2. Concept Ontwikkelstrategie Oeverlanden mei 2021
Tekst van het document
Concept Ontwikkelstrategie
Landschapspark De Oeverlanden
18 mei 2021
Inhoudsopgave DEEL A: RUIMTELIJKE VISIE
1. Samenvatting 4 1.1 De opdracht 5 1.4 De ambities van de Ontwikkelstrategie 6 1.5 Behoud en versterking van natuur 8 1.6 Zonering: verdeling tussen rust en reuring 9 1.7 Recreatief gebruik 9 1.8 Hoofdentrees en routes 13 1.9 Beheer, onderhoud en veiligheid: 14 belangrijke randvoorwaarden voor de toekomst
2. De Urgentie 15 2.1 Gebied in de luwte 16 2.2 Toenemende stedelijke druk 17
3. Opdracht en Werkwijze
20
3.1 Bestuursopdracht Ontwikkelstrategie Oeverlanden - Sloten 3.2 Uitgangspuntennotitie Oeverlanden – Sloten 3.3 Co-creatie met kernteam Oeverlanden - Sloten
21 22 23
4. Huidige Situatie 25 4.1 Historische verkenning: een lappendeken aan functies 26 4.2 Natuurwaarden 28 4.3 Bereikbaarheid en ontsluiting 30 4.4 Recreatief bezoek 30
5. Relevante Ontwikkelingen
32
5.1 Inleiding 33 5.2 Omgevingsvisie 2050 33 5.3 Toenemend gebruik parken 34 5.4 Schinkelkwartier 34 5.5 Verdi 36 5.6 ZuidasDok 36 5.7 Uitvoeringsstrategie Volkstuinenbeleid 36 5.8 Sportpark Sloten 37 5.9 Nutsvoorzieningen 38 5.10 (Afval-)overslagpunt 39
6. Visie 2040 Landschapspark de Oeverlanden
40
6.1 Kernboodschap 41 6.2 Externe ontwikkelingen en ruimtelijke beperkingen 41 6.3 Natuurwaarden en waterkwaliteit als grondslag 42 6.4 Zonering: een afwisseling tussen rust en reuring 42 6.5 De ambities voor Landschapspark De Oeverlanden in 2040 44
7. Uitwerking Visie 2040 per thema
49
7.1 Entrees en verbindingen met de omgeving 50 7.2 Infrastructuur en interne verbindingen 52 7.3 Natuurrecreatie 54 7.4 Recreatie, sport en spel 54 7.5 Kunst en cultuur 55
8. Beheer en Onderhoud
56
8.1 Inleiding 57 8.2 Huidige situatie beheer en onderhoud4 57 8.3 Randvoorwaarden en ambities 58
9. Toezicht, Handhaving en Veiligheid
59
9.1 Huidige situatie 60 9.2 Randvoorwaarden en ambities 60 DEEL B: UITVOERINGSLEIDRAAD
10. De Opbouw 62 11. Actieplan Korte Termijn
64
11.1 Beschikbaar budget 65 11.2 Projectvoorstellen 2021-2024 65 11.3 Concretisering randvoorwaarden 68 11.4 Advies projectorganisatie 69 DEEL C: VISIE 2040 IN PROJECTBLADEN
DEEL A RUIMTELIJKE VISIE Status Ontwikkelstrategie Ontwikkelstrategie De concept Ontwikkelstrategie is een richtinggevend visiedocument voor de periode tot 2040; het maakt kansen inzichtelijk voor toekomstige ontwikkelingen en het biedt de gemeente de basis om, in dialoog met de omgeving, de juiste keuzes te kunnen maken. De Ontwikkelstrategie is daarmee een kompas voor de toekomst; het schetst het beeld zoals het gebied zich tot 2040 zou kúnnen ontwikkelen, zoals het kán functioneren, welke sferen er zijn, welke natuurkwaliteiten en welke recreatieve voorzieningen het heeft, en hoe de Amsterdammer het gebied dan zou kúnnen gebruiken. De concept Ontwikkelstrategie biedt een wervend perspectief voor de lange(re) termijn en geeft daarmee richting aan een ontwikkeling naar een uitgebalanceerd waardevol groen- en recreatiegebied.
De Ontwikkelstrategie is géén plan en de kaarten zijn géén plankaarten. Uitvoeringsleidraad Met de concept Ontwikkelstrategie is een stevige ambitie voor 2040 neergezet. Een ambitie die niet meteen morgen is gerealiseerd. De aard en ook de complexiteit van de ideeën uit de concept Ontwikkelstrategie loopt sterk uiteen; sommige ideeën zijn relatief klein en kunnen snel worden uitgevoerd, andere zijn meer ingrijpend, vragen nadere afwegingen, onderzoek (onder andere op technische en soms ook maatschappelijke haalbaarheid) en een zorgvuldig ontwerp- en ontwikkelingsproces. Daarnaast is er een grote afhankelijkheid van de beschikbare financiële middelen, beschikbare kennis en capaciteit en voor sommige voorstellen is ook de fasering van gebiedsontwikkeling van Schinkelkwartier en Verdi relevant.
Om handen en voeten te geven aan de grote ambities gaat de concept Ontwikkelstrategie uit van een gefaseerde vervolgaanpak. DeDe Uitvoeringsleidraad bestaat uit een Actieplan voor de korte termijn en een overzicht van alle ambities en voorstellen voor de lange termijn die gezamenlijk de visie 2040 vormen, geclusterd naar thema en/of gebied. Dit overzicht is het resultaat van het co creatie proces met het kernteam Oeverlanden – Sloten. Alle ideeën samen staan weergegeven op de ambitiekaart 2040. Deze ambitiekaart is geen plankaart.
1. SAMENVATTING
De Oeverlanden, J. Voets, 2020
1.1 De opdracht De Oeverlanden zijn een authentiek en bijzonder natuur- en recreatiegebied gelegen aan het Nieuwe Meer in de zuidwestflank van Amsterdam. Het gebied is met een omvang van ruim 100 hectare één van de grotere groengebieden van de stad. Een groot deel van het gebied is opgenomen in de Hoofdgroenstructuur. Het college heeft eind 2019 opdracht gegeven voor het opstellen van de Ontwikkelstrategie 2040. Uitgangspunt binnen de bestuursopdracht is het behouden van de authenticiteit van dit bijzondere gebied, het beschermen en tegelijkertijd kwalitatief verbeteren van het huidige groen en de aanwezige natuurwaarden en tenslotte een kwaliteitsverbetering te realiseren wat betreft de gebruikswaarde voor recreanten. Naast het opstellen van een visie voor 2040 was ook de vraag een afwegingskader op te stellen voor de korte termijn, zodat ruimteclaims die op De Oeverlanden afkomen helder en inzichtelijk kunnen worden afgewogen op wenselijkheid en haalbaarheid. De concept Ontwikkelstrategie is het resultaat van deze bestuursopdracht. Er is een aantal redenen te noemen waarom het opstellen van een Ontwikkelstrategie 2040 nú van belang is. De eerste is dat de stad groeit en naar alle waarschijnlijkheid blijft groeien. Het aantal bewoners stijgt en de behoefte aan natuur en recreatiemogelijkheden in de nabijheid van de directe woon- en de werkplek neemt toe.
In het oog springt de krachtige opkomst van stedelijke recreatie in de nabijheid van de woning en vooral de sterke aantrekkingskracht van water in buurt, stad en stadsrand. Vanwege de ligging aan het Nieuwe Meer en de langgerekte oever op het zuiden hebben De Oeverlanden veel potenties voor openlucht- en waterrecreatie. Het gebied van De Oeverlanden heeft daarmee niet alleen een lokale functie, maar kan voor de hele stad van groot belang worden. Dat is geen bedreiging voor de groenfunctie en de natuurwaarden van De Oeverlanden, het betekent juist dat het groene karakter van De Oeverlanden meer waard wordt voor de stad. Ook de coronapandemie heeft het belang van natuur- en recreatiemogelijkheden dichtbij huis het afgelopen jaar nog eens extra duidelijk gemaakt. Om het authentieke karakter van De Oeverlanden te waarborgen en tegelijkertijd een antwoord te hebben op de toenemende recreatiedruk 5
in het gebied is de Ontwikkelstrategie opgesteld. In het verlengde hiervan ligt de tweede reden. In de (ontwerp) Omgevingsvisie 2050 is ‘rigoureus vergroenen’ een van de vijf strategische keuzes. De Oeverlanden zijn daarin aangeduid als landschapspark waar natuurwaarden versterkt en de recreatiemogelijkheden verbreed moeten worden. Ook de Groenvisie beschrijft de ambities en daaraan gekoppelde investeringen die de stad wil doen voor stadsparken, groen in de buurt en het verbeteren van verbindingen en toegankelijkheid. Beide visies vormen, tezamen met de authenticiteit van De Oeverlanden, een belangrijke basis voor de ontwikkelingsrichting zoals die in de Ontwikkelstrategie is beschreven en de keuzes die daarbij zijn voorgesteld 1.2 De uitdaging De opdracht tot het maken van de Ontwikkelstrategie kent een aantal inspirerende uitdagingen. De eerste is het behouden van de authenticiteit van De Oeverlanden, het beschermen van de aanwezige natuurwaarden en biodiversiteit en tegelijkertijd het vergroten van de robuustheid van het gebied om het stijgend aantal (recreatieve) gebruikers te kunnen ontvangen. Belangrijk om te weten is dat een deel van de (nieuwe) gebruikers niet een natuurmotief heeft om het gebied te bezoeken. Recreëren en elkaar (ook zakelijk) ontmoeten zijn belangrijke functies waar deze Ontwikkelstrategie ook rekening mee heeft gehouden.
De tweede uitdaging is de onderscheidende kracht van De Oeverlanden zowel te bescheremen maar tevens optimaal te benutten: bijzondere ruige natuur in combinatie met een langgerekte oever aan het Nieuwe Meer en dat tegen de skyline van de metropool Amsterdam en Schiphol. De combinatie land en water is bijzonder in de stad. Uit het Groot Groenonderzoek (2018) blijkt dat deze kwaliteit een enorme en vooral ook groeiende aantrekkingskracht heeft op de Amsterdammers. De derde uitdaging is het gebied, dat nu door de infrabundel spoor en A4 is afgeschermd van de ‘buitenwereld’, herkenbaar te positioneren en beter te verbinden met het stedelijk ommeland.
Concept Ontwikkelstrategie ontwikkelstrategie De Oeverlanden
5
1.3 Co-creatie De Ontwikkelstrategie is opgesteld in een co-creatief proces met de belangrijkste gebruikers in het gebied (verenigd in het kernteam Oeverlanden – Sloten). Belangrijke reden om de Ontwikkelstrategie in co creatie op te stellen is het optimaal kunnen benutten van kennis uit het gebied. Een groot deel van De Oeverlanden is namelijk al ingericht en er zijn verschillende verenigingen die verantwoordelijkheid dragen voor hun specifieke terrein. Denk dan aan de volkstuinen, sportpark Sloten, de jachthavens en kunstenaarscomplex Nieuw en Meer. Samenwerking met de stakeholders uit het gebied betekent dat kennis en kunde van binnen en buiten de gemeente is gebundeld en is vertaald naar een (zo breed mogelijk) gedragen visie voor de toekomst. Daarnaast zijn gesprekken gevoerd met enkele bedrijven en (potentiële) gebruikers van buiten het gebied en is gebruik gemaakt van de informatie en kennis uit het project Groot Amsterdamse bos (2017) en het Grote Groenonderzoek (2018). Beide trajecten geven inzicht in het (potentiële) gebruik van de Amsterdammers en toekomstige wensen van huidige gebruikers. 1.4 De ambities van de Ontwikkelstrategie De horizon van de Ontwikkelstrategie is het jaar 2040.
De Ontwikkelstrategie schetst het beeld zoals het gebied zich tot 2040 zou kúnnen ontwikkelen, zoals het kán functioneren, welke sferen er zijn, welke natuurkwaliteiten en welke recreatieve voorzieningen het heeft, en hoe de Amsterdammer het gebied dan zou kúnnen gebruiken. De Ontwikkelstrategie biedt een wervend perspectief voor de lange(re) termijn en geeft daarmee richting aan een ontwikkeling naar een uitgebalanceerd waardevol groen- en recreatiegebied.
stukken waar verdere en vooral ook een integrale uitwerking nodig is. Dan gaat het bijvoorbeeld om het nader onderzoeken van de (ruimtelijke) inpasbaarheid, de haalbaarheid (financieel, technisch of maatschappelijk) en soms ook ligging en omvang van de voorstellen in relatie tot de aanwezige natuurwaarden. Bij het uitwerken van deze ontwerpopgaven is nauwe afstemming nodig met partijen van binnen en buiten de gemeente. De belangrijkste ontwerpopgaven in de Ontwikkelstrategie zijn1 : 1. Het verbeteren van het routenetwerk. Dan gaat het over het versterken van de relatie van De Oeverlanden met de stad, het interne routenetwerk en het (sociaal) veiliger maken van de onderdoorgangen. De inpassing van een metropolitaan fietspad van de Zuidas naar Schiphol en de realisatie van ontbrekende schakels van het groennetwerk passen hier ook in. 2. Het onderzoeken van de haalbaarheid en de inpassing van drie nieuwe strandjes (het Anderlechtstrand aan de westzijde van De Oeverlanden en op de langere termijn, afhankelijk van de fasering van het Schinkelkwartier, het kleinschalige Huizingastrandje en het Riekerstrand als nieuw stadsstrand). Bij het voorstel voor deze drie kleinschalige strandjes (ligging en omvang) is rekening gehouden met het Natuurwaardenonderzoek noordelijke Oeverlanden te Amsterdam (Waardenburg – 2021) en met de input van het kernteam Oeverlanden – Sloten. 3.
Het onderzoeken van de haalbaarheid en de inpassing van de nieuwe luwte eilanden voor de oever van het Riekerbos.
Essentieel is dat de Ontwikkelstrategie richtinggevend is; het maakt kansen inzichtelijk voor toekomstige ontwikkelingen en het biedt de gemeente de basis om, in dialoog met de omgeving, de juiste keuzes te kunnen maken. De Ontwikkelstrategie is daarmee een kompas voor de toekomst. De Ontwikkelstrategie is géén plan en de kaarten zijn géén plankaarten. Op afbeelding 1 staan de belangrijkste ontwerpopgaven van de Ontwikkelstrategie. Deze ontwerpopgaven zijn de meer complexe vraag6
1 Het Natuurwaardenonderzoek Noordelijke Oeverlanden te Amsterdam (Waardenburg – 2021) vormt een belangrijk uitgangspunt bij de in de toekomst te maken keuzes rondom de drie genoemde ontwerpopgaven
Concept Ontwikkelstrategie De Oeverlanden
6
Afbeelding 1
Concept Ontwikkelstrategie De Oeverlanden
7
1.5 Behoud en versterking van natuur De enorm gewaardeerde natuurkwaliteiten van De Oeverlanden zijn de basis voor de Ontwikkelstrategie. De Oeverlanden blijven daarom, ook in de toekomst, een ruig, authentiek natuurgebied met bijzondere flora en fauna én met een belangrijke rol in het gehele ecologische netwerk van Amsterdam en regio. Essentieel daarbij is dat kwetsbare zones worden ontzien. Daarnaast zijn er, om recreatie en natuur goed in balans te houden, ook forse ingrepen en investeringen noodzakelijk in natuurbehoud én –ontwikkeling. De ambitie is om bestaande situaties te optimaliseren, uit te breiden of in natuurlijk ontwikkelingsstadium terug te zetten. Voorbeelden hiervan zijn het creëren van nieuwe open ruigtes en bosrandstruwelen in bestaande bosgebieden als Jaagpadbos en het Riekerbos (het middengebied in De Oeverlanden) en het creëren van meer licht voor de moerasvegetaties in het bestaande centrale moerasbos. Daarnaast is het voorstel om in het Nieuwe Meer een reeks luwte-eilanden aan te leggen met een brede zone afgeschermd ondiep water met waterplanten en riet, plaatsing van rifballen voor vissen, en structuren voor mosselbanken. In de meest luwe westelijke Geniebaai wordt gedacht aan de ontwikkeling van drijvende rieteilanden waardoor een uniek verlandingsmoeras kan ontstaan.
Deze drie voorstellen betekenen een forse verbetering van de waterkwaliteit binnen De Oeverlanden. Langs de oevers van het Nieuwe Meer zouden daarnaast meer in de luwte gelegen zones met kleine baaitjes en natuurlijke oevers met hoge biodiversiteit afgewisseld kunnen worden met intensiever te gebruiken (nieuwe) stranden. Deze zones zijn aan elkaar geregen door de bestaande oeverroute die zoveel mogelijk langs het water van het Nieuwe Meer loopt te verbeteren en zo de unieke gevarieerde kwaliteit beter beleefbaar te maken voor de bezoekers. Tuinparken en sportpark Sloten Tuinpark Ons Buiten vervult nu en ook in de toekomst een belangrijke rol in het behouden en versterken van de bijzondere natuurwaarden van Landschapspark De Oeverlanden. Om meer bezoekers van de mooie natuur en de rust in het tuinpark te laten genieten is het belangrijk het padennetwerk van Ons Buiten rechtstreeks aan te sluiten op de padenstructuur van De Oeverlanden. Bijvoorbeeld door het creëren van een rechtstreekse (voetgangers-)verbinding van het tuinpark naar het 8
Jaagpad en van het tuinpark over de Westsingel naar het toekomstige centrumgebied. Daarnaast kan Ons Buiten ook breder worden benut voor activiteiten voor buurtbewoners en bezoekers van De Oeverlanden. Ook de tuinparken ten noorden van de A4, het Siegerpark en de groene omzoming en dooradering van sportpark Sloten vormen een deel van de gevarieerde natuurkwaliteit van De Oeverlanden. Door hierin bescheiden recreatieve netwerken te realiseren en de tuinparken beter te verbinden met de omgeving zijn ook deze natuurwaarden in de toekomst beter zichtbaar en beleefbaar voor de recreant. Ecologische verbindingen De A4 loopt ook in 2040 nog dwars door het groengebied. De huidige barrièrewerking van die verkeersbundel voor mens en dier kan minder worden door de onderdoorgangen anders in te richten en wat betreft uitstraling te verbeteren. Ook kunnen de natuur van de noord- en zuidzijde door specifieke maatregelen sterker met elkaar verbonden worden zodat de betekenis van het gehele gebied als belangrijke schakel in de grotere ecologische structuur in de toekomst wordt versterkt.
Herfst, Tuinpark Ons buiten, 2019
De zonneweide, J. Voets, 2020
Het jaagpadbos, N.Vafa, 2020
Concept Ontwikkelstrategie De Oeverlanden
1.6 Zonering: verdeling tussen rust en reuring Belangrijkste keuze in de Ontwikkelstrategie is de verdeling van de toenemende recreatieve druk door zonering: rust en luwte wisselen zich af met reuring en druk(ker)e zones. Daardoor worden kwetsbare zones ontzien, kunnen natuurwaarden en biodiversiteit ook in de toekomst behouden blijven en bovendien verder worden ontwikkeld èn ontstaat er daarnaast in andere delen van De Oeverlanden ruimte voor het groeiend recreatief gebruik.
Door de route langs het Jaagpad te verbeteren en beter aan te laten sluiten op het nieuwe centrumgebied bij de Riekerkaap, ontstaat er een logische en prettige maar vooral ook herkenbare route voor bezoekers. Tuinpark Ons Buiten kan door de aanleg van een (voetgangers-) bruggetje eenvoudig op de route langs het Jaagpad worden aangesloten en met de aanleg van natuurlijke paden door het verwilderde Jaagpadbos ontstaat er een alternatieve struinroute waar ook kinderen plekken kunnen krijgen om te spelen.
In de rustige zones zijn recreanten ‘te gast’ omdat de bijzondere en soms ook kwetsbare flora en fauna hier voorop staan. De drukkere zones worden juist specifiek ingericht voor meer intensief recreatief gebruik. Het is mede daarom de ambitie van de Ontwikkelstrategie om het gebied van watersportvereniging Onklaar Anker en Amsterdam Windsurfing op termijn te versterken tot een echt centrumgebied met ruimte voor watersport, nieuwe speel- en sportmogelijkheden, nieuwe horeca met een terras aan het water en op termijn mogelijk ook een nieuw stadsstrand op de Riekerkaap. De realisatie van deze ambities zijn mede afhankelijk van het tempo van de gebiedsontwikkeling in de omgeving van De Oeverlanden zoals het Schinkelkwartier en Verdi. Het nieuwe centrumgebied verbindt het oostelijke deel van De Oeverlanden vanaf het Jaagpad en het ruige Jaagpadbos met het westelijke deel vanaf de Johan Huizingalaan, het Riekerbos, de huidige strandjes en de landtong.
De Riekerkaap De visie gaat ervan uit dat de Riekerkaap in de toekomst het hart van Landschapspark De Oeverlanden vormt, samen met de watersportvereniging Onklaar Anker en Amsterdam Windsurfing. Dit nieuwe centrumgebied is de plek waar verschillende vormen van (water)sport beoefend kunnen worden, zoals zeilen en surfen maar in de toekomst mogelijk ook basketbal of (beach-)volleybal. De watersportvereniging kan, door het verplaatsen van de (openbare) entree naar de westzijde van het terrein, het openstellen van de horeca en de realisatie van voorzieningen voor sporters zoals een watertappunt, openbaar sanitair en kluisjes, als echt centrum binnen het Landschapspark gaan fungeren.
In afbeelding 2 is de voorgestelde zonering visueel weergegeven. 1.7 Recreatief gebruik Amsterdammers ontdekken de laatste jaren in toenemende mate de groene ruimten aan het water in stad en stadsrand. In De Oeverlanden, lang een relatief onbekend gebied voor recreanten, is het de laatste jaren dan ook zichtbaar drukker geworden met bezoekers vanuit met name stadsdeel Zuid en Nieuw West. Schinkelhoek en Jaagpad De huidige toegang aan de oostzijde biedt nog veel ruimte voor (nieuwe) recreanten. Gedacht wordt de botenhelling hier naartoe te verplaatsen, ruimte te bieden aan kleinschalige horeca en de oever intensiever voor recreatie in te zetten.
Het is tevens de ambitie om op de Riekerkaap een vlonderboulevard en een bij het gebied passend stadsstrand te realiseren waar bezoekers kunnen genieten van het prachtige uitzicht over het Nieuwe Meer, met de Zuidas in de ene ooghoek en in de andere ooghoek de verkeerstoren van Schiphol aan de verre horizon, beide als verwijzingen naar de dynamiek van de metropool. Naast een stadsstrand op de Riekerkaap is een kleinschalig zandstrand voorzien ten westen van het huidige natuureducatiecentrum De Waterkant, het Huizingastrand. Door het op termijn mogelijk maken van deze twee strandjes kan de toenemende druk op de strandjes aan de westzijde van De Oeverlanden worden gespreid en tegelijkjertijd de meest kwestbare delen van de oever worden ontzien van intensieve recreatie. . De nieuwe strandjes zijn, evenals het Anderlechtstrand, de belangrijkste ontwerpopgaven voor de komende jaren.
Concept Ontwikkelstrategie De Oeverlanden
9
Afbeelding 2
10
Concept Ontwikkelstrategie De Oeverlanden
Door het hele Landschapspark kunnen sporters terecht om hard te lopen, te skaten, bootcampen, beoefenen van yoga en (bijvoorbeeld onder de viaducten) voor urban sports. Zo wordt Landschapspark De Oeverlanden in de toekomst meer en meer ook een gebied voor actieve sportbeoefening. Vanaf de Riekerkaap kan een nieuwe pontverbinding naar het Amsterdamse Bos varen. Naast het ruime uitzicht over het water en het Amsterdamse Bos is binnen De Oeverlanden ook het bos nabij. Recreanten kunnen van de bijzondere natuur binnen De Oeverlanden genieten, via een wandeling over de struinpaden door het Jaagpadbos, over een kleinschalige vlonderroute door het moerasbos of door een bezoek aan een waterobservatorium die in de ondiepe oeverzone in het centrale deel van De Oeverlanden gerealiseerd kan worden. Tuinparken Een doorgaande (afsluitbare) route brengt recreanten in de toekomst van de Riekerweg door het tuinpark Ons Buiten en het Jaagpadbos naar de waterkant. Langs het Jaagpad kunnen bezoekers op de nieuwe steigertjes met de voeten in het water genieten van het uitzicht op enerzijds de stedelijkheid van de Zuidas en anderzijds op de natuur van het Amsterdamse Bos en het Nieuwe Meer. Twee werelden komen hier samen: het grootstedelijke Amsterdam en de natuurlijke weidsheid van het Nieuwe Meer.
Luchtverkeerstoren bij de Rijkshemelvaart, J. Voets , 2020
Net als tuinpark Ons Buiten kunnen ook sportpark Sloten en de tuinparken ten noorden van de A4 in 2040 beter op de omgeving en op elkaar aangesloten worden. Nieuwe (afsluitbare) bruggetjes verbinden de parken met elkaar en met de omgeving waardoor de parken toegankelijker worden voor alle Amsterdammers om een rondje te wandelen, te recreëren op de veldjes en in de speeltuintjes die op die parken aanwezig zijn of te genieten van de rust en de aanwezige natuur.
Werkplaatsen bij de Nieuw en Meer, J. Voets, 2020
Zicht op Tuinpark Ons Buiten, N. Vafa , 2020
Concept Ontwikkelstrategie De Oeverlanden
11
Landtong en Stelling van Amsterdam Bij de ingang van het ateliercomplex Nieuw en Meer ligt een open veld. Dit veld is de voortuin en het visitekaartje van het achterliggende ateliercomplex Nieuw en Meer, vooral als het een openbaar toegankelijk gebied wordt waar in een nog te realiseren paviljoen kleinschalige tentoonstellingen, presentaties en culturele debatten kunnen worden georganiseerd. Het zou een nieuw herkenningspunt in De Oeverlanden kunnen zijn waar mensen van binnen en buiten Amsterdam graag naartoe komen. Het voorterrein heeft via een nieuwe (afsluitbare) entree ook toegang tot de oevers van het Nieuwe Meer en vervult daarmee een schakelfunctie tussen de openbare Oeverlanden en het meer afgesloten werkterrein van het ateliercomplex. De panden van Nieuw en Meer zijn onderdeel van de voormalige Stelling van Amsterdam en behoren samen met de voormalige militaire drinkwatervoorziening (bekend als de Rijkshemelvaart) tot cultuurhistorisch erfgoed.
Bij de rustige en intieme Geniebaai kunnen de experimentele drijvende rieteilanden een plek krijgen, en is er ook ruimte voor naaktrecreatie. Cruisen De Oeverlanden is voor de gay-scene belangrijk. Er is, ook in de toekomst, een gedooggebied dat fungeert als ‘mannen- ontmoetingsplaats’. Om de verschillende functies binnen het gebied ook in de toekomst veilige en prettig samen te laten gaan is een heldere begrenzing en goede visuele afscherming van dit gedooggebied wenselijk. Ook dit is een belangrijke ontwerpopgave voor de volgende fase.
De mogelijk herstelde historische Genieweg verbindt deze beide historische plekken en legt daarnaast ook een (fysieke of verhalende) relatie met de tuinparken en sportpark Sloten die ten noorden liggen van de A4. De kunstenaars van Nieuw en Meer kunnen samen met andere, vooral ook kunstenaars uit Nieuw West en andere delen van de stad, vormgeven aan een breed kunst- en cultuurprogramma. Zij leveren daarmee een bijdrage aan de nieuwe sfeer in Landschapspark De Oeverlanden, de zichtbaarheid van Stelling van Amsterdam en het verbeterde gevoel van veiligheid en aantrekkelijkheid van de verschillende entrees. De jachthaven op de landtong is in 2040 van een ontoegankelijke, enigszins verouderde plek getransformeerd naar een belangrijke en publiek toegankelijke parel in het Landschapspark. De vernieuwde gebouwen bieden in de toekomst ruimte voor horeca, recreatie, werken en activiteiten aan de jachthaven. Het doel is om de benodigde parkeervoorzieningen in het groen in te passen en op een nieuw terras aan het water ontstaat een prachtig uitzicht over het Nieuwe Meer, het Amsterdamse Bos en in de verte de skyline van de Zuidas. Met een nieuwe oeververbinding naar het Amsterdamse Bos kan het rondje Nieuwe Meer een feit worden. In eerste instantie met een speciale groene pont, maar op termijn mogelijk met een iconische brugverbinding tussen de landtong en het Amsterdamse Bos. 12
Schotse Hooglanders in park, E. van Eis, 2019
Concept Ontwikkelstrategie De Oeverlanden
1.8 Hoofdentrees en routes Via de drie hoofdentrees Schinkelhoek, Johan Huizingalaan en Anderlechtlaan kunnen bezoekers in 2040 Landschapspark De Oeverlanden binnen fietsen of wandelen. Door de voorgestelde zonering kan de omgeving van deze entrees druk zijn; doel daarvan is dat ze de plekken, waar sprake is van kwetsbare natuur en waar behoud en versterking van natuurkwaliteiten voorop staan, ontlasten. De entrees onder de infrastructuurbundels van de A4 en de A10 zijn nu nog anonieme en onprettige onderdoorgangen. Het voorstel is deze zones tot (sociaal) veilige verblijfsgebiedjes te maken, met kansen voor sport en cultuur in de openbare ruimte, waar in de toekomst kleurige en soms ook muzikale uitingen zijn toegevoegd. Deze entrees leiden bezoekers van de stad naar Landschapspark de Oeverlanden en omgekeerd. Naast de drie hoofdentrees zijn De Oeverlanden ook met kleinere toegangen ontsloten, bij de Ringvaart en het Christoffel Plantijnpad. Er worden verbeteringen aan deze routes voorgesteld zodat ze beter aansluiten op het groene fiets- en wandelnetwerk van Amsterdam Nieuw-West.
Speciaal is het voorstel een groene entreezone te realiseren ter hoogte van de Johan Huizingalaan en de mogelijk nieuwe metrohalte van de verlengde Noord-Zuidlijn. Deze zone ontsluit en verbindt De Oeverlanden in de toekomst op een herkenbare maar vooral ook bij het gebied passende manier met het Schinkelkwartier, stadsdeel Nieuw West en andere delen van de stad. De groene entree biedt bezoekers een heldere oriëntatie vanuit het Schinkelkwartier naar het Nieuwe Meer waarbij in het ontwerpproces rekening wordt gehouden met de kwetsbaarheid van het daar gelegen moerasbos en Riekerbos en de aanwezige biodiversiteit. De nieuwe recreatieve oeverroute verbindt de verschillende plekken en strandjes met elkaar en doet ook enkele meer open oeverplekken aan waar prachtig zicht is op het water enerzijds en op een meer ‘stedelijke’ horizon anderzijds, zoals op de Zuidas bij het Jaagpadbos, op het Schinkelkwartier bij het verlengde van de Johan Huizingalaan en in de richting van Nieuw Sloten bij de Anderlechtlaan.
De verbetering van de entrees, het routenetwerk en de mogelijke realisatie van een snelfietsroute vanuit de Zuidas naar Schiphol als hoofdroute in het netwerk bieden fietsers en voetgangers in de toekomst een goed houvast voor de oriëntatie en de bereikbaarheid van, naar en in Landschapspark De Oeverlanden. Er zijn aftakkingen voorzien van de snelfietsroute richting De Oeverlanden en in combinatie met de recreatieve oeverroute krijgt het netwerk een heldere structuur. Vanaf de Anderlechtlaan en ook de Johan Huizingalaan kan de bezoeker ervaren dat het Nieuwe Meer nabij is, het water glinstert in de verte en de verbeterde route nodigt in de toekomst uit om door te wandelen of waar mogelijk te fietsen naar het water. De herinrichting van de entrees en het routenetwerk maken dat bezoekers bij aankomst in De Oeverlanden een duidelijke en herkenbare keuze hebben: kies ik voor de drukkere zones met recreatieve voorzieningen of ga ik de andere kant op waar ik van de natuur en de rust kan genieten. Stadsstrand bij de Oeverlanden, E. van Eis, 2014
Concept Ontwikkelstrategie De Oeverlanden
13
1.9 Beheer, onderhoud en veiligheid: belangrijke randvoorwaarden voor de toekomst De voorstellen voor natuurversterking en de ruimtelijke ingrepen voor een grotere recreatief (mede)gebruik maken Landschapspark De Oeverlanden voor de toekomst waardevol. Het gebied kan in 2040 op meerdere punten een veelzijdig natuurgebied met grote (recreatieve) betekenis worden voor de groeiende metropool Amsterdam. Echter, de kwaliteit van het gebied is voor een groot deel ook afhankelijk van wat er gebeurt met beheer, onderhoud, toezicht en handhaving. In de huidige situatie, waarin sprake is van een groeiend aantal bezoekers en toenemende recreatiedruk, wordt door een groot aantal bezoekers en stakeholders al aangegeven dat het beheer en onderhoud van de Oeverlanden extra aandacht nodig heeft en dat de toezicht en handhaving, met name in de drukke zomerperiodes, te kort schiet. Op korte termijn is het voorstel om een pilot te starten waarin gastheren/ vrouwen of een parkconciërge worden ingezet om (het gevoel van) de veiligheid te verbeteren en de bezoekers een aanspreekpunt te bieden voor vragen of opmerkingen. Voor de lange(re) termijn is een aanpassing van de beheersorganisatie en een hernieuwde visie op de inzet van toezicht, handhaving en veiligheid noodzakelijk.
Meer aandacht voor deze thema’s is essentieel én noodzakelijk om de gestelde ambities waar te kunnen maken en ervoor te zorgen dat het Landschapspark ook in de toekomst van grote betekenis blijft voor Amsterdam. De Ontwikkelstrategie biedt de handvatten voor het op korte termijn verder uitwerken van de noodzakelijke kaders op deze onderwerpen.
14
Entree Anderlechtlaan, J. Voets, 2020
Entree Oude Haagseweg, J. Voets, 2020
Entree Jaagpad, N. Vafa, 2020
Entree Johan Huizingalaan, J. Voets, 2020
Entree Adam Smithplein, J. Voets, 2020
Entree Ringvaartdijk, J. Voets, 2020
Concept Ontwikkelstrategie De Oeverlanden
2. DE URGENTIE
Stadsstrand in de Oeverlanden, E. van Eis, 2014
2.1 Gebied in de luwte De oorspronkelijke Oeverlanden, gelegen tussen het Nieuwe Meer, de Ringvaart en A4/A10 hebben jarenlang in de luwte van de stad gelegen. Door deze relatief geïsoleerde ligging is het gebied jarenlang een soort vrijplaats geweest voor allerlei functies en heeft de natuur zich kunnen ontwikkelen tot waardevolle natuurgebieden met bijzondere en veelal ook ruige natuur. Het gebied is bereikbaar via onprettige en soms moeilijk te vinden onderdoorgangen. De vrijwilligers van de Vereniging De Oeverlanden Blijven! (VDOB!) beheren al sinds de jaren tachtig grote delen van het gebied, kunstenaars vestigden zich op de landtong in de gebouwen van de Stelling van Amsterdam en in de Militaire drinkwatervoorziening iets noordelijker, cruisers – (veelal) mannen - gingen, op zoek naar seksueel contact, het centrale deel van De Oeverlanden gebruiken. Tenslotte bevinden zich in de oorspronkelijke Oeverlanden tuinpark Ons Buiten, twee jachthavens en een surfclub. Ten noorden van de A4, ook onderdeel van het projectgebied, liggen ook nog vier tuinparken, het Siegerpark en sportpark Sloten. Het totale gebied is een lappendeken van activiteiten die elkaar niet altijd even goed verdragen. Zie afbeelding 3 voor een overzicht van de huidige functies en gebruikers.
Afbeelding 3
16
Concept Ontwikkelstrategie De Oeverlanden
2.2 Toenemende stedelijke druk Ondanks de geïsoleerde ligging worden De Oeverlanden de laatste jaren door steeds meer mensen ontdekt. Dat is geen wonder: onder Amsterdammers groeit de behoefte aan groen om dichtbij huis te recreëren exponentieel. De bezoekerscijfers van de stadsparken zijn de laatste jaren verdubbeld, soms verzesvoudigd. De inwoners van de verdichtende stad hebben elke vierkante meter groen hard nodig. Vooral de combinatie groen en water dichtbij de stad werkt als een krachtige magneet, zo blijkt uit het Grote Groenonderzoek (2018). De Oeverlanden beschikken over enkele kilometerslange oever, grenzend aan goed zwemwater. Langs die oever zijn nu een aantal kleine zwemstrandjes, die op mooie dagen druk bezocht worden door de bewoners van de stad en vanuit Badhoevedorp. Een vergelijkbaar gebied, de Westbroekplas plas bij Velserbroek, trekt jaarlijks rond de half miljoen bezoeken, met een ‘bedieningsgebied’ van rond de 40.000 inwoners.
Het afgelopen jaar, tijdens de coronapandemie, was het zichtbaar drukker in De Oeverlanden en de verwachting is dat de druk op De Oeverlanden de komende jaren fors zal toenemen door: - De groei van het aantal inwoners van Amsterdam. - Een groot aantal stedenbouwkundige ontwikkelingen in de directe omgeving. - De stijgende behoefte van de bewoners van Amsterdam aan groen in de nabije woonomgeving. Tot 2050 moeten er 150.000 woningen bijkomen in de bestaande stad. Die toestroom naar de stad heeft gevolgen voor het gebruik van de openbare ruimte. De drukte is nu al zichtbaar en voelbaar, ook in De Oeverlanden. In de directe omgeving van De Oeverlanden zijn grote stedelijke gebiedsontwikkelingen in voorbereiding of in uitvoering: ten noorden van De Oeverlanden komt het Schinkelkwartier (toevoeging 11.000 woningen, 1.000.000 m2 aan werkruimte voor zowel kantoren als bedrijfsruimten – waarvan 700.000m2 al is gerealiseerd en nog eens 350.000 m2 voorzieningen) en aan de westkant van de Zuidas wordt gewerkt aan Verdi (realisatie van ongeveer 2.000 woningen, sportvoorzieningen en uitbreiding van kantoorruimte). In beide gebieden wordt nadrukkelijk ook ingezet op meer groen en het verbinden van de verschillende groengebieden in de nabijheid van Verdi en Schinkelkwartier.
Het huidige Rieker Businesspark wordt, als onderdeel van het Schinkelkwartier, ontwikkeld tot het Innovatie District Nieuwe Meer en er wordt ingezet op meer functiemenging in dit gebied (wonen en werken). Ook op andere locaties in Nieuw-West worden stedelijke verdichtingsprojecten voorbereid of al uitgevoerd. In het kader van het onderzoek Zuidwest Amsterdam – Schiphol – Hoofddorp worden met het rijk en de regio de verbindingen tussen Hoofddorp, Schiphol en Station Zuid onderzocht. Onderdeel van deze studie is een mogelijke doortrekking van de Noord-Zuid metrolijn richting Schiphol langs de A4, met een mogelijk station bij de Johan Huizingalaan. Tenslotte wordt momenteel gewerkt aan ZuidasDok.
Grote Groenonderzoek, Gemeente Amsterdam, 2018
Concept Ontwikkelstrategie De Oeverlanden
17
De Oeverlanden liggen door deze ontwikkelingen niet meer buiten de stad, maar er middenin. Groeiende aantallen bewoners van Nieuw West en Zuid en gebruikers van de omliggende werklocaties gebruiken het gebied steeds intensiever voor ontspanning, ontmoeting (ook werk gerelateerd) en andere vormen van recreëren. Het gebruik van parken en ander groen is niet meer alleen het genieten van de natuur, wandelen en eendjes voeren, maar ook het ontplooien van andere activiteiten als sporten, ‘chillen’, barbecueën, culturele voorstellingen en horeca bezoeken. Amsterdammers zijn namelijk uithuiziger dan ooit. Dat komt omdat onze kenniseconomie meer interactie vereist, (digitale) sociale media tot meer fysieke buitenontmoetingen leiden, we veel meer dan vroeger meerdere en verschillende interesses hebben die we ‘buiten’ consumeren, werk-, zorg- en vrijetijd meer in elkaar overvloeien zodat we meer buiten zijn, en stedelijke woningen krapper worden (door de toename van het aantal kleine woningen en een toenemend aantal mensen per woning). Dit laatste compenseren we door meer de openbare ruimte op te zoeken.
ingezet op meer groen en op het verbinden van het groen in het Schinkelkwartier en Verdi met De Oeverlanden. 3. De uithuizigheid van Amsterdammer en het gebruik van groene openbare ruimte (in de nabijheid van de woning) neemt sterk toe. Tenslotte zijn er de afgelopen jaren meerdere ruimtelijke claims waarvoor De Oeverlanden als potentiele locatie in beeld is (geweest). Om die ruimtelijke claims goed te kunnen afwegen is het belangrijk een helder afwegingskader te hebben op basis waarvan de juiste beslissingen genomen kunnen worden. De Ontwikkelstrategie biedt dat kader. Gedurende het totstandkomingsproces van de Ontwikkelstrategie is het afgelopen jaar al een aantal richtinggevende uitspraken gedaan ten aanzien van een aantal grote ruimteclaims (zie ook hoofdstuk 5).
Het aantal bezoekers aan De Oeverlanden zal dus verveelvoudigen ten opzichte van nu, maar vooral het type bezoek zal veranderen van laagfrequent en meer op de natuur en rust gericht naar hoogfrequent en relatief meer gericht op ‘stedelijke’ groenactiviteiten. De Oeverlanden zijn nu niet berekend op dit type bezoeker. Met als resultaat mogelijk toenemende frictie tussen verschillende groepen recreanten. Daarnaast maakt een eventuele metrohalte bij de Johan Huizingalaan van De Oeverlanden één van de best bereikbare Amsterdamse groengebieden buiten de Ring, waardoor het voor mensen die verder weg wonen ook aantrekkelijk wordt het gebied te bezoeken. Dat is geen bedreiging voor de groenfunctie en de natuurwaarden van het gebied, het betekent juist dat het groene karakter van De Oeverlanden meer waard wordt voor de stad. Onderstaande ontwikkelingen vatten samen waarom een Ontwikkelstrategie nú noodzakelijk is: 1. De stad neemt toe in bevolkingsomvang. 2. Het Schinkelkwartier en de Zuidas (Verdi), gebiedsontwikkelingslocaties in de nabijheid van De Oeverlanden, worden getransformeerd en verdicht naar gemengde woon- en werkgebieden. Ook wordt er 18
Concept Ontwikkelstrategie De Oeverlanden
Concept Ontwikkelstrategie De Oeverlanden
19
3. OPDRACHT EN WERKWIJZE
Veerpont Nieuwe Meer, R. Mouw, 2018
3.1 Bestuursopdracht Ontwikkelstrategie Oeverlanden Sloten Het College van B&W heeft in november 2019 opdracht gegeven een Ontwikkelstrategie voor De Oeverlanden op te stellen voor de langere termijn (horizon 2040) gericht op kwaliteitsverbetering van het huidige groen, zowel wat betreft de gebruikswaarde voor recreanten als de natuurwaarden. De Ontwikkelstrategie biedt tevens het gevraagde afwegingskader voor de korte termijn, zodat ruimteclaims die op De Oeverlanden afkomen helder en inzichtelijk kunnen worden afgewogen op wenselijkheid en haalbaarheid. Op afbeelding 4 is het projectgebied weergegeven. Het gebied waar de bestuursopdracht betrekking op heeft wordt begrensd door de Ringvaart, de A4, het Nieuwe Meer en de Schinkel, met de volgende aantekeningen. • Sportpark Sloten, het Siegerpark en de volkstuinparken Lissabon, Het Oude Bijenpark, VAT en Eigen Hof worden ook betrokken bij de Ontwikkelstrategie voor de lange termijn. Hierbij is het uitgangspunt dat deze gebieden groen blijven en hun functie behouden. • Het bepalen van het mogelijke traject van de NoordZuidlijn is geen onderdeel van dit project. We houden rekening met een reservering voor een metrostation bij de Johan Huizingalaan. Een metrostation bij de Anderlechtlaan is in de Ontwikkelstrategie niet aan de orde, maar wordt niet onmogelijk gemaakt.
• Het deel van het gebied tussen de Oude Haagseweg en de A4 dat niet in de hoofdgroenstructuur zit blijft in principe buiten beschouwing. • Het onderzoeken van de verbindingen met andere gebieden (Amsterdamse Bos, Schinkelkwartier, Riekerzone, Nieuw-West, Zuidas etc.) over land en water hoort nadrukkelijk bij de opdracht. • De Sloterweg en het Amsterdamse Bos en het beheer ervan vallen niet onder dit project.
Afbeelding 4
Concept Ontwikkelstrategie De Oeverlanden
21
3.2 Uitgangspuntennotitie Oeverlanden – Sloten De bestuurlijk opdrachtgevers hebben de bestuursopdracht op 23 april 2020 aangescherpt, door de volgende zeven uitgangspunten voor de ontwikkeling van het gebied vast te stellen: 1. De Oeverlanden worden een grootstedelijk natuur- en recreatielandschap voor alle Amsterdammers. 2. De ligging aan het water bepaalt de identiteit van het gebied. 3. De Oeverlanden zijn een gebied met een kwetsbare, waardevolle natuur en een hoge biodiversiteit. Deze biodiversiteit is een belangrijke onderlegger voor het uiteindelijke ontwerp het gebied. 4. De aanwezigheid van kunstenaarswerkplaatsen aan de westkant van De Oeverlanden en de nabijheid van het complex de Rijkshemelvaart bieden kansen om kunst door het hele gebied heen een speciale plaats te geven en te integreren in het ontwerp voor het gebied. 5. Recreatieve mogelijkheden worden geoptimaliseerd en uitgebreid waardoor verblijven aantrekkelijker wordt. Hierbij is specifieke aandacht voor het beter faciliteren van gezinnen met kinderen en van nieuwe doelgroepen die nu nog niet in het gebied komen. 6. Als eerste zetten we in op het versterken van kwetsbare natuurwaarden, het verbeteren van de entrees en het verbeteren van de interne routestructuur voor wandelaars en fietsers. 7.
Er is een ruimtelijke en functionele relatie met stedelijke projecten in de directe omgeving van De Oeverlanden, vooral Schinkelkwartier en Verdi.
22
Concept Ontwikkelstrategie De Oeverlanden
3.3 Co-creatie met kernteam Oeverlanden - Sloten De Ontwikkelstrategie is, onder leiding van Ruimte en Duurzaamheid, opgesteld door de projectgroep Oeverlanden – Sloten. Deze projectgroep bestaat uit medewerkers van de gemeentelijke directies Sport en Bos, Verkeer & Openbare Ruimte, stadsdeel Nieuw-West, Ingenieursbureau, Ruimte en Duurzaamheid en Economische Zaken. De projectgroep heeft gebruik gemaakt van de informatie die is verzameld in het project “Groot Amsterdamse Bos”, waarbij in 2018 en 2019 een flink aantal ontwerpateliers uitgebreide informatie en wensen heeft opgeleverd van belanghebbenden binnen en buiten het gebied. Daarnaast is er nieuwe informatie aan toegevoegd door gebruik te maken van actuele resultaten van het Groot Groenonderzoek en ook door in co-creatie samen te werken met stakeholders uit het gebied. Tenslotte is de projectgroep regelmatig op werkbezoek in het gebied geweest. Na de formele start van het project, is eind 2019 de samenwerking gezocht met de belangrijkste gebruikers in het gebied, te weten de Stichting Nieuw en Meer, Vereniging De Oeverlanden Blijven! (VDOB), watersportvereniging Onklaar Anker en tuinpark Ons Buiten. Deze partijen hebben zich, ten behoeve van dit project, verenigd in het kernteam Oeverlanden – Sloten met één vast aanspreekpunt voor de projectmanager van de gemeente.
In een aantal, soms digitale, werksessies is in de afgelopen twaalf maanden met dit kernteam in co-creatie gewerkt aan het formuleren van de belangrijkste opgaven, mogelijke oplossingen en zijn de verschillende ruimtelijke dilemma’s gezamenlijk tot concrete acties vertaald naar ingrepen en ontwerpopgaven voor de komende jaren.
De Ontwikkelstrategie betekent voor De Oeverlanden namelijk ook dat er naast de huidige gebruikers ook ruimte komt voor Amsterdammers die het gebied in de komende jaren ontdekken om te wandelen, fietsen, zwemmen, in de zon liggen, sporten, ontmoeten, lunchen of werken.
Bezoek cruisegebied, J. Voets, 2021
De grote betrokkenheid van de huidige gebruikers van het gebied en de duidelijke invloed die ze hadden en hebben op de inrichting en het beheer van het gebied maken De Oeverlanden uniek op Amsterdamse schaal. Het is mede aan deze betrokkenheid te danken dat De Oeverlanden nog groen zijn, hoge natuurwaarden hebben en op veel plaatsen een ruig karakter. De samenwerking met de huidige gebruikers bij de totstandkoming van de Ontwikkelstrategie maakt dat er van het begin af aan aandacht is voor de unieke kwaliteiten van het gebied maar ook voor transparantie over de opdracht om De Oeverlanden in de toekomst ook aan andere, nieuwe gebruikers te presenteren. Concept Ontwikkelstrategie De Oeverlanden
23
3.4 Participatie en betrokkenheid in de omgeving Naast de samenwerking met kernteam Oeverlanden – Sloten is het afgelopen jaar op verschillende deelopgaven nauw samengewerkt met de projectteams van de omliggende en/of relevante stedelijke projecten. Denk dan bijvoorbeeld aan de projectgroep Schinkelkwartier met wie we op zoek zijn gegaan naar de (on-)mogelijkheden van de inpassing van sportvelden in De Oeverlanden en het gezamenlijk ontwerpen van een nieuwe entree van De Oeverlanden bij de Johan Huizingalaan. Met projectgroep Westtangent zijn we, voor zover nog mogelijk, gezamenlijk gaan kijken naar het ontwerp van de Anderlechtlaan en de Oude Haagseweg en hebben we met collega’s van Afval en Grondstoffen, stadsdeel Nieuw West en de projectgroep Locatieonderzoek nieuwe onderstations Amsterdam nauw samengewerkt op specifieke vraagstukken. Tenslotte is er in de afgelopen maanden ook gesproken met vertegenwoordigers uit het Rieker Businesspark, hotel Mercure, Aquarius, Amsterdam Windsurfing, jachthaven De Boekanier, een aantal bewoners uit de omgeving en met vertegenwoordigers van onder meer het COC.
Naast het uitwisselen van informatie over de bestuursopdracht en de opgaven van de gemeente Amsterdam is tijdens de ontmoetingen en de gesprekken specifiek stilgestaan bij de zorgen en dilemma’s die de stakeholders ervaren bij De Oeverlanden maar ook bij hun specifieke wensen en ambities. Belangrijke rode draad is de waardering die organisaties en andere belanghebbenden hebben voor het bijzondere karakter van De Oeverlanden en hun wens de kwaliteit van de natuur en het groen in de toekomst te behouden, te versterken en daar waar mogelijk beter te verankeren in de omgeving.
Fietsbezoek aan de Oeverlanden, J. Voets, 2020
In de voorliggende Ontwikkelstrategie zijn de resultaten van de co-creatie, van de gesprekken met bovengenoemde organisaties en collega projectgroepen zoveel mogelijk vertaalt naar concrete ontwikkelrichtingen en voorstellen. Punten die niet zijn overgenomen komen in een volgende fase waarin wordt gewerkt aan integrale ontwerpopgaven opnieuw op tafel. In de komende fase is het dan ook essentieel opnieuw ruimte te bieden voor de inbreng van organisaties en bewoners en daarnaast ook samen te (blijven) werken met de collega’s van omliggende projecten. 24
Concept Ontwikkelstrategie De Oeverlanden
4. HUIDIGE SITUATIE
Spelevaren op het Nieuwe Meer, E. van Eis, 2014
4.1 Historische verkenning: een lappendeken aan functies De Oeverlanden, het gebied ten noorden van het Nieuwe Meer en ten zuiden van de A4, is tot een landschap geworden waarop de geschiedenis nu eens met pen dan weer met een dik viltstift krassen heeft aangebracht of klein omgrensde vlekken heeft gemarkeerd, uitgegomd en opnieuw gevuld. Elke laag van de geschiedenis bleef echter zichtbaar. Stukjes agrarische verkavelingen die teruggaan tot de 11de eeuw zijn terug te vinden tussen de wegen of in de uitleg van de volkstuinen. De Ringvaart en de Ringdijk rond de Haarlemmermeerpolder trekken een duidelijke grens tussen Amsterdam en de droogmakerij, belangrijke voorzieningen van de Stelling van Amsterdam liggen verspreid in het gebied, verschillende sportparken werden aangelegd en werden weer verplaatst. Op het leeggekomen terrein kwam kantoren- of woningbouw. De grootste ingreep in De Oeverlanden was de aanleg van de snelweg, die over het gebied de schaal van de regio legde en zich daarbij nauwelijks iets aantrok van voorgaande ontwikkelingen. Jac. P. Thijsse wees het gebied rond het Nieuwe Meer in 1908 aan als ideale locatie voor een parklandschap. Zijn idee kreeg vorm in het Algemeen Uitbreidingsplan (AUP) van 1935 waarin het Nieuwe Meer als centrum van een recreatielandschap werd gedacht.
Volkstuinparken en sportparken op de noordelijke oever vulden de stedelijke voorzieningen aan. De komst van de roeibaan in het Amsterdamse Bos en de jachthaven aan de oostzijde van het Nieuwe Meer was tekenend voor de populariteit van de watersport in de jaren dertig. Rijksweg 4, wat nu de Oude Haagseweg wordt genoemd, is aangelegd in het kader van het 2e Rijkswegenplan 1927. De verbinding die noodzakelijk werd geacht door de toename van het regionale autoverkeer, sneed weliswaar diagonaal door het landschap richting Schiphol, maar bleef door de profilering wel deel van het landschap uitmaken. Herzieningen van het AUP in 1950 en 1955, ingegeven door de toegenomen mobiliteit en de behoefte aan meer zand voor de aanleg van de naoorlogse wijken, leidden tot grootschalige ingrepen in het gebied. Door zandwinning verdubbelde het wateroppervlak van het Nieuwe Meer. Door de aanleg van de snelweg raakten De Oeverlanden meer geïsoleerd van de stad te liggen en ontstond er meer ruigtegebied in 26
Recreanten aan Nieuwe Meer, F. Brusselman, 1991/ Topotijdreis.nl, 2021/ Jaagpad, Stadarchief Amsterdam, 1975/ Magazijn van Bijzondere Opkomt, CHV Groot Amsterdamse Bos, 1972/ Volkstuinpark Ons Buiten, CHV Groot Amsterdamse Bos, 1937/ Vogelvlucht perspectief AUP, CHV Groot Amsterdamse Bos, 1935
Concept Ontwikkelstrategie De Oeverlanden
De Oeverlanden. Tuinpark Ons Buiten is door de zandwinning begin jaren vijftig en door de aanleg van de infrastructuur fors in omvang afgenomen, het Nieuwe Meer is juist groter geworden als gevolg van de zandwinning. Naast tuinpark Ons Buiten liggen er nog vier volkstuinparken in het projectgebied, allen ten noorden van de A4; dit zijn Lissabon, Het Oude Bijenpark, Eigen Hof en VAT. Ons Buiten, het grootste tuinpark in het gebied met bijna 450 tuinen, is het hele jaar door geopend voor bezoekers via de hoofdingang; van 1 april tot eind oktober zijn er drie ingangen, allen gelegen aan de Riekerweg. Ook de andere tuinparken zijn een deel van het jaar opengesteld voor bezoekers. Het ateliercomplex Nieuw en Meer op de landtong heeft een rijke (cultuurhistorische) geschiedenis. De eerste gebouwen dateren uit 1918 en maakten onderdeel uit van de Stelling van Amsterdam, waar het bekend is onder de naam Magazijn voor Bijzondere Opkomst. Het oprichten van een stichting in 1988 en de formele erfpachtsituatie sinds 1991 betekenden het startpunt van omvangrijke verbouwingen. Inmiddels hebben ruim 100 kunstenaars en aanverwante bedrijven er hun intrek genomen. De initiatieven die er ontplooid worden nemen een belangrijke plek in het culturele landschap van de stad in en de kunstenaars van Nieuw en Meer trekken ook nationaal en internationaal de aandacht.
De gebouwen zijn inmiddels aangemerkt als gemeentelijk monument. De lange oeverlijn van De Oeverlanden bestaat uit kleine strandjes, minder toegankelijke oevers in het westen, in het middendeel en ter hoogte bij het Jaagpad en oevers die alleen voor leden zijn opengesteld (bij de jachthaven van de Watersportvereniging Onklaar Anker en bij de jachthaven op de landtong in het westen van het gebied). De Kostverlorenvaart, de Schinkel, het Nieuwe Meer en de Ringvaart zijn samen een belangrijke doorvaartroute voor zowel de beroepsvaart als de recreatieve vaart (onderdeel van de Staande Mast Route van Zeeland naar Friesland). De Oeverlanden zijn dan ook dé plek om deze drukke scheepsvaart te beleven. Om de verschillende voorzieningen in het gebied bereikbaar te maken zijn wegen en paden aangelegd.
De wijk Nieuw-Sloten, het dorp Sloten, de Hoofddorppleinbuurt, het te ontwikkelen Schinkelkwartier en de overige gebieden van stadsdeel Nieuw West en Zuid zijn door de infrastructuurbundel van de A4 en het spoor gescheiden van de oorspronkelijke Oeverlanden. Deze bundel vormt een dusdanige barrière tussen het gebied en de rest van Amsterdam dat de toegankelijkheid, bereikbaarheid en gevoelde nabijheid van De Oeverlanden op dit moment gering zijn. Een deel van De Oeverlanden is sinds de jaren zeventig bekend als homo-ontmoetingsplek. Destijds waren De Oeverlanden braakliggend terrein zonder echte bestemming, er vond zandwinning plaats, waardoor een grillig grondoppervlak ontstond met spontane begroeiing. Het gebied werd op een gegeven moment zelfs gebruikt als vuilstort plaats voor het overschot van de bouw, de restanten hiervan zijn soms nog terug te vinden in het gebied. Daartussen begonnen de eerste mannen te cruisen. Buiten het uitvoeren van seksuele handelingen zijn homoontmoetingsplekken van oudsher ook plekken waar homo’s van alle lagen van de samenleving elkaar op een natuurlijke wijze ontmoeten. De ontmoetingsplek in De Oeverlanden is uniek in de stad. Het gebied heeft ook grote bekendheid in binnen- en buitenland. Op een gemiddelde dag zijn daar soms honderden (meestal) mannen actief.
Het cruisen leidt soms tot irritaties en confrontaties met andere gebruikers van het gebied. Die overlast neemt toe nu de bezoekersaantallen in De Oeverlanden in brede zin toenemen. Vooral ouders met kinderen ergeren zich aan de soms openlijke seksuele handelingen. Naarmate het drukker wordt in de gedoogzone wijken de cruisers uit naar andere delen van het gebied, naar het Jaagpadbos, maar ook aan de randen bij de Oude Haagseweg aan de westzijde, die maakt dat de ervaren overlast zich ook steeds meer verspreid door het hele gebied. In De Oeverlanden is de ongeplande zonering eigenlijk nog steeds goed waarneembaar. Een natuurlijke inrichting domineert het oostelijk deel van het gebied, het tuinpark Ons Buiten vormt daar een meer gecultiveerd deel van. De recreatieve zone overlapt deels, maar ligt vooral in het westen. De zone met de georganiseerde buitensport en het meer dorpse karakter van Sloten en de Sloterweg bevinden zich ten noorden van de infrastructuurbundel, evenals de andere volkstuincomplexen. De cultuurzone heeft vooral betrekking op het
Concept Ontwikkelstrategie De Oeverlanden
27
westelijk deel van het projectgebied: het kunstenaarscomplex Nieuw en Meer en het terrein van de voormalige drinkwatervoorziening aan de Oude Haagseweg. Het middengebied is grotendeels benoemd als gedoogzone voor cruising. 4.2 Natuurwaarden De Oeverlanden zijn een belangrijk natuurgebied op Amsterdamse schaal, en deels ook op regionale schaal. Ze maken onderdeel uit van de Amsterdamse hoofdgroenstructuur (HGS), zoals die is vastgelegd in de structuurvisie ‘Amsterdam 2040’. Op de Amsterdamse Natuurwaardenkaart 2 zijn de natuurwaarden van groengebieden binnen de gemeentegrens gewaardeerd op een schaal van 1 (weinig natuurwaarden) tot 5 (topnatuur op regionale, soms landelijke schaal). Het gebied van de oorspronkelijke Oeverlanden (de zone tussen de Oude Haagseweg en het Nieuwe Meer) scoort op deze kaart een 4. De strook langs de Ringvaart een 3, en tuinpark Ons Buiten en de strook tussen Oude Haagseweg en A4 scoren op de Natuurwaardenkaart een 2. Ons Buiten heeft echter al 20 jaar het landelijk keurmerk Natuurlijk Tuinieren en dit al elf jaar met de hoogste kwalificatie van 4 stippen op een lieveheersbeestje. Na de kap van 8.000 bomen langs de A4 hebben kleine zoogdieren Ons Buiten als habitat gekozen. Daarnaast zijn er door de rijke variatie aan bomen, struiken en planten veel verschillende vogels en insecten. Met de score 4 behoren De Oeverlanden tot de Amsterdamse topnatuur.
De natuurwaarde is wat betreft de kwaliteit vergelijkbaar met dat van andere stadsrandgebieden zoals Waterland, Amsterdamse Bos, de Brettenzone, het Diemerbos, de Noorder IJplas en delen van de Tuinen van West, ook al is het wat omvang betreft vele malen kleiner. Vooral in het Amsterdamse Bos en Waterland worden de hoge natuurwaarden gecombineerd met hoge aantallen bezoekers. De oorspronkelijke Oeverlanden zijn ook onderdeel van de Amsterdamse ecologische structuur. Het doel van de ecologische structuur is om planten en dieren zoveel mogelijk overlevingskansen te bieden. Dit kan door gebieden met elkaar te verbinden met groene wegen 2 De Natuurwaardenkaart heeft geen planologisch-juridische status. Hij wordt niet gebruikt voor de toetsing van plannen.
28
(bermen, slootkanten, oevers) en barrières zoals asfaltwegen en andere infrastructuur passeerbaar te maken voor dieren. Ook het westelijke deel van de strook tussen Oude Haagseweg en de A4 ligt in de ecologische structuur. Tuinpark Ons Buiten ligt er niet in. Ecologische verbindingen met andere groengebieden in de stad lopen via het spoortalud, Louis Chrispijnpad, Anderlechtlaan en Ringvaart. De ecologische structuur heeft structuurvisie-status. Dat houdt in dat ruimtelijke plannen aan deze structuur worden getoetst, en dat plannen niet mogen leiden tot vermindering van de natuurwaarden. Knelpunten in de ecologische verbindingen moeten worden opgelost. Op een hogere schaal hebben we te maken met het landelijke netwerk van waardevolle natuurgebieden, het Natuurnetwerk (NNN) dat een provinciale uitwerking kent. Het Amsterdamse bos, het water van het Nieuwe Meer en het water van de Ringvaart liggen in het NNN. De Oeverlanden zelf dus niet. Er loopt een groene ecologische verbindingszone vanaf de oever van de Ringvaart door het gebied naar de Anderlechtlaan, ook de oever langs de Ringvaart is onderdeel van het provinciale project De Groene As waar een ecologische verbinding wordt gelegd tussen Amstelland en Spaarnwoude.
De rijkdom aan natuurwaarden van het gebied wordt vooral bepaald door de grote verscheidenheid aan landschappen en door het zorgvuldige beheer dat bijna 40 jaar wordt uitgevoerd door de Vereniging De Oeverlanden Blijven!. Dat wordt onder meer onderschreven door een onderzoek aan wilde bijen dat de gemeente in 2019 liet uitvoeren. De Oeverlanden hadden het hoogste aantal wilde bijen (48) van de elf onderzochte Amsterdamse parken. Wilde bijen zijn bij uitstek indicatoren voor een zorgvuldig uitgevoerd beheer. De hoge natuurwaarde betekent niet dat er niets te verbeteren valt. Bij het Nieuwe Meer en de Ringvaart ontbreken in de huidige situatie geleidelijke land/water overgangen met riet, andere oeverplanten en waterplanten. Hier valt in de toekomst veel winst voor de natuur te halen. Gezien de Natuurwaardenkaart valt ook winst te halen op tuinpark Ons Buiten. Deze uitdaging hebben de tuinders lang geleden al opgepakt, wat heeft geresulteerd in het keurmerk Natuurlijk tuinieren met 4 stippen. In het kader van het Natuurlijk Tuinieren is Ons Buiten bijvoorbeeld al een aantal jaren bezig met het aanleggen van zgn.
Concept Ontwikkelstrategie De Oeverlanden
Natuurwaardenkaart, Gemeente Amsterdam, 2016
Concept Ontwikkelstrategie De Oeverlanden
29
verlandingsoevers, waardoor amfibieën eenvoudig in en uit de sloten kunnen komen. Daarnaast zijn er bij die verlandingsoevers in de sloten waterplanten geplant die het water zuiveren. Op afbeelding 5 staan de huidige natuurwaarden weergegeven. Het beeld is mede gebaseerd op de inventarisatie van waardevolle en kwetsbare natuur door Vereniging De Oeverlanden Blijven! en de resultaten van het onderzoek dat bureau Waardenburg in opdracht van stadsdeel Nieuw West heeft gedaan (2021).
4.3 Bereikbaarheid en ontsluiting De Oeverlanden zijn bereikbaar via vijf onderdoorgangen onder de A4 en de Ringweg A10: aan de oostzijde bij de Schinkel, in het midden bij de Johan Huizingalaan, het Christoffel Plantijnpad en de Anderlechtlaan en aan de westzijde bij de Ringvaart. De onderdoorgangen hebben met elkaar gemeen dat ze, vooral door de grote overspanning en de anonieme en vooral functionele vormgeving, onaantrekkelijk zijn en door wandelaars en fietsers als (sociaal) onveilig worden ervaren. Daarnaast is het bij alle onderdoorgangen onduidelijk waar de weg je naartoe leidt: de verbinding tussen de bestaande stad en De Oeverlanden is niet zichtbaar en herkenbaar en, mede daardoor, bij veel mensen nog onbekend. Als je de infrastructuurbundel bent gepasseerd, dan kom je in een onoverzichtelijk gebied met een onlogische padenstructuur waar routes voor fietsers, wandelaars en automobilisten niet op elkaar zijn afgestemd.
Afbeelding 5
30
Concept Ontwikkelstrategie De Oeverlanden
In de zomermaanden vaart in het weekeinde een pontje van De Oeverlanden naar het Amsterdamse Bos. Als fietsers op andere tijden van het Amsterdamse Bos naar De Oeverlanden willen, dan is de enige route via de sluizen over de Schinkel en het jachthavengebied nabij de Zuidas (in het oostelijk deel van het Nieuwe Meer) en of aan de westzijde via de Ringvaartdijk. De ontsluiting van De Oeverlanden met het openbaar vervoer is momenteel slecht. De bussen die door het gebied rijden komen vanuit het centrum en of van station Sloterdijk en hebben als bestemming Schiphol. De busverbindingen worden vooral gebruikt door doorgaande reizigers. Mensen met bestemming De Oeverlanden komen eigenlijk nooit met het openbaar vervoer. Door de goede busverbinding naar Schiphol en de aanwezigheid van gratis parkeerplaatsen wordt de halte Oude Haagseweg ook veel gebruikt door personeel van bedrijven op en nabij de luchthaven en wordt de auto (gratis en soms langdurig) geparkeerd op de Oude Haagseweg.