2. CAWA-Jaarverslag 2023.pdf

Ja ar v 20 er 23 sla g

(W Co oo At m el m n Am )W ie is r s s e st rk e ie er p n da an m de n

2023: Voorbereiding van nieuw broedplaatsenbeleid en samenwerkingsafspraken

Ja ar v 20 er 23 sla g

(W Co oo At m el m n Am )W ie is r s s e st rk e ie er p n da an m de n

De CAWA in 2023 De Commissie Ateliers en (Woon)Werkpanden Amsterdam (CAWA) voert voor de gemeente Amsterdam de volgende taken uit: 1. kunstenaars toetsen die een ruimte zoeken of willen behouden; 2. broedplaatsplannen toetsen in verband met de te verlenen subsidie; 3. gevraagd en ongevraagd advies geven aan het college van burgemeester 3. en wethouders (en de gemeenteraad) van Amsterdam over de toewijzing 3. van (woon)werkruimte aan kunstenaars en over het beleid voor 3. (woon)werkruimte voor de creatieve sector. In dit jaarverslag leest u wat de CAWA in 2023 heeft bereikt. Dit jaar stond in teken van de voorbereidingen van het nieuw Amsterdams broedplaatsenbeleid en de nieuwe samenwerkingsafspraken tussen gemeente, corporaties en huurderskoepel over de atelierwoningen en de kunstenaarswoningen. En we beschrijven onze adviezen over ingediende plannen voor broedplaatsen en de totstandkoming van het advies dat CAWA heeft uitgebracht over het nieuwe broedplaatsenbeleid. Daarnaast komen de toetsingen van kunstenaars aan bod, evenals de ontwikkelingen in aantallen ateliers, broedplaatsen en atelierwoningen. Verder leest u een interview met commissielid Joram Kraaijeveld over mogelijkheden voor kunstenaars om via coöperaties woon- en werkruimte te organiseren. Ook bevat het verslag een verantwoording van de inkomsten en uitgaven in 2023 en een vooruitblik op 2024.

Ja ar v 20 er 23 sla g

(W Co oo At m el m n Am )W ie is r s s e st rk e ie er p n da an m de n

Ontwikkelingen in 2023

ling en de eventuele consequenties voor alle belanghebbenden. Zie voor meer hierover de ‘Vooruitblik’ in dit jaarverslag. Een ander belangrijk punt is de toegankelijkheid van broedplaat-

Nieuw Atelier- en Broedplaatsen-

was een diepgravend proces waarin

sen. De CAWA is voorstander van

beleid 2023-2026

de CAWA, Ateliers en Broedplaatsen

het bereiken van een bredere doel-

In 2024 is het nieuwe Atelier- en

en de wethouder van Kunst en

groep.

Broedplaatsenbeleid ingegaan. In

Cultuur intensief met elkaar hebben

dit beleid voor 2023-2026 ligt de

samengewerkt. Vanuit deze samen-

Meer samenwerking

nadruk op broedplaatsen die niet

werking zijn in de loop van 2023 ge-

In dit traject rond het nieuwe

alleen werkruimte bieden voor

sprekken gevoerd met het veld om

Atelier- en Broedplaatsenbeleid

kunstenaars, maar ook ruimte

bevindingen op te halen en behoef-

is op initiatief van de CAWA met

geven aan maatschappelijke ini-

ten te peilen. De CAWA zelf startte

regelmaat overleg gevoerd met

tiatieven, (nacht)programmering

begin 2023 met verdiepingsdagen

wethouder van Kunst en Cultuur.

en verbinding en ontwikkeling.

om zich hierover als commissie te

Het proces rond het nieuwe beleid

Het nieuwe broedplaatsenbeleid

bezinnen. Op basis daarvan heeft

toonde aan dat regelmatig overleg

draagt bij aan de ambities uit het

de CAWA een preadvies opgesteld,

met de wethouder en met Ateliers

Hoofdlijnen Kunstenplan 2025-

later gevolgd door een definitief ad-

en Broedplaatsen waardevol is.

2028. Dit beleid moet bijdragen

vies. De proceslijnen van de CAWA

Het heeft geleid tot een versnelling

aan het nog toegankelijker en

en van de andere partijen kwamen

van de communicatie en een op-

diverser maken van broedplaatsen

bij elkaar en van de adviesrol van de

door voorkeur te geven aan lokale

CAWA is goed gebruikgemaakt. De

organisaties en door verbinding

resultaten van de intensieve samen-

de relatie met de omgeving kan

gische aankopen. De CAWA bena-

waren (denk aan Plantage Dok),

te zoeken met maatschappelijke

werking en van de ophaalsessies

worden verstevigd, terwijl het voor-

drukt de noodzaak hiervan. Met de

maar vanwege het kraakverbod

programma’s en culturele instel-

in het veld hebben gecombineerd

heen voornamelijk ging over het

tijdelijke benutting van panden als

zijn meer legale vormen dringend

Betere presentaties van het

gebruiksklaar maken van panden.

broedplaats gaat veel geld verlo-

nodig. Er zijn nog te weinig voor-

aanbod nodig

Ook is er meer ruimte gemaakt voor ren. Als een deel van het budget

beelden van permanente broed-

Voorheen was het mogelijk om een

bottom-up-initiatieven voor het

voor het beleid wordt gereserveerd plaatsen die ontstaan zijn uit het

vrijgekomen atelier te bezichtigen

starten van broedplaatsen, waarbij

voor het strategisch aankopen

de initiatiefnemers meer zeggen-

van panden, wordt het geld veel

lingen. Andere opvallende wijzigin- geleid tot verbreding en verdieping gen zijn dat er budget wordt vrij-

van het beleid.

gemaakt voor programmering om de verbinding met de omgeving te

Reflectie op het nieuwe beleid

vergroten. Ook is er meer aandacht De uitkomst is dat het nieuwe be-

Treehouse NDSM © Adriaan Kole

timaal gebruik van onze adviezen. Daarom streeft CAWA naar meer

broedplaatsenbeleid.

contactmomenten.

voordat een kunstenaar erop reageerde. Nu duidelijk wordt dat

voor de bestuurlijke, financiële en

leid meer kansen biedt, bijvoor-

schap hebben over de broedplaats.

duurzamer benut. Kortetermijnin-

Een heet hangijzer in het nieuwe

Gemeentelijk Vastgoed ook na

organisatorische versterking van

beeld voor startende kunstenaars

Dit ziet de CAWA als een grote

vesteringen in broedplaatsen zijn

Atelier- en Broedplaatsenbeleid is

corona de bezichtigingen van ate-

broedplaatsen.

en nieuwe broedplaatsoprichters,

vooruitgang. Daarnaast is het po-

uiteindelijk kostbaarder dan lange- de doorstroomregeling. Deze zou

liers achteraf wil blijven organise-

maar ook voor financieringsmoge-

sitief dat er financiering komt voor

termijninvesteringen die ook an-

effectief moeten worden in 2026.

ren, adviseert CAWA nogmaals om

Traject naar nieuw beleid

lijkheden. Er zijn nadrukkelijk ook

broedplaatsen die langer dan 20

dere vormen van (co)financiering

De aankondiging van de regeling

een betere presentatie te maken

Voor de totstandkoming van het

mogelijkheden opgenomen om

jaar kunnen blijven bestaan.

mogelijk maken. Nu zijn de meeste heeft tot veel onrust geleid in het

van de ruimte, zodat kunstenaars

nieuwe Atelier- en Broedplaatsen-

tot inhoudelijke invulling te komen

permanente broedplaatsen ont-

broedplaatsenveld. In 2024 wordt

geïnformeerd reageren op ruimtes

beleid 2023-2026 hebben we een

door middel van een programma-

Daartegenover staat dat er geen

staan uit initiatieven van kunste-

onderzoek gedaan naar de nood-

die ze willen huren. Dit is ook van

uitgebreid traject doorlopen. Dit

budget waarmee onder andere

intentie is opgenomen voor strate-

naars (zoals panden die gekraakt

zaak van voortzetting van de rege-

belang voor de CAWA, omdat zij op

basis van deze foto’s kandidaten moet prioriteren. De aandacht ligt bij betere foto’s, een video en een

(W Co oo At m el m n Am )W ie is r s s e st rk e ie er p n da an m de n

beschrijving van het gebouw, met daarin de locatie van het atelier, het totale aantal ateliers, de toestand van het atelier, de sanitaire voorzieningen en andere zaken die van belang zijn voor het nemen van een beslissing. Minder reacties op aanbod De CAWA ondervindt dat er minder reacties komen op de ateliers van Gemeentelijk Vastgoed en dat voor bepaalde ateliers zelfs meerdere malen geadverteerd moet worden. Dit gold voornamelijk voor de duurdere ateliers aan de Lauriergracht, maar ook voor de kleinere ateliers in Des Présstraat en de ateliers in het Fort van Weesp was minder interesse. De inkomens van

Ja ar v 20 er 23 sla g

kunstenaars zijn verhoudingsge-

We Make Carpets bij Bouw © Maartje Wijnhoven

wijs laag. De huren worden geïn-

zal er minder huurderving zijn voor

dexeerd, maar de inkomens van

Gemeentelijk Vastgoed. De CAWA

de kunstenaars blijven achter. Het

begrijpt dat dit meer administra-

hebben van een atelier is voor de

tieve werkdruk zal opleveren voor

meeste kunstenaars noodzakelijk,

Gemeentelijk Vastgoed, maar bij

maar daar hangt een prijskaartje

broedplaatsen bestaan dergelijke

aan dat de meeste kunstenaars

constructies al en ze werken naar

niet kunnen opbrengen. Het delen

tevredenheid.

van ateliers op permanente basis of via een timesharing-systeem moet daarom gefaciliteerd worden. Zonder technische bezwaren zou het niet aan Gemeentelijk Vastgoed moeten zijn om te bepalen of een atelier gedeeld mag worden, maar aan de kunstenaar die het atelier gaat huren. Hiermee worden meer kunstenaars bediend en

Shivonne Albert bij Artwell Residences © Maartje Wijnhoven

Ja ar v 20 er 23 sla g

(W Co oo At m el m n Am )W ie is r s s e st rk e ie er p n da an m de n

CAWA-advies over het Atelieren Broedplaatsenbeleid 2023–2026 Bij de totstandkoming van het Atelier- en Broedplaatsenbeleid 2023-2026 is gebruikgemaakt van de kennis en expertise van de CAWA. Hierbij is nauw samengewerkt met Ateliers en Broedplaatsen en is de CAWA in gesprek geweest met de wethouder van Kunst en Cultuur. De CAWA heeft op 23 juni een preadvies uitgebracht over het nieuwe beleid en op 18 januari 2024 een definitief advies. Omdat de CAWA hier in 2023 zeer intensief mee bezig is geweest, nemen we dit advies op in het jaarverslag over 2023. De CAWA is blij dat het overgrote deel van de verfijningen

2. Verruiming criteria

en veranderingen van de commissie zijn opgenomen in

Om broedplaatsen toegankelijker te maken, worden de

het nieuwe beleid, zoals de voorkeur voor bottom-up-initi-

criteria verruimd, zodat creatieven die officieel geen

atieven uit de buurt, het standaardbedrag voor program-

professioneel kunstenaar zijn maar ook geen com-

mering, governance en ontwikkeling van broedplaatsen,

mercieel ondernemer toch gebruik kunnen maken van

ruimte voor semipermanente plekken, doelstellingen voor

ABA-ruimte. Te denken valt aan sociaal-maatschappe-

Aanbeveling CAWA

ben een laag inkomen en onderzoek toont aan dat het

diversiteit en inclusie, en aandacht voor de zeggenschap

lijke initiatieven, ambachtslieden en startende makers

A. Sta broedplaatsen een ‘vrije ruimte’ toe binnen de

inkomen van de meeste kunstenaars niet lineair stijgt.

van huurders, de nachtcultuur en de vrije ruimte. Maar

zonder professionele praktijk. Als ook niet-kunste-

A. ABA-percentages waarvoor de criteria CAWA niet

Ook zijn vrijwel alle ABA-ateliers gevestigd in tijdelij-

op bepaalde punten is verdere uitwerking nodig. Hiervoor

naars aanspraak kunnen maken op de ruimte, dan

A. gelden. Dit deel is dan vrij invulbaar door de broed-

ke broedplaatsen. Dit betekent dubbele onzekerheid

doet de CAWA de volgende aanbevelingen.

moet benoemd worden welke doelgroepen bediend

A. plaats; de CAWA-criteria zijn dan niet van toepassing. over de loopduur van een ABA-huurcontract. 10 jaar

worden en hoe het beleid de oorspronkelijke doel-

A. Binnen die speelruimte is plek voor makers die

is onwenselijk gezien de kosten en de stress die het

groep voldoende beschermt.

A. geen commerciële praktijk hebben, maar via de be

geforceerd verplaatsen of opdoeken kunstenaars

Loting heeft veel nadelen. Er kan minder goed een in-

A. staande criteria niet in aanmerking komen. Zo kunnen

oplevert. Het doorstroombeleid heeft ook negatieve

houdelijke afweging gemaakt worden tussen de kun-

A. de bestaande criteria gehandhaafd blijven en wordt

gevolgen voor de lagere inkomensgroepen, omdat de

stenaars in relatie tot de ruimte. Ook kunnen huurders

A. er ruimte geboden voor verruiming naar eigen

meeste broedplaatsen aan niet-ABA huurders worden

die willen doorschuiven naar een ander atelier buiten

A. inzicht van de broedplaats.

verhuurd, die in principe ongelimiteerd kunnen blijven.

1. Loting

Elisabet Stienstra bij ‘wisselatelier’ Tetterode © Maartje Wijnhoven

Bij het constant wisselen van huurders is er geen

de loting vallen. CAWA vindt dat zittende huurders meegenomen moeten worden in de selectie. Verder

3. Verplichte doorstroom = uitstroom

ruimte om stabiele structuren en verankering in de

kunnen de langst wachtenden benadeeld worden.

Achter de doorstroomregeling zit de gedachte dat

buurt te verwezenlijken. Er wordt een onderzoek ge-

startende kunstenaars makkelijker een werkruimte

start naar het nut van het doorstroombeleid.

Aanbevelingen CAWA

kunnen betrekken. In praktijk is het een verplichte

A. We raden loting af. Dit is bij atelierruimte ook niet

‘stoelendans’ ten koste van gevestigde kunstenaars.

Aanbevelingen CAWA

A. nodig.

De CAWA krijgt signalen dat er voldoende organische

A. Zie af van de voorgenomen doorstroomregeling.

B. Er is een oplossing nodig voor de vele aanvragen

doorstroom is. Een permanente, intergenerationele

A. Zoek een permanente oplossing, want deze biedt

B. voor vooral atelierwoningen. De ervaring leert dat

benadering is nodig. Verplichte doorstroom betekent

A. slechts een kortetermijnoplossing die ten koste

voor de huidige huurders uitstroom. De huurders heb-

A. gaat van de gevestigde kunstenaars.

B. 30 aanvragen voldoende zijn voor een goede afweging.

Koch © Uzine Park

(W Co oo At m el m n Am )W ie is r s s e st rk e ie er p n da an m de n

B. Blijkt dat er meer meters nodig zijn dan er

B. uit reguliere woningen bestaan. Hier kan met

B. beschikbaar komen, dan is meer broedplaatsen

B. broedplaatsensubsidie een percentage atelier-

B. realiseren de enige oplossing.

B. woningen gerealiseerd worden of zelfstandige

C. Gemeentelijk Vastgoed kan ateliers delen en verhuur

B. werk- en/of presentatieruimte in de plint.

C. aan collectieven of duo’s mogelijk maken. Dit kan C. nu alleen bij duurdere ateliers. Dit past niet bij de

Wooncoöperaties / koopcoöperaties

C. vaak hybride praktijk en bij de beperkte financiële

Bij een wooncoöperatie dragen de leden gezamenlijk

C. armslag.

verantwoordelijkheid voor hun huisvesting. In de koopcoöperatie zijn bewoners gezamenlijk eigenaar van

4. Woonruimte voor makers

hun wooncomplex.

De CAWA wil dat er meer ruimte komt voor het faciliteren van wonen. Makers hebben na hun opleiding be-

Aanbeveling CAWA

taalbare woon- en werkruimte nodig om zich te ontwik-

Wooncoöperaties zijn een beleidsdoel van de gemeen-

kelen en blijvend een bijdrage te leveren aan de stad.

te. Ondersteun minstens 4 groepen die een pand willen realiseren dat zowel broedplaats als woonco-

Aanbevelingen CAWA

öperatie is. Haak aan bij het tenderprogramma voor

Atelierwoningen

wooncoöperaties om het gemeentelijk huisvestingsbe-

A. Verhoog de ijzeren voorraad van 293 naar 350

leid te versterken. Ateliers en Broedplaatsen kan on-

A. woningen. Het daadwerkelijke aantal ligt hoger en

dersteunen, ook als koopcoöperaties in oprichting hun

A. zo worden behoud en groei beter bestendigd. Maak

financiering moeilijk rond krijgen.

A. onderscheid tussen atelierwoningen en A. kunstenaarswoningen, zodat de verhouding

Maanfeest - Ruigoord © Dennis Bouman

Ja ar v 20 er 23 sla g

A. duidelijk is. De samenwerkingsafspraken zijn

5. Permanente Broedplaatsen Permanente ateliers en broedplaatsen zijn in het be-

A. gemaakt voor atelierwoningen, maar verwateren

F. Inventariseer of de bewoners van de huidige

Kunstenaarswoningen (woningen

lang van de stad. Hoewel er meer semipermanente

A. door toevoeging van (tijdelijke) kunstenaars-

F. voorraad atelierwoningen kunstenaars zijn. Zo niet,

zonder atelierruimte)

broedplaatsen ontstaan (10-20 jaar) en het nieuwe

A. woningen aan het totaal. Daardoor blijft de

F. dan moet het label atelierwoning eraf en in ruil een

Realiseer minimaal 50 nieuwe kunstenaarswoningen

beleid aanmoedigende tegemoetkomingen geeft,

A. noodzaak van meer woonruimte voor kunstenaars

F. vergelijkbare reguliere woning aan de ijzeren

per jaar en niet alleen voor jongeren die met hun con-

ontbreekt een gerichte strategie voor permanente

A. onderbelicht.

F. voorraad atelierwoningen worden toegevoegd.

tract 5 jaar later weer op straat staan. Zoek ook daar-

broedplaatsen. CAWA adviseert om dit snel op te pak-

B. Stem af met woningcorporaties dat de huurprijzen

F. Zie ook 7.

voor alternatieven.

ken gezien de stijgende vastgoedkosten en de hieraan

B. aansluiten bij het inkomen van de kunstenaar. De B.

G. Verken een doorstroomregeling op maat als iemand

B. opbouw van huurprijzen voor atelierwoningen is nu

G. uit een atelierwoning wil verhuizen naar een

Beheercoöperaties

Momenteel wordt vrijwel alle financiële steun geïnves-

B. ondoorzichtig. Huurtoeslag moet mogelijk zijn voor

G. reguliere woning.

Voordeel van het clusteren van zelfstandige atelierwo-

teerd in tijdelijke oplossingen. Een verscherpte doel-

B. het woongedeelte. Voor het werkgedeelte moet een

H. Zie toe op het behoud van woonruimte in de hele

ningen in een beheercoöperatie is dat het beheer bij

stelling kan zijn om 25% toekomstbestendig te inves-

B. maatschappelijke huurprijs gelden.

H. stad. Corporaties kunnen ‘ruilen’ binnen hetzelfde

de kunstenaars ligt en de atelierfunctie beter wordt

teren en 75% tijdelijk. Dit helpt broedplaatsen ook om

C. Laat het aantal atelierwoningen evenredig mee-

H. stadsdeel.

geborgd. Zo worden kunstenaarswoningen niet aan de het pand te kunnen verduurzamen, waarvoor ze door

C. groeien met de bevolkingsgroei van Amsterdam,

I. Bied individuele atelierwoningen alleen aan

markt onttrokken.

de korte contractduur geen subsidie krijgen.

C. zoals dit nu ook geldt voor ateliers.

I. gerenommeerde kunstenaars aan. Gebruik de

D. Bied zo veel mogelijk atelierwoningen aan in de

I. aanvullende criteria (nu Toptoets) om instroom van

A. Start pilots met groepen kunstenaars en corporaties

Aanbevelingen CAWA:

D. sociale huur. Nu is een middeldure atelierwoning

I. ‘gelegenheidskunstenaars’ te voorkomen. Bied

A. voor de realisatie van beheercoöperaties. Ateliers

A. Reserveer een deel van het totaalbedrag voor

D. overgeheveld naar de vrije sector.

I. jongerencontracten aan voor kunstenaarswoningen

A. en Broedplaatsen kan kunstenaars begeleiden bij

A. broedplaatsen om tot permanente oplossingen

E. Inventariseer welke atelierwoningen nu onder

I. in broedplaatsen.

A. het opzetten.

A. te komen.

B. Ondersteun beheercoöperaties in oprichting die nu

B. Realiseer strategische aankopen vanuit onder meer

E. sociale huur, middeldure huur en vrije sector vallen.

gepaarde gentrificatie.

(W Co oo At m el m n Am )W ie is r s s e st rk e ie er p n da an m de n

8. bottom-up initiatieven en organisaties gaan B. het broedplaatsenbudget in samenwerking met

8. samenwerken met lokale kartrekkers in samen-

B. Gemeentelijk Vastgoed.

8. spraak met insiders/ervaringsdeskundigen.

C. Ondersteun zelfbeheer door advisering en door het

8. Voor het eigenaarschap is binding met de buurt

C. verkennen van andere financieringsmogelijkheden.

8. essentieel.

C. We moedigen hiermee een verdere verkenning aan

9. Maak een handleiding voor het opzetten van een

C. dan alleen de subsidieregeling Sterke Broedplaatsen

9. broedplaats, omdat dit ingewikkeld is. Maak een

C. en het Borgstellingsfonds. Onderzoek zelfbeheer

9. vervolg op het magazine Ruimte delen waarin alle

C. door middel van een erfpachtcontract op grond en

9. aspecten staan.

C. opstal als het pand gemeentelijk eigendom is. Het

10. Maak duidelijk onderscheid tussen de benamingen

C. beheer kan dan worden overgedragen aan de

10. in het broedplaatsenbeleid, Reglement CAWA en

C. broedplaatsbeheerder.

10. de communicatie naar buiten. De CAWA kan en 10. wil niet verantwoordelijk worden gehouden voor

6. Maatschappelijke invulling en financiering

10. het beleid vanuit Ateliers en Broedplaatsen en de

Broedplaatsen vervullen meestal ook een publieks-

10. visie van de wethouder. Gebruik de term ABA voor

functie in de lijn van de kunsten, maar vaak is dit een

10. de bepalingen die voortvloeien uit het ABA-beleid

specifieke maatschappelijke rol. Broedplaatsen kan

10. en gebruik alleen CAWA als dit de activiteiten van

deze rol beter faciliteren als hier voldoende middelen

10. de commissie betreft.

voor zijn. De schotten tussen de gemeentelijke bud-

11. Verander de naam term ‘broedplaatsen’ in

getten verhinderen een uitwerking die recht doet aan

11. bijvoorbeeld ‘cultuurhuizen’. Broedplaats is een

de praktijk. Deze overige beleidsdoelen worden nu

11. ingeburgerde naam, maar dekt niet de lading en

gefinancierd uit de culturele middelen voor het broed-

Niyala Prudenzia Bottse bij Artwell Residences © Maartje Wijnhoven

Heesterveld © Kenny Owens

11. Ook suggereert de term dat er alleen gebroed

plaatsenbeleid. Die zijn daar niet voor bedoeld en zijn niet toereikend voor de creatieve invulling van andere

2. Zorg voor een gevarieerd aanbod in metrage voor

5. doorstroombeleid toch bestaan, maak het dan voor

11. wordt, terwijl er veel meer gebeurt, en heeft de

beleidsterreinen.

2. de verschillende types kunstenaars. Nu bestaat een

5. CAWA mogelijk om een uitzondering te maken voor

11. term iets prematuurs. Dit doet geen recht aan de

2. maximum huurprijs per kunstenaar, maar geen

5. een langere huurperiode van ateliers in de ijzeren

11. volwassenheid van de projecten.

2. minimum metrage.

5. voorraad in een collectief gebouw, zoals dit bij

Aanbevelingen CAWA:

Ja ar v 20 er 23 sla g

11. moet aan nieuwkomers vaak uitgelegd worden.

A. De CAWA moedigt een dialoog aan met portefeuille- 3. De huur voor ateliers van Gemeentelijk Vastgoed is

5. broedplaatsen ook kan.

A. houders van beleidsterreinen waaronder jeugd,

3. een maatschappelijke huur en wordt per pand

6. Wijs aan 3PackageDeal-kandidaten ateliers in

A. onderwijs, sport en welzijn, participatie, zorg,

3. berekend. De huur kan hoog uitvallen als het

6. broedplaatsen toe en niet van Gemeentelijk

A. armoede en economie.

3. onderhoud duurder is. CAWA adviseert een

6. Vastgoed. Dit past beter bij hun carrière. Het is ook

B. De RIMI-regeling (Regeling Integraal

3. maximale huurprijs.

6. reëler dat ze daarna in een broedplaats kunnen

B. Maatschappelijk Initiatief) is gestopt per 2024. Er

4. CAWA adviseert broedplaatsen om net zoals

6. blijven, terwijl ze voor een atelier in de ijzeren

B. loopt nu onderzoek naar een vervolg. CAWA

4. Gemeentelijk Vastgoed als leidraad te nemen dat

6. voorraad (nog) niet aan de criteria voldoen.

B. benadrukt het belang van de continuering ervan,

4. huurcontracten worden afgesloten voor 5 jaar. Is de

6. Het voorkomt ook teleurstelling.

B. ook voor broedplaatsen.

4. huurtermijn korter, zoals nu bij een aantal broed-

7. Het nieuwe atelier- en broedplaatsenbeleid

4. plaatsen, dan zou in het huurcontract de intentie

7. benadrukt het internationale kunstklimaat in

7. Overige aanbevelingen

4. moeten worden opgenomen van een huurcontract

7. Amsterdam, maar in de praktijk kunnen

1. Vergroot het onderscheid tussen de huurprijs van

4. voor 5 jaar. Dit creëert meer rust.

7. internationale ex-residenten van de Rijksakademie

1. een ABA- en een niet-ABA-ruimte, zodat gezien de

5. Handhaaf de overgangsregeling in de doorstroom-

7. en de Ateliers geen betaalbare woonruimte vinden.

1. toelatingseisen voldoende financieel voordeel blijft

5. regeling. Dit doet recht aan de jarenlange, vrijwillige

7. Meer gerichte aandacht is nodig.

1. bestaan bij een ABA-ruimte.

5. inzet van kunstenaars voor werkpanden. Blijft het

8. Aandachtpunt bij XL Zuidoost is dat lokale

(W Co oo At m el m n Am )W ie is r s s e st rk e ie er p n da an m de n

Interview CAWA-lid Joram Kraaijeveld: “Met coöperatieve vormen nemen kunstenaars het heft in handen”

land initiatieven bekeken. In Den Haag is Maakhaven een mooi voorbeeld. Dankzij beleid van de Haagse Stadspartij kreeg Maakhaven in 2017 zeggenschap over ateliers, die ze al sinds 2002 huurden, via een erfpachtcontract op de grond en opstal. En in Utrecht hebben creatieve makers van het Hof van Cartesius in 2017 door meer zeggenschap een plek voor de toekomst gecreëerd. De behoefte aan zelforganisatie bij kunstenaars is groot. Maar je hebt wel kennis nodig. Doordat ik in een woongroep woonde die een beheercoöperatie

Het schreeuwend tekort aan woon- en werkruimtes voor kunstenaars in Amsterdam gaat curator, producent, docent en schrijver Joram Kraaijeveld aan het hart. Daar is hij behalve als CAWA-lid ook op andere manieren mee bezig. Hij vertelt hoe coöperaties een goede vorm zijn om een plek in de stad te krijgen, maar vooral ook te behouden.

was – die dus zelf het pand beheer- ateliers. Zo zijn De Warren en de de – heb ik veel kennis opgedaan.

Nieuwe Meent ontstaan, waar veel

Zo leerde ik in gesprekken met de

kunstenaars aan meedoen. De

corporatie waarvan we huurden

Warren is vorig jaar als eerste op-

hoe corporaties kijken naar vast-

geleverd, Bajesdorp dit jaar, en de

goed en welk beleid ze voeren.

Nieuwe Meent gaat bouwen.”

Sommige zijn geïnteresseerd in beheercoöperaties, andere niet.”

Ja ar v 20 er 23 sla g

Bajesdorp overleg in Cinetol © ivo Schmetz

Hoe ging de ontwikkeling van Bajesdorp?

Hoe zet je je in voor de positie van

plaatsen. Ook ben ik lid geweest

kunstenaars?

van de allereerste Amsterdamse

Waarom ben je bij de ontwikkeling

“Bajesdorp heeft een kraakver-

“Ik was directeur en ben nu be-

wooncoöperatie en broedplaats Ba-

van Bajesdorp betrokken geraakt?

leden. Daar woonde een groep

stuurslid van Platform BK, een

jesdorp, die net opgeleverd is. Daar

“Uit idealistisch motief en om bij

kunstenaars naast de cipiers, tot-

landelijke belangenvereniging voor

heb ik 3 jaar lang met zo’n 15 men-

te dragen aan buurtontwikkeling.

dat het gevangeniscomplex door

kunstenaars met 600 leden, die

sen voor geknokt. En als CAWA-lid

ën meer invloed ten koste van de

huur vragen dan een commercië-

Het was een lang proces, dat be-

Rijksvastgoed in de verkoop werd

zich inzet voor de beroepsgroep.

houd ik me hier ook mee bezig.”

maatschappelijke doelen. Ook de

le, maar geen lagere huur dan de

gon met inspreken in de gemeen-

gezet. De krakers hadden in de

verhuurdersheffing uit 2013 – de

kostprijs voor bepaalde panden

teraad en wethouders overtuigen.

gemeenteraad kunnen bedingen

Samen met de Kunstenbond heb-

Bajesdorp © Ivo Schmetz

ben we campagne gevoerd voor

Hoe zie je het tekort aan ruimtes

belasting op sociale huur – vorm-

met maatschappelijke doelstelling,

Er werd een motie aangenomen

dat er een broedplaats zou komen

beter atelierbeleid op lokaal en lan-

voor kunstenaars?

de een beperking. Nu is er sprake

waar ateliers onder vallen. Boven-

die leidde tot beleidsmatige ruim-

in de herontwikkeling. Het was

delijk niveau. In 2020 hebben we

“Dat is het gevolg van politiek en

van woningtekort, maar er is zeker

dien is veel vastgoed verkocht; dat

te in gebiedsontwikkeling. Dat gaf

pionieren, en het is nog steeds

het onderzoeksrapport Geen Stad

woonbeleid in de afgelopen decen-

ook een ‘buurtgevoeltekort’. Voor

was voor de gemeente Amsterdam

de garantie dat we als vereniging

lastig voor groepen die een initiatief

gemeentelijke vastgoeddiensten

zelfs een beleidsdoel.”

iets konden creëren. Daarmee was

willen opzetten. Je komt moeilijke

de eerste horde genomen. Inmid-

dingen tegen, zoals financiering.

Zonder Kunst #2 aan toenmalig cul- nia. Denk daarbij aan de verzelftuurminister Van Engelshoven aan-

standiging van de volkshuisvesting- kwam er in 2012 een soortgelijke

geboden als onze reactie op een

sector in 1995 en de Woningwet

beweging: door de Wet markt en

Hoe kun je dat omdraaien?

dels schrijft de gemeente kavels

Geen bank in Nederland wilde een

motie die, naar aanleiding van eer-

uit 2015. Zo werden woningbouw-

overheid mogen gemeenten niet

“Kunstenaars kunnen het heft in

uit waarop wooncoöperaties zich

wooncoöperatie financieren. Ze

dere campagnes, was aangenomen verenigingen meer bedrijfsmatige

zogenaamd marktverstorend optre-

eigen hand nemen. Vanuit Plat-

kunnen inschrijven om ruimtes te

zagen het niet als hypotheek, maar

om onderzoek te doen naar broed-

den. Zo mogen ze wel een lagere

form BK hebben we in het hele

ontwikkelen, onder andere voor

als zakelijke lening en de rente

ondernemingen en kregen financi-

zoals bij het woongebouw voor

dam bestaan deze ook, zoals Squa-

kunstenaars aan de Zomerdijk-

re 28 en Het Domijn, maar het mag

straat in de jaren 30. Voor Bajes-

meer ondersteund worden.”

(W Co oo At m el m n Am )W ie is r s s e st rk e ie er p n da an m de n

dorp hebben we ook teruggegrepen op oudere voorbeelden, zoals de beheercoöperatie Tetterode en het Wilhelmina Gasthuisterrein. Maar het komt langzaam op gang. De gemeente Amsterdam streeft nu met beleid naar zo’n 40.000 woningen in coöperatievorm tegen 2045. Er wordt al gebouwd en er komen er nog meer tenders aan.” Het concept bewijst zichzelf dus opnieuw? “Klopt. Collectief eigenaarschap kan spanningen binnen het kapitalistische systeem oplossen. De coöperatie neutraliseert eigendom. Daardoor kom je bij de kern: hoe Bajesdorp © Ivo Schmetz

kun je wonen en met wie, en hoe

Ja ar v 20 er 23 sla g

kun je kunst maken? Je krijgt andedaarvan is torenhoog. Bajesdorp

de gemeente te laat is, kun je weer

Kunnen groepen ergens kennis

re waarden en andere relaties, ook

kon bij de Duitse GLS Bank een

opnieuw gaan onderhandelen. Dan

ophalen om die trajecten te verge-

met de buurt. Coöperaties zijn er in

hypotheek afsluiten. Dat maakt het

gaat de prijs omhoog, wat invloed

makkelijken?

twee vormen: koopcoöperaties zo-

extra complex vanwege de verta-

heeft op je plan. Dit moet veel mak-

“Zeker. Er is veel contact tussen

als Bajesdorp, en beheercoöpera-

ling van juridische documenten,

kelijker kunnen. De afdeling Ateliers wooncoöperaties die kennis uit-

ties. Daarbij beheren huurders het

maar lukt wel. Ook binnen de ge-

en Broedplaatsen is trouwens zeer

wisselen, waarvan sommigen ook

pand, zoals bij het Ramses Shaffy

meente is het lastig. Afdelingen

benaderbaar en kan helpen om de

deelnamen aan het Actieteam

Huis. In die vorm wordt minder ver-

moeten met elkaar communiceren.

communicatie tussen de gemeen-

Wooncoöperaties van de gemeen-

langd van de kunstenaar/huurder.

te Amsterdam. En de Stichting

Daar mogen er veel meer van ko-

Zolang je wacht op een vergunning, telijke afdelingen te stroomlijnen.

gaat bijvoorbeeld de afdeling Grond Ateliers en Broedplaatsen geeft ook !WOON heeft medewerkers die zich

men, zeker ook intergenerationele,

specifiek hierop richten. Er is veel

zoals het Ramses Shaffy Huis. Koop

en Ontwikkeling niet verder. En

subsidie. Tot voor kort was dat een

akkoord op juridische zaken duurt

bedrag per vierkante meter, maar in kennisdeling. Ook landelijk, via

gaat via tenders of broedplaatsen,

6 weken. Natuurlijk kosten dingen

het nieuwe beleid is er onderscheid Cooplink, een kennisnetwerk voor

maar een beheercoöperatie is mak-

tijd, maar als je moet wachten op

in de loopduur. Blijft een plek lan-

wooncoöperaties dat ook lobbyt in

kelijker op te zetten en ook wo-

gemeentelijke afdelingen die op

ger dan 20 jaar, dan is de subsidie

Den Haag.”

ningcorporaties kunnen die mee-

elkaar wachten, gaat er onnodig

hoger. Dat voorkomt verspilling van

kostbare tijd verloren. Bovendien

subsidie voor plekken die maar kor- Hebben de pioniers de weg gebaand? atelierpanden kunnen coöperatieve

zijn offertes van bijvoorbeeld de

te tijd bestaan.”

bank maar beperkt geldig, dus als

helpen die te realiseren. Ook voor “Dit lijkt een nieuwe vorm, maar die

vormen worden ontwikkeld, zoals

is lang geleden ook al toegepast,

Maakhaven in Den Haag. In Amster-

Ja ar v 20 er 23 sla g

(W Co oo At m el m n Am )W ie is r s s e st rk e ie er p n da an m de n

Toetsing van kunstenaars in 2023

Aantallen toetsingen Totaal

Kunstenaars die in aanmerking wil-

Uit het gemeentelijke beleid van

In 2023 zijn er 1.021 portfolio’s beoordeeld (809 in 2022). Dat is een

len komen voor een atelier via Ate-

2016 is een overgangsregeling

stijging van 26% (na een daling van 34% in 2022). De verdeling is als

liers en Broedplaatsen (ABA-atelier

voortgekomen. Bij deze huurders

volgt:

of -werkruimte1) moeten zich regis-

van ateliers uit de ijzeren voorraad

treren via de website van Ateliers

volstaat de basistoets. Voor hen

en Broedplaatsen www.amsterdam. geldt niet de contractperiode van nl/kunst-cultuur/ateliers-broed-

maximaal 2 x 5 jaar, maar zij kun-

plaatsen/ en kunnen vervolgens

nen onbeperkt blijven huren als

2021

2022

2023

Broedplaatsen: aanvragen, eerste

389

352

270

305

32

68

58

83

Reacties op aanbod

697

755

444

593

Heroverwegingen

27

48

37

40

Totaal

1145

1223

809

1021

wingen IJzeren voorraad Gemeentelijk

afleggen.

Vastgoed: contractvernieuwingen

De registratie is één jaar geldig; herregistratie kost €10 per jaar.

2020

verhuringen en contractvernieu-

hun portfolio uploaden. De adminis- ze de basistoets met goed gevolg tratiekosten hiervan bedragen €25.

Aanvragen

Voor een vrijgekomen atelier van Gemeentelijk Vastgoed of een

Een geregistreerde kunstenaar kan

atelierwoning toetst de CAWA alle

belangstelling kenbaar maken voor

kunstenaars die zich aanmelden.

beschikbare atelierruimtes of ate-

De 5 meest geschikte kandidaten

lierwoningen op de aanbodpagina

worden voorgedragen aan de ver-

www.ateliers.amsterdam.nl. De

huurder. Voor ateliers en woon/

kunstenaar wordt getoetst op pro-

werkruimten in broedplaatsen

fessioneel kunstenaarschap door

toetst de CAWA maximaal 2 kan-

middel van een portfolio. Hiervoor

didaten die de broedplaats heeft

hanteert de CAWA de toptoets en

geselecteerd en voor toetsing wor-

de basistoets, waarbij in de top-

den voorgedragen. Bij de toetsing

en toekomstplannen, en de nood-

contractvernieuwingen 2023

toets strengere criteria gelden

wordt bekeken of de productie van

zaak van de plek voor de werk-

dan in de basistoets (zie www.

kunst en cultuur de hoofdactivi-

amsterdam.nl/kunst-cultuur/ate-

teit is, of er voldoende productie,

liers-broedplaatsen/voorwaarden

presentatie en erkenning is aan-

voor de criteria). Voor het aanbod

Aanvragen voor broedplaatsen en contractvernieuwingen Er zijn in totaal 305 toetsaanvragen ingediend (270 in 2022). Dit is een stijging van 13%. Deze toename komt vooral doordat de nieuwe broedplaats Baggerbeest is geopend waarvoor toetsaanvragen beoordeeld moesten worden. De verdeling van de toetsaanvragen is als volgt: Baggerbeest © Jimena Gabriella Gauna

Basistoest

Toptoets

Totaal

Positief

240

3

243

zaamheden (onder meer ligging,

Negatief

57

5

62

lichtinval, grootte).

Totalen

297

8

305

getoond, wat de kwaliteit is en

Huurders van wie het contract af-

Aanvragers horen voor broedplaatsplekken een basistoets in te dienen.

in de ijzeren voorraad (ateliers van

of het inkomen van de aanvrager

loopt, worden op dezelfde manier

Als een kandidaat niet voldoet aan de toptoets, dan wordt wel direct

Gemeentelijk Vastgoed en atelier-

onder de inkomensgrens ligt. Ook

getoetst. Dit is niet het geval bij

bepaald of iemand voldoet aan de criteria van de basistoets.

woningen) is doorgaans een top-

de motivatie en de aansluiting

atelierwoningen, in verband met

toets van toepassing. De CAWA kijkt van de praktijk op de specifieke

Broedplaatsen en

het huurrecht: deze huurcontrac-

Er werd 5 maal een ’broedplaatsspecifiek akkoord’ gegeven op een

hier ook naar de geschiktheid voor

werkruimte zijn belangrijk. Vragen

ten worden voor onbepaalde tijd

aanvraag. Dit betekent dat de aanvrager niet voldoet aan de criteria

het atelier in relatie tot de kunst-

aan kunstenaars betreffen onder

afgesloten of met een jongeren-

van de basistoets. Wel komt de aanvrager dan in aanmerking voor een

discipline of de werkvorm. Voor

meer de creatieve plannen voor de

contract voor 5 jaar.

ABA-atelier in de broedplaats waarvoor de aanvraag is ingediend. Dit

broedplaatsen is een basistoets

komende jaren, geplande samen-

van toepassing en de broedplaats-

werkingen met gerenommeerde

1) Een ABA-werkruimte is een ruimte die valt onder het Amsterdamse atelier- en broedplaatsenbe-

de aanvrager wordt een aanbevelingsbrief van de broedplaatsbeheerder

beheerder bepaalt wie er voor de

instellingen, de wijze waarop het

leid. De ruimte is betaalbaar doordat die wordt gesubsidieerd of met een maatschappelijke huurprijs

toegevoegd, zodat dit de CAWA kan helpen bij het vormen van een afge-

ruimte wordt voorgedragen.

atelier bijdraagt aan de ambities

wordt aangeboden.

wogen beoordeling.

gaat in samenspraak met de broedplaatsbeheerder. In het portfolio van

(W Co oo At m el m n Am )W ie is r s s e st rk e ie er p n da an m de n

Gemeentelijk Vastgoed - contractvernieuwingen

Er werden 337 basistoetsen afgenomen (264 in 2022), waarvan er 280

Voor Gemeentelijk Vastgoed zijn er in totaal 83 toetsaanvragen inge-

positief waren (220 in 2022).

diend voor contractvernieuwingen (58 in 2022). Dit is een stijging van

Het aantal toptoetsen bedroeg 644 (498 in 2022), waarvan er 391 posi-

43%. De verdeling is als volgt:

tief waren (299 in 2022).

Gemeentelijk Vastgoed

Basistoest

Toptoets

Totaal

Positief

40

33

73

Ambtelijke toetsen

Negatief

0

10

10

Vanwege de hoeveelheid toetsaanvragen werkt de commissie in 2

Totalen

40

43

83

subcommissies. Om de commissie te ontlasten wordt er ook ambtelijk getoetst. Dit betekent dat aanvragen voor broedplaatsen ambtelijk af-

Aantal reacties op aanbod

gehandeld mogen worden als de kandidaat een kunstopleiding heeft

In 2023 werden 593 aanvragen ingediend op basis van het aanbod,

afgerond en een beroepspraktijk kan aantonen. Autodidacten, kandida-

34% meer dan in 2022. Deze stijging komt door toename van het aan-

ten met een buitenlands diploma en kandidaten over wie de ambtenaar

bod, en dan voornamelijk van atelierwoningen, waar veel reacties op

twijfels heeft worden altijd door de commissie beoordeeld. Het amb-

zijn gekomen.

telijk toetsen wordt door 2 ambtenaren uitgevoerd. Zij zijn ook verantwoordelijk voor de inkomenstoets (deze wordt dus niet door de CAWA

Aantal reacties op aanbod

Toptoets

Positief

355

Negatief

238

Totalen

593

uitgevoerd). Er zijn 57 aanvragen ambtelijk afgehandeld (85 in 2022, Everything but the girls Expositie - Bogota © Maartje Wijnhoven

oordelingen voor de toptoets was 238 (172 in 2022). Dit aantal ligt 38% Aantal geregistreerden hoger omdat er voornamelijk bij atelierwoningen aanvragen zijn inge-

In 2023 waren er 2.502 geregistreerden (2.237 in 2022). De procedure

Een ruimte op de website wordt aangeboden op basis van een toptoets.

diend waarvan de portfolio’s inhoudelijk nog niet voldoen aan de criteria is in 2018 geautomatiseerd, waardoor er alleen getoetst kan worden als

Dit zijn ateliers van Gemeentelijk Vastgoed en atelierwoningen van de

van de toptoets.

men zich daadwerkelijk heeft geregistreerd (en betaald). Kunstenaars

corporaties. Kandidaten kunnen meerdere keren hebben gereageerd.

Ja ar v 20 er 23 sla g

een daling van 33%).

die na 3 maanden na de jaarlijkse herinnering hun inschrijving niet be-

Dan wordt het portfolio telkens opnieuw beoordeeld, omdat dit verge-

Heroverwegingen

vestigen, gaan uit het systeem. Ingeschreven staan is alleen zinvol voor

leken wordt met portfolio’s van alle andere geïnteresseerden en wordt

Van de in totaal 981 toetsaanvragen hebben 310 aanvragers een nega-

kunstenaars die op zoek zijn naar een ruimte en willen reageren op

bekeken in relatie tot het betreffende atelier.

tieve beoordeling ontvangen (31%). Hiervan hebben 40 kandidaten een

het aanbod of die in opdracht van de broedplaatsbeheerder een toets

heroverweging aangevraagd. Dit is circa 4% van alle aanvragen (5% in

moeten aanvragen. Verder is een registratie pas weer verplicht als de

De criteria voor de basistoets en de toptoets zijn medio 2021 vastge-

2022). Ondanks de toename van het aantal toetsaanvragen (21,3%) is

kandidaat na 5 jaar opnieuw getoetst moet worden op kunstenaarschap

legd in het Reglement CAWA. Ateliers zijn schaars en doorgaans komen

het aantal aanvragen heroverwegingen in verhouding nagenoeg gelijk

en inkomen om voor een contractvernieuwing in aanmerking te komen.

er veel reacties op een vrijgekomen atelier. Dit ligt gemiddeld op 13 re-

gebleven (verschil van 1%).

Veel kunstenaars kiezen ervoor om doorlopend geregistreerd te staan.

acties, maar kan bij een atelierwoning oplopen tot gemiddeld meer dan 28 reacties (voor een sociale huurwoning 69 reacties!). De CAWA han-

Heroverweging

Basistoest

Toptoets

Totaal

teert daarom de criteria voor de toptoets streng om kunstenaars een

Positief

6

9

15

reële kans te geven. Na een positieve toetsing moet de kandidaat ook

Negatief

8

17

25

nog worden voorgedragen als voorkeurskandidaat om voor het atelier in Totalen

14

26

40

aanmerking te komen. Kandidaten die net zijn gestart met de beroepspraktijk, voldoen niet aan de criteria van de toptoets. Zij kunnen terecht

Totaal aantal basis- en toptoetsen, inclusief heroverwegingen

in de broedplaatsen. Basistoest

Toptoets

Totaal

In 2023 zien we voor het eerst dat er minder reacties zijn op de ateliers

Positief

280

391

671

van Gemeentelijk Vastgoed. Er moest meerdere malen gepubliceerd

Negatief

57

253

310

worden om geschikte kandidaten te vinden. Het aantal negatieve be-

Totalen

337

644

1021

(W Co oo At m el m n Am )W ie is r s s e st rk e ie er p n da an m de n

Toetsing van broedplaatsplannen in 2023

ruimte, zodat die ook onder het

tuigd en dat de huurders centraal

ABA-percentage komt te vallen.

staan, net als bij BOUW, maar daar zijn meer huurders dan de 10 in

6. De hoge huurprijzen maakt de

Amstel. Met de maximale huur-

ateliers minder toegankelijk voor

termijn van 10 jaar moeten de

jonge kunstenaars, terwijl in de

eerste huurders de broedplaats

visie staat dat de broedplaats zich

eerder verlaten dan de looptijd van

ook richt op jonge kunstenaars.

15 jaar. Daarom twijfelt de CAWA

Delen van ateliers is hier wenselijk.

ook van belang dat de broedplaats

expertise willen delen met toekom-

en programmering een succes

stige pioniers die een broedplaats

Initiatiefnemers voor nieuwe broedplaatsen die of dit concept gaat werken. Zorg subsidie willen aanvragen voor het onrendabele 7. De looptijd van 15 jaar is relatief daarom voor een plan B. deel van de benodigde investeringen, dienen een lang, maar afspraken met MRP zijn visiedocument in waarin ze hun plannen uiteenbelangrijk, omdat het gebouw over 3. In het ontwerp krijgen de atezetten en onderbouwen. In een commissievergaliers meer daglicht, maar ontstaat 2 jaar wordt verkocht aan een invesdering krijgen de initiatiefnemers gelegenheid om teringsmaatschappij. CAWA advier loze ruimte. Die willen de initihun plan toe te lichten en kan de commissie vragen seert Ateliers en Broedplaatsen om atiefnemers gebruiken voor prostellen. De CAWA beoordeelt vervolgens het plan nu al tot een intentie te komen tot Amstel grammering. De CAWA adviseert op visie en doel, gebouw en ruimtegebruik, organi- Amstel verlenging met MRP, zodat de beom MRP te vragen om financiële satie en governance, en financiën. Na goedkeuring huurder. Na 2 jaar, als de stichting ondersteuning. Ook al voldoet MRP legger deze verplichting overneemt. Na een voorgesprek in april werd kunnen initiatiefnemers de plannen verder uitwerstaat en de ateliers zijn verhuurd, aan het programma van eisen, de in juli 2023 het visiedocument ken onder toeziend oog van Atelier en Broedplaat8.

CAWA is blij met deze pioniers dragen de initiatiefnemers het ge- situering is niet ideaal voor een ingebracht voor de toekomstige sen. De afspraken worden vastgelegd in subsidieen hoopt de initiatiefnemers hun goede indeling. Voor MRP is het broedplaats Amstel met 10 ateliers heel over aan de gebruikers. beschikkingen. in nieuwbouw tegenover station

In 2023 zijn er 3 visiedocumenten ingediend: 1 voor een broedplaats in de nieuwbouw (Amstel) en 2 voor bestaande ruimtes (De Witte Bijl en ISO).

Ja ar v 20 er 23 sla g

plaats van onderaf wordt opge-

Amstel, ontwikkeld door MRP, voor

CAWA-advies 4 juli 2023

15 jaar en met 80% ABA-getoetste

De CAWA is enthousiast, maar doet worden. Wil MRP geen financiële

in nieuwbouw willen ontwikkelen.

kunstenaars. De initiatiefnemers

aanbevelingen aan de initiatiefne-

bijdrage geven, dan adviseert de

Zorg er daarom voor dat de initia-

zijn betrokken bij broedplaats

mers en Ateliers en Broedplaatsen. CAWA om budget vrij te maken uit

tiefnemers naar behoren worden

het broedplaatsenbudget.

BOUW en willen een tweede broed-

beloond (fair practice), zodat ook

plaats oprichten waarbij huurders

1. De initiatiefnemers willen zelf

centraal staan. De initiatiefnemers

de inbouw doen, wat veel energie

4. Het is wenselijk dat bij de huur-

ten goede aan een beter business-

vragen geen subsidie aan, omdat

kost. Daarnaast moeten ook ande-

dersselectie en het ontwerp aan-

model. Voor zittende huurders zou

het nieuwbouw is, maar hebben

re zaken worden opgezet, zoals de

dacht uitgaat naar diversiteit en

een overgangsregeling van toe-

een positief CAWA-advies nodig

huurdersselectie. De huurders doen inclusie, ook naar de fysieke toe-

om de plannen te verwezenlijken.

dit uit ideële overwegingen. Ze ste-

MRP heeft van de gemeente een

ken veel tijd en energie in Amstel,

programma van eisen voor broed-

maar hebben nauwelijks meer tijd

5. De huurprijzen van de ateliers

plaatsen gekregen. Er is overeen-

voor hun beroepspraktijk. CAWA

zijn vrij hoog vanwege het ontwerp

gekomen dat de initiatiefnemers

adviseert Ateliers en Broedplaatsen

en de relatief grote algemene ruim-

de inbouw zelf uitvoeren. Zij krij-

dit proces nauw te volgen en waar

te. Programmering en verhuur van

gen het bedrag dat MRP had gere-

nodig begeleiding te bieden.

deze ruimte kunnen opbrengsten

gankelijkheid voor mindervaliden.

genereren. Onderzoek de opzet

serveerd voor de inbouw. Stichting Broedplaats Amstel i.o. wordt de

anderen dit voorbeeld volgen.

2. CAWA juicht toe dat een broed-

van een tweede stichting voor deze

passing kunnen zijn.

(W Co oo At m el m n Am )W ie is r s s e st rk e ie er p n da an m de n

ISO

ISO

Ja ar v 20 er 23 sla g

ISO Stichting ISO diende een visiedo-

kozijnen. In combinatie met deze

kunstenaars biedt eigen exposities CAWA benadrukt dat met inves-

cument voor de bestaande broed-

subsidie en het terugbrengen van

en een breed publiek programma.

teren in het slecht onderhouden

plaats ISO in herontwikkelingsge-

de algemene vierkante meters kan

ISO is hiermee een culturele aan-

pand in combinatie met de ster-

bied Sloterdijk 1. De huurtermijn

een nieuwe exploitatie worden

winst voor Sloterdijk.

ke stijging van de huurprijs, een

van 4 jaar is verlopen en het nieu-

gevoerd waarbij de huurstijging

grens is bereikt in de redelijkheid.

we huurcontract voor wederom

voor de zittende huurders onder de CAWA-advies 27 november 2023

De eigenaar moet daarom de toe-

4 jaar is getekend. De huurprijs

10% blijft. Hierdoor kan ISO zeer

CAWA oordeelt positief. Als blijkt

zegging doen van een optie tot

wordt echter verdubbeld, waar-

betaalbare ateliers blijven aanbie-

dat in de exploitatie een te hoog

verlenging onder gepaste voor-

door voortzetting van de exploita-

den. Ook krijgen zittende huurders

bedrag opgenomen is voor tech-

waarden. De CAWA adviseert om

tie niet mogelijk is en een beroep

tijdens de verbouwing huurcom-

nisch achterstallig onderhoud,

met de eigenaar af te spreken dat

wordt gedaan op broedplaatsen-

pensatie. Hoewel dit invloed heeft

adviseert CAWA dit overschot ten

na dit contract de huur niet meer

geld. Stichting ISO heeft samen

op het subsidiebedrag kan de

goede te laten komen aan de pro-

dan jaarlijkse inflatiecorrectie mag

met Ateliers en Broedplaatsen een

CAWA zich hierin vinden.

grammering.

stijgen gezien de al geïnvesteerde

plan uitgewerkt waarbij 8 ateliers

Met ISO zijn een stand-van-za-

Gezien de trage (her)ontwikkeling

tijd en geld.

worden toegevoegd aan ISO die

kengesprek en een voorgesprek

in Sloterdijk 1 is de verwachting

nu in gebruik zijn als expositie- of

gevoerd. Daaruit blijkt dat ISO een

dat ISO hier langer kan blijven dan

projectruimtes. De eigenaar heeft

waardevolle toevoeging is. Door

de afgesproken 4 jaar. Wel is dan

nauwelijks onderhoud gepleegd en het opendeurbeleid is de broed-

de vraag wat de nieuwe huurprijs

er wordt ook subsidie aangevraagd plaats zeer toegankelijk. Een diver- wordt, gezien de exorbitante huurvoor het herstel van het dak en de

se groep makers, ontwerpers en

verhoging bij de laatste verlenging.

(W Co oo At m el m n Am )W ie is r s s e st rk e ie er p n da an m de n

ciplinaire karakter behouden blijft.

4. Het collectief kiest voor een

CAWA vindt het mooi dat jong en

ABA-percentage van 77%. Dit per-

9. CAWA is gevraagd om een prio-

oud samenwerkt en dat verschil-

centage kan misschien aanvan-

ritering te maken in de werkzaam-

lende kunstdisciplines elkaar ver-

kelijk niet worden gehaald, maar

heden. De commissie is niet in het

sterken en verrijken, maar deze

er kan naartoe gegroeid worden

pand geweest en kan dus niet ad-

selectie bevordert niet de diver-

om ook oude kunstenaars te be-

viseren. Ateliers en Broedplaatsen

siteit en inclusie van het huidige

houden die mogelijk niet aan de

heeft een adviseur in de arm geno-

collectief.

ABA-criteria voldoen.

men. De kosten voor het realiseren

2. De 4 pijlers van de code diver-

van opslagruimte op de gang ziet

siteit en inclusie zijn Programma,

5. CAWA zou zich normaliter kun-

Partners, Personeel, Publiek en

nen vinden in dit percentage, maar als luxe. Verder vindt de CAWA het

zijn ingebracht om iets te bewerk-

omdat het om 9 of 10 zeer ruime

logisch, gezien het achterstallig

stelligen. De organisatie neemt

ateliers gaat, is een hoger per-

onderhoud en de gewenste aan-

echter geen standpunt in en be-

centage wenselijk. Ook gezien de

passingen, als de overige werk-

schrijft geen doel. Het visiedo-

hoogte van het subsidiebedrag

zaamheden integraal worden uit-

cument moet hier inhoudelijk op

voor betrekkelijk weinig ateliers en

gevoerd.

ingaan. De CAWA adviseert aan-

gebruikers. CAWA adviseert dat de

passingen te maken in de stich-

ruimtes bij vertrek van niet-ABA-

10. Het collectief heeft een geslo-

tingsstatuten waarin het genoem-

huurders worden ingevuld door

ten karakter. De prioriteit is ruimte

de wordt geborgd. De selectie is

ABA-kunstenaars.

bieden aan autonome kunstprak-

de CAWA niet als prioriteit, maar

tijken en deze voor de toekomst te

nu niet transparant en niet voor iedereen toegankelijk. Ook advi-

6. De CAWA mist een duidelijk on-

waarborgen. Het is wenselijk dat

seert de CAWA om te werken met

derscheid in de huurprijs van een

de broedplaats opener wordt. Bij

een toewijzingscommissie.

ABA- en niet-ABA-ruimte.

de selectie van nieuwe huurders kan gekozen worden voor kunste-

Ja ar v 20 er 23 sla g

De Witte Bijl © Gwenneth Boelens

De Witte Bijl

3. In het (nieuwe) Atelier- en

7. CAWA adviseert om de huidige

naars die wel ambities hebben om

Broedplaatsenbeleid is/wordt

huurders te toetsen op kunstenaar-

zich open te stellen voor de buurt.

opgenomen dat huurders maxi-

schap, zodat dit vooraf duidelijk-

maal 10 jaar een atelier mogen

heid geeft aan de huurders en het

11. De CAWA adviseert om het

percentage kan worden bijgesteld.

naburige pand van Gemeentelijk

In december 2023 beoordeelde

zen voor een broedplaats, zodat

CAWA-advies 20 december 2023

huren. In het visiedocument staat

de CAWA het visiedocument van

het collectief de koers kan blijven

De CAWA adviseert vooralsnog

dat zittende leden maar 1 keer de

stichting Coöperatie Kunstenaars-

varen. Er is veel achterstallig on-

negatief, omdat een aantal punten

CAWA-toets hoeven te doen en dat

8. De ateliers zijn groot en het is

de broedplaats te betrekken als

kollektief De Witte Bijl voor een

derhoud. Gemeentelijk Vastgoed

nadere uitwerking behoeven om te

alle huidige leden mogen blijven

goed dat de meeste ateliers wor-

deze kans zich voordoet. Hiervoor

subsidieaanvraag voor dit bestaan- is gestart met de werkzaamheden.

voldoen aan het broedplaatsenbe-

zitten tot ze hun gebruikersover-

den gedeeld. Maar het is bijzonder

ontbreken de expertise, ambitie

de collectief dat sinds 1979 van

Het collectief heeft vanaf 1979 de

leid. De CAWA vraagt om een aan-

eenkomst opzeggen. Uitzonde-

dat deze variatie er is ten opzichte

en de interesse bij het collectief.

Gemeentelijk Vastgoed een pand

inbouw gerealiseerd en installaties gepast visiedocument waarin de

ringen maken voor dit collectief

van andere broedplaatsen, waar

Komt deze optie er, dan moeten

huurt aan het Windroosplein in

aangelegd die aan vervanging toe

schept verwachtingen voor toe-

vaak wordt gekozen voor veel

hiervoor mensen worden aange-

komstige initiatiefnemers. CAWA

kleinere ateliers, terwijl er ook be-

trokken met intrinsieke motivatie en ervaring.

volgende punten zijn uitgewerkt:

Centrum. Het collectief moet bij de zijn. Er wordt daarom niet alleen

Vastgoed dat nu leegstaat, niet bij

voortzetting van het huurcontract

subsidie aangevraagd voor de in-

1. Het collectief laat een vertrek-

verneemt graag de richtlijnen,

hoefte is aan grote ateliers. CAWA

kiezen om te vallen onder het be-

bouw, maar ook voor interne ver-

kende huurder een nieuwe huur-

zowel richting toekomst als het

adviseert de ateliers die nu nog

leid van individuele ateliers of een

betering. Hiervoor is een adviseur

der voordragen, omdat hiermee

verleden.

verhuurd worden aan 1 huurder, in

broedplaats. In overleg is geko-

aangesteld.

het intergenerationele en multidis-

de toekomst te delen.

Stand-van-zakengesprekken

ringen van huurders en beheerders kunnen in de praktijk uiteenlopen. Door deze gesprekken kan er worden gewerkt aan oplossingen die voor beide partijen bevre-

(W Co oo At m el m n Am )W ie is r s s e st rk e ie er p n da an m de n

digend zijn. CAWA heeft dit jaar de broedplaatsen Lycka, BOUW, ISO, Heesterveld en De Ceuvel gesproken.

Ateliers en Broedplaatsen en de CAWA proberen met iedere broedplaats regelmatig een stand-van-zakengesprek te voeren. Hierin legt de broedplaats een

Leerpunten uit de gesprekken

financiële verantwoording af, worden het resultaat

Uit de stand-van-zakengesprekken heeft de CAWA

en de visie die de broedplaats in het visiedocument

al verschillende leerpunten opgehaald, die we hier

heeft geformuleerd geëvalueerd en wordt de algeme-

benoemen.

ne stand van zaken en toestand van de broedplaats besproken. Ook kunnen problemen en oplossings-

Initiatiefnemers zijn vaak niet bekend met het op-

richtingen aan de orde komen. De ervaringen van

zetten van een broedplaats en krijgen voor het eerst

broedplaatsen vormen belangrijke input voor het

gelijktijdig te maken met verbouwen, huurders zoe-

opzetten en beheren van andere broedplaatsen. We

ken en een programmering opstellen. Het is goed als

bespreken: wat gaat goed, wat kan beter, en waar

ze daar vanuit de gemeente of anderszins extern in

kan de gemeente of de CAWA behulpzaam mee zijn?

ondersteund worden.

Over Heesterveld Creative Community heeft de CAWA

Als CAWA kunnen we hiermee ook alle vormen van

We zien ook vaak dat beginnende broedplaatsen een

de corporatie Ymere geattendeerd op de mogelijkheid

broedplaatsen verkennen – van zeer innovatief tot

te optimistische begroting opstellen en er dan gaande-

om reguliere atelierwoningen aan te bieden met tijde-

juist traditioneel – en organisatiestructuren onder de

weg achter komen dat dingen minder rooskleurig verlo-

lijke huurcontracten, waarbij de kunstenaar na 5 jaar

loep nemen. Dit is belangrijke informatie om mee te

pen, bijvoorbeeld dat niet alle ruimtes meteen volledig

opnieuw wordt getoetst door de CAWA op het ‘recht’

nemen naar de gemeente en om andere broedplaat-

verhuurd worden, of dat bouwkosten door de inflatie

op de atelierwoning. Dit zou dan van toepassing zijn

sen mee te kunnen voeden.

ineens enorm oplopen, of dat de verbouwing tegenvalt

bij nieuwe verhuringen in Blok 4 die mogelijk ook ver-

en er nog geen huurinkomsten zijn waar wel op is ge-

huurd worden via Ateliers en Broedplaatsen. Hiermee

rekend. Dit slaat een flinke deuk in de financiering en

wordt de community beter gewaarborgd. Hoewel er

het stand-van-zakengesprek gevoerd. Voordat dit

heeft direct gevolgen voor de exploitatie. Een realisti-

momenteel geen passende juridische mogelijkheden

gesprek start, spreekt de CAWA eerst de huurders,

sche begroting houdt rekening met tegenvallers.

zijn om dit soort contracten in te zetten, ziet de jurist

Ja ar v 20 er 23 sla g

Lycka © Isabel Nabuurs

van de gemeente wel mogelijkheden om hiermee te

zonder de broedplaatsbeheerders erbij, om een

De Lely - fieldtrip © Maartje Wijnhoven

De Ceuvel © M. van der Berk

onafhankelijk beeld te krijgen. Aansluitend wordt

Bij broedplaatsen in nieuwbouw, zoals Lycka en

experimenteren, bijvoorbeeld met een pilot. Helaas

een rondleiding georganiseerd waarbij de overige

Amstel, is het heel belangrijk dat de toekomstige

durft Ymere dit niet aan. De CAWA heeft hier in het

commissieleden aansluiten. De ervaringen uit het

gebruikers er al in de ontwikkelingsfase bij worden

jaarverslag van 2022 ook aandacht voor gevraagd.

stand-van-zakengesprek worden direct gedeeld

betrokken. Zij zijn degenen met de kennis van de

in de commissievergadering. Het initiatief voor de

voorwaarden. Het is voorgekomen dat er ateliers zijn

stand-van-zakengesprekken ligt bij de CAWA: de

ontwikkeld zonder watervoorziening. Zo’n fout is ach- en bedrijvigheid. Er zijn creatieve werkplekken, een

CAWA stuurt de uitnodigingsbrieven met daarin een

teraf vaak niet meer te herstellen en is te voorkomen.

cultureel centrum rondom duurzaamheid, een vega-

voorstel voor een datum voor een gesprek.

Als het gaat om een broedplaats (bijvoorbeeld Lycka)

nistisch café-restaurant, ruimtes voor verhuur en een

in een omgeving waar nog niet of nauwelijks sprake

drijvend hotel. De CAWA boekte hier een georgani-

De CAWA houdt haar vergaderingen in broedplaatsen

Bij De Ceuvel ziet CAWA een mooie mix van cultuur

of andere inspirerende plekken die raakvlakken heb-

In 2023 zijn 5 stand van zakengesprekken gevoerd.

is van een buurt, bijvoorbeeld in een nieuwbouwcom- seerde rondleiding.

ben met broedplaatsen. Voorafgaand aan de ver-

Dit waren zeer zinvolle gesprekken, omdat we ook van

plex of industriegebied, is de ervaring dat het lastig

gadering wordt in afstemming met de broedplaats,

huurders horen hoe ze aankijken tegen de voorzienin-

is om een community op te bouwen. Het is goed om

De CAWA heeft een stand-van-zakengesprek gevoerd

met 2 leden van de CAWA, de ambtelijk secretaris

gen, de transparantie en de benaderbaarheid van de

daar van tevoren al over na te denken.

bij broedplaats ISO, omdat het huurcontract ten einde

en een medewerker van Ateliers en Broedplaatsen

broedplaatsbeheerder en wat er verder speelt. De erva-

liep. (Zie ook ISO onder ‘Toetsing van broedplaats-

plannen’.) En omdat de initiatiefnemers van Amstel betrokken zijn bij broedplaats BOUW, heeft CAWA deze broedplaats bezocht. (Zie ook Amstel onder

(W Co oo At m el m n Am )W ie is r s s e st rk e ie er p n da an m de n

‘Toetsing van broedplaatsplannen’.) Inhoudelijke programma’s De CAWA volgde inhoudelijke programma’s bij atelierverzamelgebouw De Tweede Nassaustraat, Artwell, MAQAM en Xpositron. Ook voerde de CAWA een gesprek met Verdedig Noord. Atelierverzamelgebouw De Tweede Nassaustraat is een plek waar huurders (in de ijzeren voorraad) zich hebben verenigd. Door deze samenwerking hebben ze bereikt dat deze plek nog bestaat. Er werken al meer dan 50 jaar kunstenaars in 32 ateliers. Alle kunstenaars zijn lid van de Vereniging 2e Nassaustraat 8. Van nieuwe huurders wordt verwacht dat zij zich aansluiten bij de bestaande community en zich

Martie van Loo bij Tweede Nassaustraat 8 © Maartje Wijnhoven

Ja ar v 20 er 23 sla g

inzetten voor de gemeenschappelijke doelen. Denk

Kazerne © Ruud van der Duin

aan vergaderingen bijwonen en deelnemen aan een

te gebruiken waardoor deelnemers een goede kans

ginnen. Daarop gingen ze onderzoeken of ze in aan-

CAWA hoopt met dit gesprek duidelijk te hebben ge-

openatelierdag. De CAWA ziet hier een mooie mix van

krijgen om nieuwe ambities voor hun werk te verwe-

merking kwamen voor een hypotheek. Dat lukte, en

maakt dat zij dezelfde doelen nastreeft. Omdat Ver-

huurders. www.tweedenassaustraat.nl

zenlijken. Het biedt kunstenaars studioruimte en cu-

voor het tekort heeft de gemeente subsidie verstrekt,

dedig Noord vindt dat de CAWA-criteria niet passen

ratoriële ondersteuning bij hun professionele praktijk

waardoor zij nu eigenaar zijn van het pand.

bij hun type huurders, heeft de CAWA geadviseerd

Artwell Residencies is een internationaal residentie-

en vormt ook een blijvende erfenis voor de betrokken

www.xpositron.nl

om aanbevelingsbrieven te verstrekken aan de kandi-

programma in Amsterdam Zuid-Oost, opgezet door

kunstenaars, waarbij elke residentie uitloopt in een

NEVERNEVERLAND in samenwerking met projectont-

tentoonstelling, een bijbehorende publicatie en een

MAQAM is een interessante plek, omdat het een

wikkelaar Wooden City. Het programma is voorna-

nieuw netwerk. Helaas heeft Artwell de deuren na

initiatief is van 3 bewoners van stadsdeel West in

melijk gereserveerd voor lokale kunstenaars samen

2 jaar moeten sluiten vanwege de tijdelijke samen-

samenwerking met een projectontwikkelaar. Het

met alumni van deelnemende kunstacademies uit

werking, wat lastig blijft in Amsterdam Zuid-Oost. Nu

is een creatieve ruimte voor buurtbewoners, talen-

Amsterdam, Brussel en Antwerpen. Het biedt bewust

moeten 22 kunstenaars lokaal en internationaal weer

ten en creatieven. Het programma bestaat uit con-

ruimte en begeleiding aan kunstenaars met uiteenlo-

op zoek naar nieuwe ruimtes.

certen, presentaties, tentoonstellingen, repetities,

daten die (nog) niet aan de criteria van de basistoets

workshops en masterclasses. In 3 ruimtes vinden

pende ervaring, in verschillende stadia van hun carrière en ontwikkeling van hun praktijk, en uit verschil-

Ook bezocht de CAWA Xpositron, een voormalige

uiteenlopende dag- en avondprogramma’s plaats,

lende disciplines. Ook bestaat de kunstenaarsgroep

broedplaats van de gemeente. Stichting Xpositron is

van fotografieworkshops tot concerten en van woord-