2.02 Monitor Markten 2017.pdf
Tekst van het document
Monitor markten Amsterdam 2017 Onderzoek, Informatie en Statistiek
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
Rapportage uitgebracht op verzoek van: Economie en het Marktbureau Projectnummer: 16141
Rogier van der Groep Esther Jakobs
Bezoekadres: Oudezijds Voorburgwal 300
Telefoon 020 251 0442
Postbus 658, 1000 AR Amsterdam
www.ois.amsterdam.nl
rogier.van.der.groep@amsterdam.nl
Amsterdam, juli 2017
Foto voorzijde: Albert Cuyp, fotograaf Marjolijn Pokorny (2016)
2
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
Inhoud
Monitor Markten in Amsterdam 2017
4
Achtergrond 1.1 Methoden, veldwerk en respons 1.2 Marktbezoek in Amsterdam 2016 1.3 Uitgaven op de markt 1.4 Bezoekfrequentie 1.5 Ontwikkeling volgens ondernemers 1.6 Bezoek gericht op markt of ook op andere winkels? 1.1 Oordeel markt en aanbod op markt
4 4 6 9 11 14 14 16
3
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
Monitor Markten in Amsterdam 2017
Achtergrond In Amsterdam zijn van alle Nederlandse steden de meeste markten te vinden per hoofd van de bevolking. Deze variëren van dagmarkten waar buurtbewoners hun dagelijkse boodschappen doen tot gespecialiseerde themamarkten die bezoekers aantrekken uit heel Nederland, op zoek naar die ene gouden vondst. Met behulp van data van de Consumentenenquête (veldwerkperiode 2015-2016) ten behoeve van de monitor Staat van Detailhandel (2016) en met aanvullend veldwerk onder 15 markten is de mate van bezoek en waardering voor de Amsterdamse markten in kaart gebracht. De belangrijkste bevindingen zijn: Zes van de tien Amsterdammers geven in 2016 aan vaak of soms een markt te bezoeken om boodschappen te doen. De Albert Cuypmarkt is in 2016 de best bezochte markt, gevolgd door de Ten Katemarkt en de Dappermarkt. Amsterdammers bezoeken in het algemeen de markt die in hun eigen buurt ligt om daar groente, vis of andere goederen voor dagelijks gebruik te kopen. De Noordermarkt en de markt op de Lindengracht zijn de best beoordeelde markten, beide krijgen een 8 van bezoekers en passanten. Het algemene oordeel wordt het sterkst beïnvloed door het oordeel over het aanbod en variatie van etenswaar en door de mate van gezelligheid. Ondernemers zijn in het algemeen kritischer en geven in het algemeen een lager rapportcijfer voor hun markt.
Bovendien geven ondernemers aan dat het aantal bezoekers is afgenomen de afgelopen jaren.
1.1 Methoden, veldwerk en respons Consumentenenquête 2015-2016 De mate van marktbezoek en waardering de markten door Amsterdammers is op twee manieren in kaart gebracht. Ten eerste is met behulp van de consumentenenquête bepaald in hoeverre bewoners markten bezoeken. Het veldwerk hiervan is uitgevoerd tussen januari 2016 en december 2016. De belangrijkste vragen waren of men wel eens naar de markt gaat, zo ja welke en hoeveel men daar uitgeeft. In paragraaf 6.1 worden de uitkomsten van deze enquête besproken. Aanvullend veldwerk Monitor Markten januari 2017 – maart 2017 Ten tweede is in opdracht van Economie aanvullend onderzoek gedaan onder bezoekers en, ondernemers op 15 markten en onder passanten in omliggende winkelgebieden. Voor dit
4
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
onderzoek zijn tussen januari 2017 en maart 2017 per grote markt tussen de 75 en 100 bezoekers en passanten geïnterviewd en tussen de 40 en 80 op kleinere markten. Kleinere markten trekken in het algemeen minder bezoekers dan grote markten, maar daar bovenop heeft een groot deel van het veldwerk in de koude wintermaanden plaats gevonden, wanneer de bezoekersaantallen in het algemeen lager zijn dan in bijvoorbeeld in mei en juni. Daarmee zijn de uitkomsten dus niet geheel representatief te noemen voor een gemiddelde oordeel over een heel jaar, want daarvoor zouden meerdere steekproefmomenten per jaar gehouden moeten worden om te corrigeren voor eventuele seizoeneffecten. De methodiek van de veldwerk-cyclus onder 15 markten is vergelijkbaar met de methode die I&O Research in 2015 en 2016 heeft toegepast bij de bezoekers- en passantenonderzoeken op de Bos en Lommermarkt, de markt op Tussen Meer (op dinsdag) en de markt op Plein ’40-’45. Daarom is het mogelijk om de bevindingen van deze onderzoeken mee te nemen in dit overzicht. Respons ondernemers per markt loopt zeer uiteen Het aantal geïnterviewde ondernemers varieerde tussen de 6 (Kraaiennest) en 73 (Waterlooplein).
Uiteraard hangt dit aantal samen met de grootte van de markt, het feit dat het veldwerk plaats vond in de koude wintermaanden wanneer de bezettingsgraad laag is, maar ook met de welwillendheid van de ondernemers om mee te doen aan het onderzoek; in het geval van de markt op Kraaiennest was die welwillendheid laag en in het geval van Waterlooplein (gezien de plannen om de markt te verbeteren) zeer hoog. De belangrijkste vragen in deze enquête betroffen hoe vaak men naar de markt gaat en naar welke, wat de belangrijkste redenen zijn om de markt wel of juist niet te bezoeken en hoe men de markt beoordeelt. Aan de ondernemers zijn vragen gesteld over imago, samenwerking en mogelijke verbeterpunten. De uitkomsten van deze enquête worden hieronder besproken. Tabel 1 respons veldwerk t.b.v. Monitor Amsterdamse markten, 2016
Albert Cuypmarkt Markt Anton de Komplein Markt Buikslotermeerplein Dappermarkt Markt Ganzenhoef Markt Kraaiennest Markt Lambertus Zijlplein Markt Lindengracht Markt Nieuwmarkt* Noordermarkt* v/d Pekmarkt Markt Reigersbos Ten Katemarkt Markt Waterlooplein Markt Westerstraat
bezoekers 100 102 38 75 51 31 57 63 51 100 51 46 99 60 52
passanten 100 83 51 78 52 20 90 59 49 99 53 51 102 61 81
ondernemers 72 25 18 52 22 6 14 34 10 51 49 20 40 73 35
*Op de markten Noordermarkt en Nieuwmarkt zijn meerdere markten te vinden. In dit onderzoek zijn ze beide behandeld als één markt.
Bron: Monitor Markten 2017
5
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
1.2 Marktbezoek in Amsterdam 2016 Zes van de tien Amsterdammers gaat vaak of soms naar de markt In dit deel worden de uitkomsten uit de consumentenenquête besproken waarvan het veldwerk tussen januari 2016 en december 2016 is gehouden. De afgelopen jaren is in eerdere versies van dit onderzoek geconstateerd dat er gradueel steeds minder Amsterdammers naar de markt gaan voor boodschappen. Dit jaar geeft 60% aan vaak of soms naar de markt te gaan, een kwart (27%) geeft aan zelden naar de markt te gaan. In Centrum en West is het aandeel dat naar de markt gaat hoger (68% en 67%). In Nieuw-West en Oost is het aandeel dat naar de markt gaat het laagst (51% en 54%). Tabel 2 Marktbezoek volgens bewoners per stadsdeel, 2016
Zuidoost Noord
vaak
Oost soms Zuid zelden Nieuw-West nooit West Centrum Amsterdam
%
0
20
40
60
80
100
Bron: Monitor Detailhandel 2016
Albert Cuypmarkt (wederom) best bezochte markt Gemiddeld gaat 87%, vaak, soms of zelden naar de markt (gemiddeld is dat 87%, met NieuwWest als uitschieter naar beneden met 80%). Aan hen is gevraagd welke markt men dan het vaakst bezoekt voor de dagelijkse boodschappen. In de vorige meting uit 2014 werd de lijst van meest genoemde markten aangevoerd door de Albert Cuypmarkt, Dappermarkt en Ten Katemarkt. Dit jaar staat de Ten Katemarkt op de tweede plaats en de Dappermarkt op de derde plaats. Omdat bewoners primair georiënteerd zijn op de markt in hun eigen buurt voor de dagelijkse boodschappen is het beter om op een lager schaalniveau te kijken naar welke markten bewoners gaan. Hieronder is voor elk stadsdeel en daar binnen voor elk gebied aangegeven naar welke markt de bewoners gaan. Centrum heeft geen ‘dominante’ markt Uit figuur 3a blijkt dat inwoners van Stadsdeel Centrum vooral naar de Lindengracht gaan voor boodschappen, gevolgd door de Albert Cuypmarkt en de Dappermarkt. Er is geen dominante markt, omdat bewoners in het oostelijk deel van dit stadsdeel vooral naar de Albert Cuypmarkt en Dappermarkt gaan voor de boodschappen, terwijl inwoners van het westelijk deel de Lindengrachtmarkt en Noordermarkt bezoeken. De markten Westerstraat en op het
6
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
Waterlooplein worden niet vaak door Centrumbewoners genoemd, maar dit zijn ook geen markten waar men normaliter de dagelijkse boodschappen doet. Tabel 3a Meest bezochte markt voor bewoners van stadsdeel Centrum 2016 (%) Aandeel dat vaak, soms, zelden markt bezoekt = 90% Gemiddelde uitgave laatste bezoek €23 3% 7%
4% 22%
12%
20%
12%
Lindengracht Albert Cuyp Dappermarkt Nieuwmarkt Noordermarkt Ten Katestraat Haarl'plein Waterlooplein overig
Centrum Oost
Centrum West
Albert Cuypmarkt
37
5
Dappermarkt
32
3
Nieuwmarkt
15
9
Ten Katestraat
4
10
Lindengracht
3
38
Noordermarkt
2
22
17%
Bron: Monitor Detailhandel 2016
Inwoners West gaan vooral naar de Ten Katemarkt In de andere stadsdelen binnen de ring is er wel een markt die beduidend meer bezocht wordt dan andere markten. In West is dat de Ten Katemarkt. Binnen West valt op dat bewoners van Bos en Lommer vooral naar de markt op het Bos en Lommerplein gaan, terwijl het grootste deel van de bewoners van Westerpark juist naar de markt Lindengracht gaat. Tabel 3b Meest bezochte markt voor bewoners van stadsdeel West, 2016 (%) Aandeel dat vaak, soms, zelden markt bezoekt = 91% Gemiddelde uitgaven €19
5% 9% 54% 10% 10%
Ten Katestraat Bos en L'plein Lindengracht Noordermarkt Albert Cuyp Plein 40-45 Haarl'plein Dappermarkt overig
Bos en Lommer
Oud-West/ De Baarsjes
Westerpark.
Ten Katemarkt
23
82
22
Bos en L’plein
41
2
3
Lindengracht
3
2
32
Noordermarkt
9
4
19
Albert Cuyp
9
3
5
Plein 40-45
8
1
2
Haarl’plein
1
0
9
Bron: Monitor Detailhandel 2016
Siermarkt vooral door inwoners Slotervaart bezocht De Stadsdelen buiten de ring zijn qua afstanden erg groot met als gevolg dat elke wijk een eigen markt heeft. De Siermarkt op het Sierplein is weliswaar de best bezochte markt van NieuwWest, de bewoners uit Geuzenveld gaan vooral naar de markt op Plein ‘40-‘45 en voor een klein deel naar de markt op het Lambertus Zijlplein. De bewoners van Osdorp gaan vooral naar de markt op Tussen Meer.
7
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
Tabel 3c Meest bezochte markt voor bewoners van stadsdeel Nieuw-West, 2016 (%) Aandeel dat vaak, soms, zelden markt bezoekt = 80% Gemiddelde uitgaven €19 21%
8% 19% 9%
Sierpleinmarkt Plein 40-45 markt Tussen Meer markt Ten Katestraatmarkt Albert Cuypmarkt Lambertus Zijlplein Dappermarkt Amstelveen overig
18%
Aker/ Nieuw Sloten
G’veld Slotermeer
Osdorp
Slotervaart
20
4
15
47
Sierplein Plein 40-45
7
50
4
5
Tussen Meer
25
4
49
3
Ten Katestraat
7
4
7
20
Albert Cuyp
12
4
10
9
L, Zijlplein
0
18
1
0
Bron: Monitor Detailhandel 2016
Zuid In stadsdeel Zuid gaat 68% de bewoners naar de Albert Cuypmarkt en van de bewoners van de Pijp/Rivierenbuurt is dat zelfs 88%. Bewoners van Buitenveldert gaan voor een deel ook naar Amstelveen. Tabel 3d Meest bezochte markt voor bewoners van stadsdeel Zuid, 2016 (%) Aandeel dat vaak, soms, zelden markt bezoekt = 88% Gemiddelde uitgaven €24
3% 4% 6% 6% 68%
Albert Cuyp Stadionplein e.o. Amstelveen Ten Katestraat Jacob Obrechtstraat Dappermarkt Noordermarkt Lindengracht overig
Buitenveldert
De Pijp/Riv’buurt
Oud-Zuid
Albert Cuypmarkt
38
88
51
Stadionplein
4
0
16
Amstelveen
33
1
2
Ten Katemarkt J. Obrechtstraat
1
1
11
1
1
7
Bron: Monitor Detailhandel 2016
Oost In Stadsdeel Oost gaat meer dan de helft van de bewoners naar de Dappermarkt. Beide markten worden vooral bezocht door de bewoners van de Indische Buurt en Oud-Oost. Bewoners in de Watergraafsmeer gaan vooral naar de Dappermarkt en de Albert Cuypmarkt. Op IJburg wordt door een groot deel van de bewoners ook aangegeven naar de Reuringmarkt te gaan. Tabel 3e Meest bezochte markt voor bewoners van stadsdeel oost, 2016 (%) IJburg
Ind. Buurt Havengebied
OudOost
Watergraafsmeer
Dappermarkt
21
67
67
44
Albert Cuyp
16
11
26
35
IJburg, Reuring
39
0
0
0
Van Eesterenlaan
1
13
0
1
Noordermarkt
4
2
1
3
Diemen
2
0
0
5
Aandeel dat vaak, soms, zelden markt bezoekt = 86% Gemiddelde uitgaven €21
2% 4% 5% 56% 22%
Dappermarkt Albert Cuyp IJburg, Reuring Van Eesterenlaan Noordermarkt Diemen Nieuwmarkt Waterlooplein overig
Bron: Monitor Detailhandel 2016
8
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
Noord De meeste inwoners van stadsdeel Noord gaan naar de markt op het Buikslotermeerplein (43%), Daarbinnen gaan de bewoners van het oude deel van Noord (Volewijck, Vogelbuurt en Bloemenen Bomenbuurt) naar de Van de Pekmarkt. Tabel 3f Meest bezochte markt voor bewoners van stadsdeel Noord, 2016 (%) Aandeel dat vaak, soms, zelden markt bezoekt = 85% Gemiddelde uitgaven €21
Buikslotermeerplein Pekmarkt Dappermarkt Albert Cuyp Noordermarkt Ten Katestraat Purmerend Nieuwmarkt overig
3% 6% 43%
36%
Buikslotermeerplein v/d Pekmarkt Dappermarkt
Oost
West
Oud-Noord
71 7 9
40 38 4
21 62 5
Bron: Monitor Detailhandel 2016
Zuidoost In Zuidoost zijn de markten ook sterk wijkgericht. Bewoners in het centrum van Bijlmer gaan naar de markt op het Anton de Komplein, in Zuidoost Oost gaat men naar Ganzenhoef en in Gaasperdam naar de markt op het winkelcentrum Reigersbos. Tabel 3g Meest bezochte markt voor bewoners van stadsdeel Zuidoost, 2016 (%) Centrum
Oost
Gaasperdam/ Driemond
Reigersbos Anton de Komplein
10
9
75
56
10
5
Ganzenhoef
5
36
2
Kraaiennest
1
17
2
Aandeel dat vaak, soms, zelden markt bezoekt = 84% Gemiddelde uitgaven €19
4%
37%
7%
13%
Reigersbos Anton de Komplein Ganzenhoef Kraaiennest Dappermarkt Albert Cuyp Amstelveen Diemen overig
25%
Bron: Monitor Detailhandel 2016
1.3 Uitgaven op de markt Amsterdammers geven € 21, - op de markt uit Gemiddeld geven Amsterdammers € 21,- uit aan boodschappen op de markt per marktbezoek . In Stadsdeel Centrum en Zuid is dat een paar euro meer. Respondenten met een hoog inkomen geven meer uit op de markt dan mensen met een laag inkomen. De gemiddelden komen overeen met de gemiddelden van 2 jaar geleden.
9
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
Tabel 4 Gemiddelde uitgaven, 2014 en 2016 (euro’s)
Centrum West Nieuw-West Zuid Oost Noord Zuidoost laag inkomen midden hoog inkomen Amsterdam
Uitgaven laatste Marktbezoek 2014 25 21 20 23 24 21 22 18 22 27 22
Uitgaven laatste Marktbezoek 2016 23 19 19 24 21 21 19 18 21 25 21
Uitgaven boodschappen afgelopen week 2016 100 95 96 105 102 95 90 71 97 139 98 Bron: Monitor Detailhandel 2016
Respondenten geven € 100, - uit aan boodschappen In de consumentenenquête is ook gevraagd hoeveel men in het huishouden de afgelopen week aan boodschappen heeft uitgegeven, in 2016 was dat volgens de respondenten € 100, - . Aan de respondenten is ook gevraagd een schatting te geven van het aandeel dat in de supermarkt, in andere winkels en op de markt is gespendeerd. De respondenten gaven aan dat ongeveer 6% op de markt uitgegeven wordt. Dit aandeel correspondeert niet met de data in de tabel hierboven, maar dat komt omdat het laatste marktbezoek niet perse hoeft samen te vallen met het laatste bezoek aan een winkelgebied voor de dagelijkse boodschappen. Op de markt Lindengracht en de markt Noordermarkt wordt het meeste uitgegeven Voor de uitgaven per markt is gekeken naar de data van het aanvullende veldwerk in het voorjaar van 2017 onder bezoekers en passenten op 15 markten. Op dit aggregatieniveau is het betrouwbaarder om naar deze data te kijken en niet naar de consumentenenquête. Bovendien is in de consumentenenquête geen onderscheid gemaakt tussen de uitgaven voor etenswaar en andere waar en in het aanvullende veldwerk wel. Alle bezoekers Lindengracht hebben etenswaar aangeschaft. Het aandeel bezoekers dat etenswaar gekocht heeft is het hoogst op de Lindengracht waar 100% van de bezoekers etenswaar gekocht heeft.
Op deze markt wordt ook het meeste geld uitgeven aan etenswaar, bijna € 50, -. Op de Albert Cuypmarkt is dit met 77% en gemiddeld € 13,- beduidend lager. Aandeel bezoekers dat andere waar koopt hoogst op Waterlooplein Het aandeel dat andere waar gekocht heeft, is het hoogst op het Waterlooplein (92%), gevolgd door de Dappermarkt (89%). In beide gevallen worden echter bescheiden bedragen uitgegeven, te weten € 15,- en € 10,-op de Noordermarkt (€ 24,-), Albert Cuypmarkt en de markt op de Westerstraat (beide €23,-) wordt gemiddeld het meest uitgegeven door de bezoekers.
10
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
Tabel 5 aandeel bezoekers dat etenswaar en andere waar heeft aangeschaft en de gemiddelde uitgaven daarvan, 2017 (% en €)
Markt Lindengracht Noordermarkt Markt Ganzenhoef Markt Reigersbos Markt Buikslotermeerplein Albert Cuypmarkt Markt Plein 40 45* Markt Westerstraat Markt Bos en Lommerplein* v/d Pekmarkt Markt Anton de Komplein Nieuwmarkt Markt Tussen Meer* Dappermarkt Markt Kraaiennest Ten Katemarkt Markt Waterlooplein Markt Lambertus Zijlplein
% Food 100 84 98 87 95 77 onb. 37 98 98 90 94 81 93 90 90 83 98
Food € 49 € 26 € 27 € 26 € 34 € 13 € 16 €9 € 22 € 15 € 16 € 17 € 13 € 11 € 11 € 14 €2 € 11
% non food 60 33 27 59 16 56 onb. 75 82 22 62 16 76 89 26 40 92 4
non food € 13 € 24 € 21 € 21 €4 € 23 € 18 € 23 €8 € 15 € 10 €4 €8 € 10 €9 €6 € 15 €0
*o.b.v. van data I &O research
Bron: Monitor Markten 2017
1.4 Bezoekfrequentie In dit deel worden de andere bevindingen besproken van het aanvullende veldwerk op 15 markten van januari t/m maart 2017 waarbij bezoekers, passanten en ondernemers zijn geïnterviewd. Er wordt eerst gekeken naar de bezoekfrequentie. De mate van bezoek hangt uiteraard af van het feit of een markt een weekmarkt of een dagmarkt is. Bezoekers behoren tot de trouwste klanten van de markt en zij bezoeken de markt in het algemeen dan ook vaker dan passanten. Nieuwmarkt meest frequent bezochte dagmarkt door bezoekers Ruim de helft van de marktbezoekers op de Nieuwmarkt (53%) geeft aan meerdere dagen per week naar deze markt te gaan om boodschappen te doen. Van de drie grote dagmarkten heeft de Ten Katemarkt het hoogste aandeel bezoekers (39%) dat meerdere keren per week naar de markt gaat; bij de Albert Cuypmarkt en de Dappermarkt is dat aandeel iets minder dan een derde (31% en 29%). De markt op het Buikslotermeerplein is de enige dagmarkt waarvan de grote meerderheid aangeeft (58%) deze een keer per week te bezoeken voor de boodschappen. Het aandeel passanten (geïnterviewd in omliggende winkelstraten) dat vaker dan een keer per week naar een van de drie grote markten gaat, is het hoogst bij de Ten Katemarkt (38%) en een stuk lager bij de Albert Cuypmarkt (27%) en de Dappermarkt (12%).
11
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
Markt op Lindengracht meest best bezochte weekmarkt. De markt op de Lindengracht is een keer per week open. Bijna negen van de tien bezoekers (86%) geven aan de weekmarkt op Lindengracht (86%) dan ook wekelijks te bezoeken. De Van de Pekmarkt, die een aantal keer per week open is, wordt door deel (40%) meerdere keren per week bezocht. Ganzenhoef is de best bezochte weekmarkt onder passanten (58% minimaal een keer per week), gevolgd door de Van de Pekmarkt (40% een keer per week of meer). Figuur 6a bezoekfrequentie bezoekers, 2017(%)
wekelijks of meerdere keren per week
Lambertus Zijlplein Pekmarkt Ganzenhoef Reigersbos Noordermarkt Tusssen Meer Anton de Komplein Kraaiennest
een aantal keer per week
Westerstraat
1 keer per week 1 keer per twee weken 1 keer per maand
Nieuwmarkt
minder dan 1 keer maand
Buikslotermeerplein
zelden
dagmarkt
Bos en Lommerplein
weet niet
Plein 40 -45 Ten Katemarkt Waterlooplein Albert Cuypmarkt
%
Dappermarkt
0
20
40
60
80
100
Tabel 6b bezoekfrequentie passanten, 2017 (%)
wekelijks of meerdere keren per week
Pekmarkt
Noordermarkt Anton de Komplein Reigersbos Kraaiennest Tussen Meer Lambertus Zijlplein Lindengracht
een aantal keer per week
Westerstraat
1 keer per week 1 keer per twee weken 1 keer per maand
Ten Katemarkt
minder dan 1 keer maand
Bos en Lommerplein
zelden tot nooit
dagmarkt
Nieuwmarkt
weet niet
Waterlooplein Albert Cuypmarkt
Dappermarkt Buikslotermeerplein
%
Plein 40 -45
0
20
40
60
80
100
Bron: Monitor Markten 2017
12
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
Markt Kraaiennest en Dappermarkt minst frequent bezocht door bezoekers Het aandeel bezoekers dat minder dan een keer per maand komt of zelfden is het hoogst bij de markt op Kraaiennest (52%) (alleen op dinsdag), gevolgd door de (gespecialiseerde) stoffenmarkt op maandagochtend op de Westerstraat (44%). Van de grote dagmarkten is het aandeel bezoekers dat zelden of minder dan één keer per maand komt het hoogst bij de Dappermarkt (31%); bij de Albert Cuypmarkt is dat 25% en bij de Ten Katemarkt is dat 19%. Sfeer en gezelligheid zijn belangrijkste reden om markt te bezoeken De meeste bezoekers geven aan voor de gezelligheid en sfeer de markt te bezoeken. In het geval van de Albert Cuypmarkt, de markt op het Buikslotermeerplein, Kraaiennest en Ganzenhoef gaat het om aanvulling op het winkelbezoek. Bij de Nieuwmarkt en Noordermarkt wordt kwaliteit van het productaanbod het vaakst genoemd. Op het Lambertus Zijlplein zijn dat juist de lage prijzen. Groente en fruit meest genoemd als reden om markt te bezoeken De meeste bezoekers gaan naar de markt om groenten en fruit te kopen. Op een paar markten (waaronder Buikslotermeerplein, Dappermarkt) geven bezoekers iets vaker aan naar de markt te gaan om vis te kopen. Op de markt op het Waterlooplein en de Westermarkt komen bezoekers af om curiosa en kleding te kopen.
Tabel 7 Meest genoemde reden per markt om deze te bezoeken en meest genoemde producten waarvoor bezoekers naar de markt gaan, 2017 Redenen bezoek
Meest genoemde producten
aanvulling op het winkelbezoek
groenten en fruit
Anton de Komplein
gezelligheid/sfeer op de markt
groenten en fruit
Buikslotermeerplein
aanvulling op het winkelbezoek
vis
Dappermarkt
gezelligheid/sfeer op de markt
vis
Ganzenhoef
aanvulling op winkelbezoek
groenten en fruit
Kraaiennest
aanvulling op het winkelbezoek
vis
lage prijzen
groenten en fruit
Albert Cuypmarkt
Lambertus Zijlplein Lindengracht
gezelligheid/sfeer op de markt
vis
Nieuwmarkt
kwaliteit van het productaanbod
groenten en fruit
Noordermarkt
kwaliteit van het productaanbod
groenten en fruit
Pekmarkt
gezelligheid/sfeer op de markt
groenten en fruit
Reigersbos
gezelligheid/sfeer op de markt
groenten en fruit
Ten Katestraatmarkt
gezelligheid/sfeer op de markt
groenten en fruit
Waterlooplein
gezelligheid/sfeer op de markt
curiosa
Westerstraat
gezelligheid/sfeer op de markt
kleding
Bos en Lommerplein*
gezelligheid/sfeer op de markt
groente en fruit
Tussen Meer*
gezelligheid/sfeer op de markt
groente en fruit
Plein 40 45*
aanvulling op het winkelbezoek
Groente en fruit
*obv data I&O Research
Bron: Monitor Markten 2017
Passanten noemen verschillende redenen waarom zij niet meer naar de markt gaan in die buurt, variërend van gewoonte via oninteressant aanbod tot te ver weg. Er is geen duidelijke samenhang van de gegeven antwoorden en de desbetreffende markt.
13
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
1.5 Ontwikkeling volgens ondernemers Ondernemers negatief over bezoekontwikkeling Ondernemers geven in het algemeen aan dat het aantal bezoekers de afgelopen jaren is afgenomen. Het minst positief zijn de ondernemers op de markten Bos en Lommerplein, Buikslotermeerplein en de Dappermarkt. Hier geeft respectievelijk 77%, 61% en54% aan dat dat het aandeel bezoekers sterk is afgenomen. Alleen op de Nieuwmarkt en op de markten Waterlooplein en Lindengracht meent ongeveer één vijfde van de ondernemers dat het aandeel juist is toegenomen. Ondernemers die aangeven dat het aandeel bezoekers is toegenomen zijn van mening dat dat komt doordat er meer toeristen op de markt komen of omdat de buurt in opkomst is. Genoemde redenen van ondernemers waarom marktbezoek afneemt zijn volgens hen het feit dat tweeverdieners minder vaak naar de markt gaan, de concurrentie met het online winkelen groot is; er sprake was van een economische crisis, het parkeerbeleid, de aanleg van de Noord/Zuidlijn en verpaupering van het winkelcentrum waardoor de markt ook minder bezoekers aantrekt.
Tabel 8 Ontwikkeling bezoek volgens ondernemers, 2017 (%) Buikslotermeerplein Tussen Meer Dappermarkt Ganzenhoef Westerstraat sterk toegenomen Albert Cuypmarkt toegenomen Anton de Komplein stabiel Pekmarkt weet niet Reigersbos afgenomen Ten Katemarkt sterk afgenomen Nieuwmarkt Noordermarkt Waterlooplein Lambertus Zijlplein Kraaiennest %
Lindengracht 0
20
40
60
80
100
Bron: Monitor Markten 2017
1.6 Bezoek gericht op markt of ook op andere winkels? Bezoekers markten Buikslotermeerplein en Anton de Komplein komen vooral de winkels Aan bezoekers en passanten is gevraagd of ze vooral voor de markt komen of voor de winkels in het omliggende winkelgebied. Hoe meer deze groepen respondenten aangeven dat ze (ook) voor de omliggende of naburige winkels komen, hoe groter de kans dat de markt leunt op de
14
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
aanwezigheid van het winkelgebied waar de markt ook te vinden is. Dit geldt bijvoorbeeld voor de markt op het Buikslotermeerplein en de markt op het Anton de Komplein, waar het aandeel dat vooral voor de winkels en supermarkten komt 58% en 50% is. v/d Pekmarkt en Lindengracht trekken bezoekers aan die alleen voor markt komen Bezoekers op de v/d Pekmarkt en markt Lindengracht trekken vooral bezoekers aan die echt alleen de markt bezoeken met 98% en 92%. Voor de v/d Pekmarkt en de markt op de Lindengracht geldt dat er weinig winkels in de omgeving zijn. Voor de v/d Pekmarkt geldt bovendien dat de aanwezige winkels een ander publiek aantrekt. Er is dus geen spraken van wisselwerking. Figuur 9a Aandeel bezoekers dat vooral voor markt of juist winkels komt, 2017 (%)
Pekmarkt
Lindengracht Noordermarkt Waterlooplein Dappermarkt Lambertus Zijlplein
voornamelijk voor de markt
Nieuwmarkt anders, weet niet
Bos en Lommer Ten Katemarkt
voornamelijk voor de winkels in dit winkelgebied
Albert Cuypmarkt Ganzenhoef
voornamelijk voor de supermarkten
Westerstraat Reigersbos Kraaiennest Anton de Komplein %
Buikslotermeerplein 0
20
40
60
80
100
Figuur 9b Aandeel passanten dat vooral voor markt of juist winkels komt, 2017 (%)
Bos en Lommer Ten Katemarkt Dappermarkt Albert Cuypmarkt
Anton de Komplein Noordermarkt ik kom voor de markt Nieuwmarkt Reigersbos Buikslotermeerplein
anders, weet niet
Pekmarkt Lindengracht ik kom voor de winkels in deze buurt
Waterlooplein Westerstraat Lambertus Zijlplein Kraaiennest
%
Ganzenhoef 0
20
40
60
80
100
Bron: Monitor Markten 2017:
15
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
Kwart passanten komt voor de Ten Katemarkt De meeste passanten in de winkelgebieden geven echter aan op het moment van interview voor de winkels in het winkelgebied te komen. De markt ligt niet op het vizier van de gemiddelde passant. Alleen een substantieel deel van de passanten geïnterviewd in de buurt van de Ten Katemarkt (26%) en op het Bos en Lommerplein (31%) geeft aan ook desbetreffende markt te bezoeken. Bezoekers van de Ten Katemarkt geven overigens (nog) niet grote getale aan ook de Hallen te bezoeken. Andersom geven passanten geïnterviewd in de Hallen niet aan de Ten Katemarkt te bezoeken.
1.1 Oordeel markt en aanbod op markt Aanbod markten in centrum goed beoordeeld Het aanbod van producten wordt door trouwe bezoekers op de Lindengracht, Noordermarkt en Nieuwmarkt het best beoordeeld door respectievelijk 95%, 82% en 76% van de bezoekers. Over het aanbod op de markten op Plein ‘40 ‘45 en Buikslotermeerplein zijn bezoekers minder positief. Hier vindt respectievelijk 55% en 50% van de bezoekers het aanbod onvoldoende of zelfs slecht. Tabel 10 Aandeel bezoekers dat het aanbod goed of slecht vindt, 2017 (%)
Plein 40-45 Buikslotermeerplein Tussen Meer Kraaiennest goed
Bos en lommerplein Lambertus Zijlplein
voldoende
Pekmarkt neutraal
Anton de Komplein Ten Katemarkt
weet niet
Nieuwmarkt Reigersbos
onvoldoende Dappermarkt Ganzenhoef
slecht
Westerstraat Waterlooplein Albert Cuypmarkt Noordermarkt %
Lindengracht 0
20
40
60
80
100
Bron: Monitor Markten 2017
Sterkste punten van de markt volgens bezoekers, passanten en ondernemers zijn in het geval van de grote dagmarkten (Albert Cuypmarkt, Dappermarkt, markt Waterlooplein) de grootte, de historische naam en het grote aanbod. Van veel markten wordt genoemd dat ze gezellig zijn en dat er goede sfeer heerst. In veel gevallen wordt er ook ingegaan op het aanbod van vis, groente en fruit (Buikslotermeerplein). Sterk punt van de markt op het Lambertus Zijlplein is dat het er goedkoop is.
16
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
Ondernemers markt Lindengracht en markt Noordermarkt vinden dat de markt er goed voor staat Veel marktondernemers hebben geen mening over het feit waar hun markt staat ten opzichte van andere markten in Amsterdam. Het merendeel van de ondernemers op de Noordermarkt (67%) en Lindengracht (61%) vindt dat hun markt er beter voor staat dan andere markten. Ondernemers op Buikslotermeerplein, Ganzenhoef en het Lambertus Zijlplein zijn verdeeld; 39%, 36% en 29% is van mening dat hun markt er slechter voor staat dan andere markten. Figuur 11 Positie markt ten opzichte van andere markten in Amsterdam, 2017 (%)
Kraaiennest Noordermarkt Lindengracht
veel beter
Nieuwmarkt Reigersbos
beter
Westerstraat Albert Cuypmarkt Dappermarkt
niet beter, maar ook niet slechter
Ganzenhoef
weet niet
Anton de Komplein Lambertus Zijlplein
slechter
Ten Katemarkt veel slechter
Pekmarkt Bos en Lommerplein Waterlooplein %
Buikslotermeerplein 0
20
40
60
80
100
NB: Gezien de lage respons op Nieuwmarkt (n=10) en Kraaiennest (n=6) zijn de uitkomsten niet meegenomen; de vraag was niet gesteld aan ondernemers op Tussen Meer en Plein 40 45 Bron: Monitor Markten 2017
Noordermarkt en Lindengrachtmarkt best beoordeelde markten De Noordermarkt is de best beoordeelde markt van Amsterdam. Dit vinden zowel bezoekers, passanten als ondernemers. Andere goed beoordeelde markten zijn: markt Lindengracht, markt Westerstraat en Nieuwmarkt. Het meest kritisch is men over de markt op het Buikslotermeerplein. Deze wordt door bezoekers beoordeeld met 5,9. In het algemeen geven bezoekers een hoger cijfer dan passanten, omdat de eerste groep in het algemeen tot de groep trouwe klanten van de markt behoort, terwijl de tweede groep meer ‘op afstand’ over de markt oordeelt en geen innige band met de markt lijkt te hebben. Alleen over de markt op Kraaiennest zijn de passanten positiever dan de bezoekers, zowel wat betreft het algemene rapportcijfer als de deelcijfers. Ondernemers zijn het meest kritisch over hun markt, en dan met name op de Ten Katemarkt, Dappermarkt, en de markten op het Anton de Komplein en het Buikslotermeerplein. Op veel
17
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
markten wordt door ondernemers de netheid, de bereikbaarheid en de reclameacties slecht beoordeeld. Tabel 12. Algemeen oordeel markt, 2017 (%) Noordermarkt Markt Lindengracht Markt Nieuwmarkt Markt Westerstraat Markt Waterlooplein Markt Reigersbos Markt Ganzenhoef Albert Cuypmarkt Markt Lambertus Zijlplein Dappermarkt Ten Katemarkt Markt Kraaiennest Markt Tussen Meer Markt Anton de Komplein v/d Pekmarkt Markt Plein 40 45 Markt Bos en Lommerplein Markt Buikslotermeerplein
bezoekers 8,3 7,8 7,8 7,8 7,7 7,7 7,8 7,6 6,9 7,7 7,5 6,3 7,0 7,0 6,8 6,8 6,7 5,9
passanten 7,8 7,5 7,4 8,0 7,3 7,2 7,6 7,6 6,8 7,1 7,3 6,7 6,8 6,9 6,3 5,9 6,7 5,7
ondernemers 8,0 7,6 7,5* 6,9 7,4 7,0 6,3 6,2 7,0 5,8 5,7 7,3* 6,5 5,6 6,2 6,0 4,8 5,9
* De respons is in deze gevallen laag (10 respondenten of minder) en daardoor niet representatief
Bron: Monitor Markten 2017
Sfeer en variatie eetbare producten belangrijkste voorspellers algemeen oordeel Met behulp van een regressieanalyse is het mogelijk om na te gaan welk item van een markt het meest bepalend en dus van invloed is voor het algemene oordeel. Een regressieanalyse is een statistische techniek voor het analyseren van gegevens waarin mogelijk sprake is van een specifieke samenhang. Deze samenhang houdt in dat de uitkomst of waarde van een variabele (in ons geval: het rapportcijfer van het algemene oordeel over de markt) afhangt van een aantal andere variabelen (in dit onderzoek de overige rapportcijfers). Het blijkt dat het gegeven oordeel over ‘sfeer en gezelligheid’ gevolgd door ‘variatie van het eetbare aanbod’ het meest bepalend is voor het algemene oordeel. Anders gezegd: als respondenten een hoog cijfer geven voor ‘sfeer en gezelligheid’ en/of een hoog cijfer geven voor ‘variatie eetbare productaanbod’ dan zijn ze geneigd ook een hoog cijfer te geven voor het algemene oordeel. Wanneer respondenten juist ontevreden zijn over de sfeer en over de variatie eetbare productaanbod op een markt, dan kan men verwachten dat er ook een laag rapportcijfer gegeven wordt voor het algemene oordeel.
18
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
Tabel 13 Uitkomsten regressieanalyse rapportcijfers gegeven door bezoekers, 2017 Significant van invloed sfeer/gezelligheid op de markt variatie in het eetbare productaanbod uitstraling van de marktkramen reclame en acties openingstijden
Beta ,295 ,226 ,208 ,145 ,135
Sig. ,000 ,000 ,000 ,000 ,000
Niet van invloed
,063
,137
indeling en opstelling van de markt
,025
,588
bereikbaarheid van de markt
-,011
,762
stallingsmogelijkheden voor fiets/scooter
,006
,854
,054
,228
variatie in het niet-eetbare productaanbod
netheid/verzorgdheid Afhankelijke variabele: rapportcijfer algemeen oordeel
Bron: Monitor Markten 2017
Een rapportcijfer dat niet van invloed blijkt te zijn op het algemene oordeel is onder andere de variatie in het niet-eetbare aanbod. Het algemene oordeel staat dus los van wat respondenten vinden het aanbod van andere waar. Fig. 14.1 Albert Cuypmarkt
algemeen rapportcijfer 9 variatie eetbare productaanbod
reclame en acties 7
5
netheid/verzorgdheid
productaanbod
3 stallingsmogelijkheden fiets/scooter
uitstraling marktkramen
bereikbaarheid
sfeer/gezelligheid indeling en opstelling
bezoekers
passanten
ondernemers
Bron: Monitor Markten 2017
19
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
Fig. 14.2 Noordermarkt
algemeen rapportcijfer 9,0
faciliteiten
variatie eetbare productaanbod
7,0 openingstijden
productaanbod 5,0
reclame en acties
3,0
netheid/verzorgdheid
uitstraling marktkramen
sfeer/gezelligheid
stallingsmogelijkheden fiets/scooter
indeling en opstelling bereikbaarheid
bezoekers
passanten
ondernemers
Bron: Monitor Markten 2017 Fig. 14.3 Markt Lindengracht
algemeen rapportcijfer 9,0
faciliteiten
variatie eetbare productaanbod
7,0 openingstijden
productaanbod 5,0
reclame en acties
3,0
netheid/verzorgdheid
uitstraling marktkramen
sfeer/gezelligheid
stallingsmogelijkheden fiets/scooter
indeling en opstelling bereikbaarheid
bezoekers
passanten
ondernemers
Bron: Monitor Markten 2017
20
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
Fig. 14.4 Nieuwmarkt
algemeen rapportcijfer 9,0
faciliteiten
variatie eetbare productaanbod
7,0 openingstijden
productaanbod 5,0
reclame en acties
3,0
netheid/verzorgdheid
uitstraling marktkramen
sfeer/gezelligheid
stallingsmogelijkheden fiets/scooter
indeling en opstelling bereikbaarheid
bezoekers
passanten
ondernemers
Bron: Monitor Markten 2017 Fig. 14.5 Markt Waterlooplein
algemeen rapportcijfer 9,0
faciliteiten
variatie eetbare productaanbod
7,0 openingstijden
productaanbod 5,0
reclame en acties
3,0
netheid/verzorgdheid
uitstraling marktkramen
sfeer/gezelligheid
stallingsmogelijkheden fiets/scooter
indeling en opstelling bereikbaarheid
bezoekers
passanten
ondernemers
Bron: Monitor Markten 2017
21
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
Fig. 14.6 Westermarkt
algemeen rapportcijfer 9,0
faciliteiten
variatie eetbare productaanbod
7,0 openingstijden
productaanbod 5,0
reclame en acties
3,0
netheid/verzorgdheid
uitstraling marktkramen
sfeer/gezelligheid
stallingsmogelijkheden fiets/scooter
indeling en opstelling bereikbaarheid
bezoekers
passanten
ondernemers
Bron: Monitor Markten 2017 Fig. 14.7 Dappermarkt
algemeen rapportcijfer 9,0
faciliteiten
variatie eetbare productaanbod
7,0 openingstijden
productaanbod 5,0
reclame en acties
3,0
netheid/verzorgdheid
uitstraling marktkramen
sfeer/gezelligheid
stallingsmogelijkheden fiets/scooter
indeling en opstelling bereikbaarheid
bezoekers
passanten
ondernemers
Bron: Monitor Markten 2017
22
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
Fig. 14.8 Ten Katemarkt
algemeen rapportcijfer 9,0
faciliteiten
variatie eetbare productaanbod
7,0 openingstijden
productaanbod 5,0
reclame en acties
3,0
netheid/verzorgdheid
uitstraling marktkramen
sfeer/gezelligheid
stallingsmogelijkheden fiets/scooter
indeling en opstelling bereikbaarheid
bezoekers
passanten
ondernemers
Bron: Monitor Markten 2017 Fig. 14.9 Markt Buikslotermeerplein
algemeen rapportcijfer 9,0
faciliteiten
variatie eetbare productaanbod
7,0 openingstijden
productaanbod 5,0
reclame en acties
3,0
netheid/verzorgdheid
uitstraling marktkramen
sfeer/gezelligheid
stallingsmogelijkheden fiets/scooter
indeling en opstelling bereikbaarheid
bezoekers
passanten
ondernemers
Bron: Monitor Markten 2017
23
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
Fig. 14.10 V/d Pekmarkt
algemeen rapportcijfer 9,0
faciliteiten
variatie eetbare productaanbod
7,0 openingstijden
productaanbod 5,0
reclame en acties
3,0
netheid/verzorgdheid
uitstraling marktkramen
sfeer/gezelligheid
stallingsmogelijkheden fiets/scooter
indeling en opstelling bereikbaarheid
bezoekers
passanten
ondernemers
Bron: Monitor Markten 2017 Fig. 14.11 Markt Tussen Meer
algemeen rapportcijfer 9 variatie eetbare productaanbod
reclame en acties 7
5
netheid/verzorgdheid
productaanbod
3 stallingsmogelijkheden fiets/scooter
uitstraling marktkramen
bereikbaarheid
sfeer/gezelligheid indeling en opstelling
bezoekers
passanten
ondernemers
o.b.v. data I & O Research
24
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
14.12 Markt Lambertus Zijlplein
algemeen rapportcijfer 9,0
faciliteiten
variatie eetbare productaanbod
7,0 openingstijden
productaanbod 5,0
reclame en acties
uitstraling marktkramen
3,0
netheid/verzorgdheid
sfeer/gezelligheid
stallingsmogelijkheden fiets/scooter
indeling en opstelling bereikbaarheid
bezoekers
passanten
ondernemers
Bron: Monitor Markten 2017 Fig. 14.13 Markt Bos en Lommerplein
algemeen rapportcijfer 9 openingstijden
variatie eetbare productaanbod
7 reclame en acties
productaanbod 5
3 netheid/verzorgdheid
uitstraling marktkramen
stallingsmogelijkheden fiets/scooter
sfeer/gezelligheid
bereikbaarheid
bezoekers
passanten
indeling en opstelling
ondernemers
o.b.v. data I&O research
25
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
Fig. 14.14 Markt Reigersbos
algemeen rapportcijfer 9,0
faciliteiten
variatie eetbare productaanbod
7,0 openingstijden
productaanbod 5,0
reclame en acties
3,0
netheid/verzorgdheid
uitstraling marktkramen
sfeer/gezelligheid
stallingsmogelijkheden fiets/scooter
indeling en opstelling bereikbaarheid
bezoekers
passanten
ondernemers
Bron: Monitor Markten 2017 Fig. 14.15 Markt Anton de Komplein
algemeen rapportcijfer 9,0
faciliteiten
variatie eetbare productaanbod
7,0 openingstijden
productaanbod 5,0
reclame en acties
3,0
netheid/verzorgdheid
uitstraling marktkramen
sfeer/gezelligheid
stallingsmogelijkheden fiets/scooter
indeling en opstelling bereikbaarheid
bezoekers
passanten
ondernemers
Bron: Monitor Markten 2017
26
Gemeente Amsterdam Onderzoek, Informatie en Statistiek Monitor markten Amsterdam
Fig. 14.16 Markt Ganzenhoef
algemeen rapportcijfer 9,0
faciliteiten
variatie eetbare productaanbod
7,0 openingstijden
productaanbod 5,0
reclame en acties
3,0
netheid/verzorgdheid
uitstraling marktkramen
sfeer/gezelligheid
stallingsmogelijkheden fiets/scooter
indeling en opstelling bereikbaarheid
bezoekers
passanten
ondernemers
Bron: Monitor Markten 2017
Fig. 14.17 Markt Kraaiennest
algemeen rapportcijfer 9,0
faciliteiten
variatie eetbare productaanbod
7,0 openingstijden
productaanbod 5,0
reclame en acties
3,0
netheid/verzorgdheid
uitstraling marktkramen
sfeer/gezelligheid
stallingsmogelijkheden fiets/scooter
indeling en opstelling bereikbaarheid
bezoekers
passanten
ondernemers
Bron: Monitor Markten 2017
27