen uitoefenen op strategische beslissingen over de dakenselectie en de daadwerkelijke aanleg. Deze waren al vastgesteld in het projectplan, zoals goedgekeurd door het Urban Innovative Actions

Hanteer een duidelijk kader voor de berichtgeving over BG-daken: leg uit hoe de BG-infrastructuur bijdraagt aan een toekomstige samenleving die gezonder, veiliger en groener is. En wees eerlijk over het feit dat sommige daken niet geschikt zijn voor een BG-laag.

Het RESILIO-partnerschap heeft veel energie en tijd gestoken in bewonersparticipatie. Dit eindrapport bevat vele inspirerende voorbeelden daarvan. Er is een breed assortiment aan communicatiemateriaal ontwikkeld en gebruikt voor goede en begrijpelijke informatie over BGdaken.

94

(UIA)-programma van de EU. Hiermee zijn wij aangekomen bij de laatste twee aanbevelingen.

Zorg dat de informatie die je verspreidt specifiek, begrijpelijk is en toegesneden op de doelgroep: hoeveel water is ‘zware regenval’? Hoeveel liter water kan een dak opvangen? Wat is biodiversiteit en waarom is het belangrijk? Gebruik termen waar mensen iets mee kunnen, zoals ‘douchebeurten’ of ‘kopjes thee’. Sommige beschrijvingen zijn voor mensen lastig te begrijpen zonder een vergelijkende grootheid.

BIBLIOGRAFIE 1. Christidis, N., Stott, P. A. (2021), The influence of anthropogenic climate change on wet and dry summers in Europe. Science Bulletin, pp. 1-11 https://sciencedirect.com/science/article/pii/S2095927321000566 2. Allen, M.R. et al. (2018), Framing and Context. In Idris I. E. et al. (Eds.), Global Warming of 1.5°C, pp. 49-83, IPCC www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/06/SR15_Full_Report_High_Res.pdf 3. IPCC (2021), Press Release www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2021/08/IPCC_WGI-AR6-Press-Release_en.pdf 4. UIA (2022), UIA in the European context www.uia-initiative.eu/en/initiative/uia-european-context

5. Nastran, M., Kobal, M., Eler, K. (2019), Urban heat islands in relation to green land use in European cities. Urban Forestry & Urban Greening, 37, pp. 33-41 www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1618866717304806

6. Maciejewska, E. (2020), Redefining cities in view of climatic changes “sponge city” – examples of solutions in Chinese cities at risk of flooding – Wuhan, Changde and Jinhua. ACTA SCIENTIARUM POLONORUM - Architectura Budownictwo, 19(1), pp. 11–19 www.architectura.actapol.net/pub/19_1_11.pdf

7. Witteveen + Bos (2022), What are Nature-Based Solutions? - www.nature-basedsolutions.com

8. Seddon, N. et al. (2020), Understanding the value and limits of nature-based solutions to climate change and other global challenges. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 375(1794), pp. 1-12 - www.royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rstb.2019.0120 9. EPA (2022), Reduce Urban Heat Island Effect www.epa.gov/green-infrastructure/reduce-urban-heat-island-effect

10. Amsterdam (2021), Hemelwaterverordening www.rainproof.nl/sites/default/files/hemelwaterverordening_gemeenteblad.pdf 11. Amsterdam Smart City (2018), Project Smart Roof 2.0 www.amsterdamsmartcity.com/updates/project/project-smart-roof-20 12. Marineterrein Amsterdam (2017), Project Smart Roof 2.0 www.marineterrein.nl/en/project/project-smartroof-2-0

13. Amsterdam Rainproof (2019), KNMI: Ons klimaat verandert. Feiten en cijfers voor Amsterdam www.rainproof.nl/klimaat-amsterdam 14. Amsterdam Rainproof (2018), Regenwaterknelpuntenkaart www.rainproof.nl/regenwaterknelpuntenkaart

15. RESILIO Output 6.3.1 (2022), The building-scale performance of blue-green roofs openresearch.amsterdam/nl/page/83702

16. Busker et al. (2022), Blue-green roofs with forecast-based operation to reduce the impact of

weather extremes. Journal of Environmental Management www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0301479721018120

17. RESILIO Output 6.4.1 (2022), Impact assessment at district and city level openresearch.amsterdam/nl/page/83679

18. Li, D. et al. (2014), The effectiveness of cool and green roofs as urban heat island mitigation strategies. Environmental Research Letters, 9.5: 055002 www.iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/9/5/055002 19. Amsterdam (2021), De Hoofdgroenstructuur - www.amsterdam.nl/bestuur-en-organisatie/ organisatie/ruimte-economie/ruimte-duurzaamheid/hoofdgroenstructuur 20. Helsdingen, A. van (2010), De levende daken en gevels van de stad www.vakbladdehovenier.nl/upload/artikelen/dg210copijn.pdf

21. RESILIO Output 6.5.1 (2021), Societal cost-benefit analysis and business case of blue-green roofs openresearch.amsterdam/nl/page/83615 22. Rotterdam (2021), LIFE@Urban Roofs - www.rotterdam.nl/wonen-leven/urban-roofs

23. RESILIO Output 6.1.1 (2022), Governance Guidelines & Lessons, For the life cycle of a blue-green roof - openresearch.amsterdam/nl/page/83604 24. RESILIO Deliverable 6.1.9 (2021), Governance van slimme blauwgroene daken: aanbestedingsleidraad - openresearch.amsterdam/nl/page/83700

25. The personas were developed based on two sources: Kwaliteitscentrum Woningcorporaties Huursector (www.kwh.nl) and Ons Waterleefstijlvinder (www.onswaterleefstijlvinder.nl). 26. Amsterdamse dakencollectief (2020), Inventarisatie Knelpunten Gebruiksdaken https://amsterdam.raadsinformatie.nl/document/11092675/1/09012f97804e8803

27. CAS (2021), Urban Water Challenges - www.cas21-side-events.com/urban-water-challenges 28. CAS (2021), Climate adaptive public and private space www.cas21-side-events.com/climate-adaptive-public-and-private-space

29. Waternet (2021), Het blauw-groene dak van de Hogeschool van Amsterdam www.youtube.com/watch?v=LP3tqzoHTdA

30. Rooftop Revolution (2020), Lodewijk Hoekstra in gesprek over RESILIO tijdens het Rooftop Symposium 2020 - www.youtube.com/watch?v=qe0pc7eIpgo&t=2s 31. RESILIO (2022), In de media - www.resilio.amsterdam/in-de-media 32. RESILIO (2022), Voor de pers - www.resilio.amsterdam/voor-de-pers

33. World Economic Forum (2022), BiodiverCities Challenge https://uplink.weforum.org/uplink/s/uplink-issue/a002o0000134dNYAAY/biodivercities-challenge Meer informatie op: https://openresearch.amsterdam/nl/page/44775/resilio

95

BIJLAGE: RESILIO-INFOGRAPHICS

LAAT JE DAK LEVEN MET SLIMME BLAUW-GROENE DAKEN! Met het RESILIO-project wordt 10.000 m2 aan slimme blauw-groene daken aangelegd in Amsterdam. We hebben meer blauw-groene daken nodig, want:

96

RESILIO: LAAT JE DAK LEVEN

Het RESILIO-project legt in Amsterdam 10.000 m2 aan slimme blauw-groene daken aan. Dit is nodig omdat perioden van intensieve regenval, en ook perioden van hitte en droogte, steeds vaker voorkomen. Overtollig regenwater wordt opgeslagen onder de groene plantenlaag op het dak. Het water wordt vastgehouden of afgevoerd met een slimme klep die is aangesloten op het weerbericht. Zo voorkomen we natte voeten en houden we ons hoofd koel. De daken bieden ruimte voor nieuwe natuur, en dat is goed voor de stad. Wij laten daken leven!

INNOVATIELAB

Dit is het Innovatielab, een dak van 450 m2 waar we experimenteren met onze innovatieve en slimme blauw-groene daksystemen. Daarnaast is dit het demonstratiecentrum van RESILIO en een gemeenschapsruimte voor educatieve en interactieve evenementen. Amsterdamse kennisinstituten gebruiken het Innovatielab om interactieve workshops op te zetten. Ook zijn de datasets van het lab beschikbaar voor onderzoeksdoeleinden. Deze infographic illustreert het dak en zijn functies.

HET KOELINGSEFFECT Wij bestuderen het effect van blauw-groene daken op de koeling van de klaslokalen er direct onder.

WATERBESPARING EN VERDAMPING Wij willen weten hoeveel regenwater planten opnemen en dus in welke mate wij de hoeveelheid kraanwater die nodig is om planten te bewateren kunnen verminderen.

RENDEMENT VAN ZONNEPANELEN OP VERSCHILLENDE OPPERVLAKKEN Wij doen onderzoek naar het rendement van zonnepanelen op verschillende daken: een klassiek zwart bitumendak, een groen dak, een waterbergende blauwe laag met wit grinddak en een blauw-groen dak. Daarbij kijken wij naar mogelijke verbanden tussen het koelende effect van deze daken en het rendement van zonnepanelen.

97

RESILIO: LAAT JE DAK LEVEN

98

RESILIO is een acroniem van ‘Resilience nEtwork of Smart Innovative cLImate-adaptive rOoftops’. www.resilio.amsterdam

facebook.com/RESILIONL twitter.com/RESILIONL

linkedin.com/company/RESILIO-blue-green-roofs

Dit project wordt mede gefinancierd uit het ERDF-fonds van de Europese Unie via het Urban Innovative Actions-programma.

European Union European Regional Development Fund

RESILIO is een samenwerking van: