1a_RRP 2025-2028 - Verdieping versie 6.0.pdf
Tekst van het document
Regionaal Risicoprofiel 2025-2028 Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland Verdieping
Auteur(s):
Jos Ketelaars, Larice van der Harst, Marieke Geerlings
Datum:
24-4-2024
Versienummer:
6.0
Regionaal Risicoprofiel 2025-2028
Revisiehistorie Versie Datum
Omschrijving
1.0
28-1-2024
Bespreking in projectgroep 1-2-2024
2.0
5-2-2024
MT VrAA 13-2-2024
3.0
19-2-2024
Multistaf 5-3-2024
4.0
6-3-2024
Veiligheidsdirectie 19-3-2024
5.0
12-3-2024
Bestuur VrAA 25-3-2024
6.0
24-4-2024
Bestuur VrAA 3-7-2024
2
Regionaal Risicoprofiel 2025-2028
Inhoud Revisiehistorie ............................................................................................................................. 2 1.
Inleiding ........................................................................................................................... 6
2.
Risicobeeld ....................................................................................................................... 7
2.1 2.2 2.3 2.4
Inleiding....................................................................................................................................... 7 Kengetallen en typering VrAA ........................................................................................................ 7 Kenmerkende incidenten in de afgelopen periode ........................................................................... 9 Megatrends ............................................................................................................................... 10
3.
Risico-inventarisatie........................................................................................................ 13
3.1 3.2 3.2.1 3.2.2 3.2.3 3.2.4 3.2.5 3.2.6 3.3 3.3.1 3.3.2 3.4 3.4.1 3.4.2 3.4.3 3.5 3.5.1 3.5.2 3.5.3 3.5.4 3.5.5 3.5.6 3.6 3.6.1 3.6.2 3.6.3 3.6.4 3.7 3.7.1 3.7.2 3.8 3.8.1 3.8.2 3.8.3
Inleiding, van risicobeeld naar incidenttype ................................................................................... 13 Natuurlijke omgeving .................................................................................................................. 16 Overstromingen............................................................................................................................... 16 Natuurbranden ................................................................................................................................ 18 Extreme weersomstandigheden ...................................................................................................... 19 Aardbevingen .................................................................................................................................. 21 Ongedierte ...................................................................................................................................... 21 Dierziekten ...................................................................................................................................... 22 Gebouwde omgeving ..................................................................................................................
22 Branden in kwetsbare objecten ....................................................................................................... 22 Instortingen in grote gebouwen en kunstwerken............................................................................. 24 Technologische omgeving............................................................................................................ 25 Incidenten met brandbare/explosieve stoffen ................................................................................. 25 Incidenten met giftige stof in open lucht ......................................................................................... 28 Kernincidenten ................................................................................................................................ 29 Vitale infrastructuur .................................................................................................................... 30 Verstoringen energievoorziening ..................................................................................................... 30 Verstoring drinkwatervoorziening ................................................................................................... 32 Verstoring rioolwaterafvoer en afvalwaterzuivering ........................................................................
33 Verstoring telecommunicatie en ICT ................................................................................................ 34 Verstoring afvalverwerking .............................................................................................................. 35 Verstoring voedselvoorziening......................................................................................................... 36 Verkeer en vervoer ..................................................................................................................... 36 Luchtvaartincidenten ....................................................................................................................... 36 Incidenten op of onder water .......................................................................................................... 37 Verkeersincidenten op land ............................................................................................................. 38 Incidenten in tunnels ....................................................................................................................... 38 Gezondheid................................................................................................................................
39 Bedreiging volksgezondheid ............................................................................................................ 39 Ziektegolf ........................................................................................................................................ 40 Sociaal-maatschappelijke omgeving ............................................................................................. 41 Gevolgen terroristische aanslag ....................................................................................................... 41 Verstoring openbare orde ............................................................................................................... 42 Paniek in menigten .......................................................................................................................... 43
4.
Conclusie risico-inventarisatie ......................................................................................... 44
3
Regionaal Risicoprofiel 2025-2028
5.
Risicobeeld per gemeente ............................................................................................... 48
6.
Toelichting op de methodiek van de risicoanalyse ............................................................ 51
6.1 6.2 6.2.1 6.2.2 6.2.3 6.2.4 6.2.5
Inleiding..................................................................................................................................... 51 Toelichting op de methodiek risicoanalyse .................................................................................... 51 Werkwijze expertsessie ................................................................................................................... 51 Scenariokeuze en uitwerking ........................................................................................................... 52 Meten van de impact ....................................................................................................................... 52 Meten van de waarschijnlijkheid ..................................................................................................... 54 Gebruikte bronnen .......................................................................................................................... 55
7.
Risicoanalyse van de scenario’s ....................................................................................... 56
7.1 Scenario 1. –Vollopen van een polder/dijkdoorbraak ..................................................................... 57 7.2 Scenario 2 – Hittegolf .................................................................................................................. 60 7.3 Scenario 3. – Zware storm ........................................................................................................... 62 7.4 Scenario 4 – Overlast als gevolg van droogte ................................................................................. 64 7.5 Scenario 5 – Wateroverlast als gevolg van extreme neerslag ........................................................... 67 7.6 Scenario 6 – Grote brand in object met kwetsbare doelgroep ......................................................... 69 7.7 Scenario 7 – Grote brand in bijzonder/ hoog gebouw ..................................................................... 71 7.8 Scenario 8 – Grote brand in ondergrondse bebouwing ................................................................... 73 7.9 Scenario 9 – Instorting/ verzakking ............................................................................................... 75 7.10 Scenario 10 – Incident brandbare/ explosieve stoffen vervoer op water ..........................................
76 7.11 Scenario 11 – Incident brandbare/ explosieve stoffen, vervoer spoor .............................................. 78 7.12 Scenario 12 – Incident brandbare/ explosieve stoffen, stationaire inrichting .................................... 80 7.13 Scenario 13 – Broei/ brand in bulkopslag ...................................................................................... 81 7.14 Scenario 14 – Incident giftige stoffen, vervoer weg ........................................................................ 83 7.15 Scenario 15 – Incident giftige stoffen, stationaire inrichting ............................................................ 85 7.16 Scenario 16 – Uitval gasvoorziening .............................................................................................. 86 7.17 Scenario 17 – Uitval elektriciteitsvoorziening................................................................................. 88 7.18 Scenario 18 – Verstoring drinkwatervoorziening ............................................................................ 90 7.19 Scenario 19 – (Opzettelijke) verstoring, uitval of misbruik van een gedigitaliseerd proces, (informatie)systeem of informatiedienst...................................................................................................
93 7.20 Scenario 20 incident bij start of landing op of om een luchtvaartterrein ........................................... 95 7.21 Scenario 21 incident met middelgrote (passagiers) vaart ................................................................ 97 7.22 Scenario 22 incident treinverkeer ................................................................................................. 99 7.23 Scenario 23 incident in tram- en metrotunnels en ondergrondse stations ...................................... 101 7.24 Scenario 24 ziektegolf met besmettelijke ziekte ........................................................................... 103 7.25 Scenario 25 incident tijdens grote festiviteiten, concerten en demonstraties .................................. 105 7.26 Scenario 26 terroristische aanslag .............................................................................................. 107
8.
Risicodiagram en conclusies risicoanalyse ...................................................................... 110
8.1 8.2 8.3
Risicodiagram ........................................................................................................................... 110 Conclusies risicoanalyse ............................................................................................................ 111 Uitkomsten risicoanalyse ........................................................................................................... 112
9.
Projectgroep en deelnemers expertsessies .................................................................... 114
4
Regionaal Risicoprofiel 2025-2028
5
Regionaal Risicoprofiel 2025-2028
1. Inleiding De samenleving is continu in ontwikkeling. Waar mensen wonen, werken en recreëren ontstaan veiligheidsrisico’s die soms leiden tot incidenten met slachtoffers en schade tot gevolg. Het gaat daarbij niet alleen om de klassieke ‘flitsrampen’ als een explosie of brand, maar steeds vaker ook om andersoortige, minder zichtbare en tastbare, zich langzaam en gestaag ontwikkelende crises. Dat geldt zeker in het huidige tijdsgewricht met klimaatverandering en de mitigerende en adaptieve maatregelen die daartegen genomen worden. Daarnaast leven we in een geopolitiek onrustige periode waarin sprake is van (pogingen tot) destabilisatie door het verspreiden van desinformatie en door digitale aanvallen op (vitale) infrastructuur en voorzieningen. De internationale conflicten leiden soms ook tot spanning tussen bevolkingsgroepen in Nederland. Een samenleving zonder veiligheidsrisico’s is ondenkbaar. Van de overheid mag verwacht worden dat zij zicht heeft op risico’s, onaanvaardbare risico’s probeert te verminderen, zichzelf en de samenleving voorbereidt op de overgebleven risico’s en optreedt als een incident zich voordoet. Om aan deze verwachtingen te kunnen voldoen is het noodzakelijk dat de overheid inzicht heeft in die veiligheidsrisico’s. Dit regionaal risicoprofiel van Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland (VrAA) geeft dat inzicht voor de regio.
Daarmee vormt het risicoprofiel een belangrijke bouwsteen voor het regionaal beleidsplan van de veiligheidsregio. Het risicoprofiel stelt overheid en inwoners in staat zich voor te bereiden op het voorkomen, beheersen en bestrijden van risico’s. Het risicoprofiel is een uitgangspunt onder de maatschappelijke afweging welke risico’s geaccepteerd kunnen worden, van welke risico’s kans en/of impact verkleind moeten worden en waar de continuïteit van de weerbaarheid van de samenleving versterkt moet worden. Op basis van het risicoprofiel kunnen besluiten genomen worden over de inzet van (schaarse) middelen. Daarnaast kunnen gemeenten het risicoprofiel gebruiken als input voor omgevingsvisies en –plannen en om hun veiligheidsbeleid op af te stemmen. Het regionaal risicoprofiel is wettelijk verankerd in artikel 15, lid 2 van de Wet veiligheidsregio’s. VrAA hecht belang aan samenwerking met haar crisispartners. Zij zijn dan ook betrokken bij de totstandkoming van dit risicoprofiel, zowel in de projectgroep als in de expertsessies waarin waarschijnlijkheid en impact van incidentscenario’s zijn beoordeeld. Het risicoprofiel geeft daardoor een goed inzicht in de veiligheidsrisico’s in de regio. Het regionaal risicoprofiel bestaat uit een samenvattend hoofdrapport en deze verdieping. Leeswijzer • In hoofdstuk 2 is het risicobeeld van VrAA beschreven.
• In hoofdstuk 3 zijn de resultaten van het risicobeeld, de risico-inventarisatie voor VrAA beschreven. • In hoofdstuk 4 is een overzichtelijke opsomming gemaakt van de geselecteerde risico’s. • In hoofdstuk 5 is een overzichtelijke tabel gemaakt van de geselecteerde risico’s per gemeente. • In hoofdstuk 6 is de methodiek van de risicoanalyse toegelicht. • In hoofdstuk 7 zijn alle scenario’s met score op impact en waarschijnlijkheid beschreven. • In hoofdstuk 8 is de conclusie van de risicoanalyse en het totale risicodiagram beschreven. Op het risicodiagram zijn de door de experts behandelde risico’s geplot, op waarschijnlijkheid en impact. • In hoofdstuk 9 is de projectgroep en zijn de deelnemers van de expertsessies benoemd.
6
Regionaal Risicoprofiel 2025-2028
2. Risicobeeld 2.1 Inleiding Het risicobeeld van VrAA is op hoofdlijnen een overzicht van fysieke regiokenmerken en een overzicht van risicovolle situaties die mogelijk voorkomen binnen de regio. Om te komen tot dit beeld is een risicoinventarisatie gedaan welke soorten incidenten, rampen en crises zich in de regio kunnen voordoen. Op basis van de landelijk beschreven incidenttypen en de risico-inventarisatie in de regio is een eerste selectie gemaakt van de mogelijk incidenttypen. Die zijn vervolgens meegenomen in de risicoanalyse om te komen tot een risicodiagram. Een te brede selectie van incidenttypen zorgt voor een onrealistisch risicoprofiel van de regio. Om de kwaliteit van het risicoprofiel en de aanbevelingen die daaruit volgen, te kunnen waarborgen is een selectie noodzakelijk. Bij het tot stand komen van de selectie zijn de volgende criteria gehanteerd: • Niet elk landelijk beschreven incidenttype is relevant voor VrAA. • Incidenttypen kunnen geïntegreerd worden in andere incidenttypen. • Voldoende maatregelen zijn getroffen om impact en/of waarschijnlijkheid van het incidenttype terug te brengen.
2.2 Kengetallen en typering VrAA Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland wordt gekenmerkt door de bevolkingsdichtheid, de status van hoofdstad met vele toeristen, grootschalige en internationaalbefaamde culturele voorzieningen en de aanwezige infrastructuur (spoor, weg en data) en bedrijvigheid (Seveso-inrichtingen1, afvalverwerking, financiële hart van Nederland en knooppunt van de bloemenhandel). Daarnaast zijn er grote lokale verschillen tussen de gemeenten Amsterdam, Amstelveen, Aalsmeer, Diemen, Ouder-Amstel en Uithoorn. Gemeente Weesp is recentelijk toegevoegd aan gemeente Amsterdam en daarmee is stadsgebied Weesp gevormd. Trekpleister Amsterdam heeft een grote aantrekkingskracht, het centrum van Amsterdam trekt jaarlijks miljoenen toeristen. Omdat het centrum van Amsterdam dat niet allemaal aan kan, probeert de gemeente de drukte te spreiden en waaiert een steeds groter deel uit naar andere delen van de regio. De Amsterdamse grachtengordel blijft echter veel aandacht genieten. De grachtengordel is net als de Stelling van Amsterdam (voormalige verdedigingslinie rondom Amsterdam) door UNESCO op de Werelderfgoedlijst geplaatst. De drukte in de regio is het meest zichtbaar bij grootschalige evenementen, zoals de Pride, het vijfjaarlijkse nautische evenement SAIL, het jaarlijkse Amsterdam Dance Event (ADE), diverse festivals en belangrijke sportwedstrijden en toernooien.
Tevens is dit goed zichtbaar bij nationale evenementen, zoals Koningsdag, de Nationale dodenherdenking, bezoeken van buitenlandse staatshoofden en internationale bijeenkomsten.
1 Voor inwerkingtreding van de Omgevingswet BRZO-bedrijven geheten. Besluit risico’s zware ongevallen: bedrijven waar
grote hoeveelheden gevaarlijke stoffen aanwezig zijn bóven een bepaalde drempelwaarde.
7
Regionaal Risicoprofiel 2025-2028
Figuur 1 - Overzichtskaart Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland
Ligging De centrale positie die de regio Amsterdam-Amstelland inneemt betekent ook iets voor infrastructuur en mobiliteit. Per dag reizen miljoenen mensen van, naar en binnen Amsterdam-Amstelland. Dat doen ze via: • Rijkswegen: A1 (Amsterdam-Amersfoort), A2 (Amsterdam-Utrecht), A4 (Amsterdam-Den Haag), A8 (Amsterdam-Zaandam), A9 (Diemen-Alkmaar), A10 (Amsterdam-Zaanstad) en A200 (AmsterdamHaarlem). • Of via het spoor en tram/metro, met 5 metrolijnen deels ondergronds met ondergrondse stations. Naast passagiersvervoer vindt er ook goederenvervoer plaats over het spoor, waaronder het vervoer van gevaarlijke stoffen. • Ook de wateren worden gebruikt voor mobiliteit, bijvoorbeeld over het Noordzeekanaal, het IJ en het Amsterdam-Rijnkanaal, waarover onder andere grote (rivier)cruiseschepen hun weg naar Amsterdam vinden. Ook de recreatieplassen en -wateren, zoals de Westeinderplassen, Gaasperplas, de Vecht en Sloterplas trekken veel publiek. • Verder is de nabijheid van Schiphol (en mogelijk over een aantal jaren ook Lelystad Airport) relevant. Amsterdam-Amstelland ligt onder de aan- en uitvliegroutes van Schiphol en huisvest veel ondersteunende bedrijfsactiviteiten voor deze luchthaven. Bebouwing en bevolking Veel mensen in een klein gebied betekent naast de aanwezigheid van hoge bebouwingsdichtheden ook veel kwetsbare objecten, zoals verzorgingshuizen, ziekenhuizen en scholen.
Mensen die hier wonen of verblijven zijn in veel gevallen verminderd zelfredzaam. Bij grootschalige incidenten en crises zijn deze objecten met gebruikers kwetsbaarder dan zelfredzame gebruikers, waardoor zij eerder hulp nodig hebben van de overheid. Naast het toeristische centrum kent Amsterdam-Amstelland ook risicovolle economische activiteiten, zoals zware industrie en opslag van brandstoffen. Dit is hoofdzakelijk geconcentreerd in het Westelijk Havengebied van de gemeente Amsterdam. Verder is het financiële hart van Nederland op de Zuidas in Amsterdam Zuid ook van grote waarde voor de regio, maar ook (inter)nationaal, net als de Bloemenveiling in Aalsmeer. Daarnaast
8
Regionaal Risicoprofiel 2025-2028
heeft Amsterdam zich ontwikkeld tot een van de grootste internetknooppunten (met zes fysieke locaties in Oost, Zuidoost en Slotervaart) van de wereld. Met ruim 1 miljoen inwoners in VrAA is de regio één van de veiligheidsregio’s met het hoogste aantal inwoners van het land. Uit bevolkingsprognoses blijkt dat het aantal inwoners in de regio de komende jaren verder groeit tot 1,4 miljoen in 2040. Wat betreft oppervlakte is de regio met 379 km² een van de compactste regio’s van het land. Tabel 1 - Bevolking, oppervlakte en bevolkingsdichtheid, 1 januari 2023 (bron: CBS)
Bevolking Aalsmeer Amstelveen Amsterdam Diemen Ouder-Amstel Uithoorn Amsterdam-Amstelland
33.063 94.418 918.117 32.785 14.276 31.442 1.124.092
Oppervlakte (km²) 32,29 44,08 243,65 14,04 25,78 19,42 379.26
Oppervlakte (km² land) 20,10 41,11 188,12 11,95 23,95 18,12 303.35
Bevolkingsdichtheid (km² land) 1.645 2.297 4.880 2.744 596 1.735 3.705
Kenmerkend aan de regio is dan ook de hoge bevolkingsdichtheid. In Amsterdam-Amstelland is de bevolkingsdichtheid 3705 inwoners per km², terwijl de gemiddelde bevolkingsdichtheid in 2023 in Nederland 529 inwoners per km² is. Een ander kenmerk van de regio is het hoge aantal inwoners met een migratieachtergrond, met name een niet-westerse migratie achtergrond. In Amsterdam is meer dan de helft van de bevolking een inwoner met een migratie achtergrond (58,9% CBS 1-1-2023). Zowel in Amsterdam als Amstelveen wonen veel verschillende nationaliteiten. In Amsterdam wonen maar liefst 180 nationaliteiten en in Amstelveen 138. Voor effectieve overheidscommunicatie waaronder risico- en crisiscommunicatie, is het van belang om alle verschillende nationaliteiten te bereiken.
2.3 Kenmerkende incidenten in de afgelopen periode Naast de methodiek om risico’s te inventariseren en te analyseren is het nuttig om stil te staan bij de (grootschalige) incidenten die in Amsterdam-Amstelland sinds 2020 hebben plaatsgevonden. De afgelopen jaren stonden in het teken van een aantal langdurige crises waar Veiligheidsregio AmsterdamAmstelland een belangrijke coördinerende rol bij heeft gehad. De coördinatie op het gebied van de COVID-19 pandemie sinds maart 2020 legde een beslag op de crisisorganisatie van de veiligheidsregio, waarbij de focus lag op effectbestrijding en handhaving van landelijke maatregelen om de ziekte in te dammen. De laatste maatregelen werden begin 2022 ingetrokken. Vlak na de COVID-19 crisis diende de oorlog in Oekraïne zich aan. Een groot aantal vluchtelingen trokken richting Nederland waardoor direct opvang was benodigd. Omdat het Centraal Station in Amsterdam al snel een plek werd waar Oekraïense vluchtelingen in Nederland aankwamen, was spoedig crisisopvang nodig. De veiligheidsregio speelde vervolgens ook een rol bij de opvang van asielzoekers. Deze crises hadden impact op de samenleving en vroegen een andere werkwijze van de veiligheidsregio.
Andere crises die meer in de rechtsordelijke kant van het crisisspectrum lagen, waren de gijzeling in de Apple Store aan het Leidseplein in Amsterdam, waar in april 2022 een urenlange reactie op de gijzeling van bezoeker nodig was, en een overval op een bedrijf in Amsterdam-Noord in juni 2021 waarbij de achtervolging van de daders in een weiland in Broek in Waterland (Veiligheidsregio Zaanstreek-Waterland) eindigde. In beide gevallen was multidisciplinaire coördinatie nodig om de maatschappelijke effecten te managen. Tevens trokken er de laatste jaren diverse zware stormen, zoals Eunice (2022) en Poly (2023) over de regio die om een multidisciplinaire crisisaanpak vroegen.
9
Regionaal Risicoprofiel 2025-2028
Tenslotte waren er in de afgelopen jaren veel explosies en de vondsten van explosieven die het criminele milieu steeds vaker gebruiken om partijen onder druk te zetten. Voor het volgens de procedures afhandelen van de vondsten werd een aantal keer opgeschaald naar de multidisciplinaire crisisorganisatie. Een brand met veel impact was de zeer grote brand bij een wooncomplex aan de Voetbalstraat in 2022. Ondanks het snelle optreden van de brandweer ging een groot aantal containerwoningen voor onder andere studenten en statushouders in vlammen op. Dit gold ook voor een brand in een recent gerenoveerd pand waarbij de brand snel om zich heen greep en de bewoners lange tijd niet terug konden naar hun huis.
2.4 Megatrends Op regionaal, nationaal en internationaal niveau vinden ontwikkelingen plaats die nu of in de toekomst invloed hebben op het risicobeeld van VrAA. In overleg met experts en door trendanalyses 23 is een vijftal megatrends geïdentificeerd die hieronder worden beschreven. Klimaatverandering Klimaatverandering zorgt voor significante en langdurige veranderingen in de gemiddelde weerpatronen. Uit de klimaatscenario’s die het KNMI heeft opgesteld blijkt dat Nederland te maken krijgt met stijging van de zeespiegel, bodemdaling en veranderende weersomstandigheden (toename in de kans op en de intensiteit van extreem weer, zowel wateroverlast als droogte en hitte).4 Ook zorgt klimaatverandering voor een toenemende druk op de zoetwatervoorraad. VrAA ligt grotendeels onder de zeespiegel (onder NAP) en in een waterrijk omringend gebied. Bovendien heeft de regio een zeer hoge bevolkingsdichtheid. Deze factoren maken de regio zeer kwetsbaar voor bovenstaande klimaatrisico’s. Bovendien speelt klimaatverandering wereldwijd. Een strijd om zoet water is daarbij niet uitgesloten en uit water- en voedseltekorten resulterende conflicten en hongersnoden zorgen voor onleefbare gebieden en migratiestromen. Het nationaal Deltaprogramma beschrijft hoe de overheid aan een klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting van Nederland werkt.
Bij deze klimaatadaptatie wordt gekeken naar het aanpassen van ruimtelijke ordening, het zeker stellen van de zoetwatervoorraad en het klimaatrobuust maken van vitale infrastructuur. Echter, klimaatverandering is niet alleen een ruimtelijk vraagstuk. Bevolkingsgroepen in kwetsbare posities, zoals mensen met lage inkomens, ouderen, kinderen en mensen met gezondheidsproblemen, zijn vaak ontvankelijker voor de gevolgen van klimaatverandering. Zij beschikken over minder eigen middelen om zich aan te passen aan risico’s en snel te herstellen na een incident. Daarom wordt ingezet op twee ontwikkelingen: de verduurzaming van de samenleving om klimaatverandering af te remmen (onder andere door de energietransitie) en het aanpassen van de regio aan onvermijdbare gevolgen van klimaatverandering (klimaatadaptatie). Beide transities verlopen in de praktijk sneller dan weten regelgeving, waardoor maatregelen tegen brandrisico’s en andere veiligheidsaspecten niet structureel worden toegepast. Klimaatadaptatie en het veilig laten verlopen van de energietransitie vragen om een risicogerichte in plaats van regelgerichte benadering. Energietransitie De Nederlandse samenleving staat voor een grote opgave: een substantiële reductie van de CO2-uitstoot als gevolg van het gebruik van fossiele brandstoffen.
Deze energietransitie wordt ingegeven door klimaatverandering, maar ook door de behoefte om minder afhankelijk te zijn van energie uit het buitenland. Opwekking door middel van zonnepanelen en windmolens, en opslag door middel van buurtbatterijen zijn bekende trends binnen de energietransitie. Daarnaast komt zowel de opslag als gebruik van batterijen in elektrische auto’s en in huizen sterk op. Een andere ontwikkeling is de opslag en gebruik van waterstof, waarbij
2 Trendrapport Stad 2016 Verkenning naar de ruimtelijk-economische functiemenging in Amsterdam 3 Metropoolregio, het Ontwikkelingsbeeld Noordvleugel 2040
4
KNMI’23 klimaatscenario’s voor Nederland, KNMI 2023
10
Regionaal Risicoprofiel 2025-2028
de huidige opslag van brandstoffen in de haven wordt vervangen door waterstof. Zo is in de regio bij Port of Amsterdam (Energiehaven) een initiatief voor de productie en opslag van energie. De energietransitie betekent dat de samenleving elektrificeert en de bestaande sterke afhankelijkheid van elektriciteit groter wordt. Het risico op uitval van de elektriciteitsvoorziening door overbelasting, weersomstandigheden of een cyberaanval neemt toe. Uitval van energie heeft grote impact op fysieke en economische veiligheid en in het sociaal maatschappelijke veld. Het elektriciteitsnet zal zowel moeten worden uitgebreid als worden verzwaard om aan de groeiende en veranderende vraag te kunnen blijven voldoen. Verder kan er bij risico’s die de energietransitie met zich meebrengt gedacht worden aan branden met zonnepanelen, accu’s en elektrische voertuigen, incidenten met windmolens zoals falen en brand, gevaren bij productie, opslag of transport van ‘nieuwe’ brandstoffen zoals waterstof. Of de gevolgen van de ontwikkelingen ten aanzien van de circulaire economie, waarbij de trend om zo min mogelijk materialen toe te passen bij nieuwbouw (soms ten nadele van de brandveiligheid) te onderkennen is. Voor de energietransitie geldt hetzelfde als een klimaatadaptieve regio: de ontwikkelingen gaan sneller dan de wet- en regelgeving.
Digitalisering en cybercriminaliteit De wereld raakt steeds meer met elkaar verbonden en de digitalisering van de samenleving zorgt ervoor dat we efficiënt kunnen werken en snel data met elkaar kunnen delen. Maar als samenlevingen steeds meer afhankelijk worden van digitale systemen, worden ze ook kwetsbaarder voor verstoringen. De veiligheid van digitale processen is en blijft essentieel in onze sterk gedigitaliseerde maatschappij.5 Een langdurige verstoring van het elektronisch betalingsverkeer kan bijvoorbeeld een grote ontwrichting van het dagelijks leven tot gevolg hebben. Maar ook relatief kleine incidenten kunnen uitgroeien tot een crisis die een groot gedeelte van de maatschappij raakt, met onverwachte vervolgeffecten. Dergelijke uitval van vitale infrastructuur kan per ongeluk plaatsvinden, maar er zijn wereldwijd ook steeds meer opzettelijke cybersecurityincidenten. De geopolitieke situatie is in de afgelopen jaren verder verhard. Statelijke actoren grijpen hierbij naar cyberaanvallen als middel om hun belangen te behartigen. Afpersing is voor cybercriminelen een aantrekkelijk verdienmodel. De middelen hiervoor worden steeds makkelijker te gebruiken.
Generatieve kunstmatige intelligentie (artificial intelligence – AI) brengt nieuwe dreigingen met zich mee.6 De actualiteit laat zien dat de overheidsdiensten, vitale sectoren, bedrijven en particulieren kwetsbaar zijn voor verstoringen door cyberincidenten. Cyberincidenten kunnen uitgroeien tot een crisis wanneer de samenleving daarvan de gevolgen ondervindt. Voorbeelden van cyberincidenten in Nederland zijn onder andere aanvallen op systemen van de gemeente Hof van Twente, Universiteit Maastricht, websites Oekraïense overheid en Veiligheidsregio Noord- en Oost Gelderland. Niet alleen de samenleving kan worden getroffen door een cyberincident, maar ook de hulpverlenings- en crisisbeheersingsprocessen kunnen worden geraakt. De continuïteit van het functioneren van de veiligheidsregio kan dan in gevaar komen en daarmee de hulpverlening en crisisbeheersing die van vitaal belang zijn voor de samenleving. Om die reden worden de kwetsbaarheden hiervan ook beoordeeld en prepareert de veiligheidsregio zich hierop. Verstedelijking en verdichting Wereldwijd gaan meer mensen in steden wonen en werken. In de Randstad wordt de komende decennia een verdere verdichting van wonen en bedrijvigheid verwacht, waarbij de beschikbare ruimte schaars is. Dat betekent enerzijds een grotere kans op ongevallen, anderzijds hebben vergelijkbare incidenten impact op meer mensen en bedrijven.
Ook in VrAA is sprake van verdichting van bestaande kernen en van ontwikkeling van bedrijventerreinen tot stadsbuurten (zoals Haven-Stad in Amsterdam). Ook wonen mensen steeds meer in getransformeerde gebouwen, die daar oorspronkelijk niet voor ontworpen zijn. Bijvoorbeeld kantoren die omgebouwd zijn tot woningen. Dat kan bij incidenten en het niet doorvoeren van extra veiligheidsmaatregelen een risico betekenen. Daarnaast is sprake van ‘dubbele vergrijzing’ onder de bevolking (meer ouderen en een
5 6
Cybersecuritybeeld Nederland 2023, ministerie van Justitie en Veiligheid Cybersecuritybeeld Nederland 2023, ministerie van Justitie en Veiligheid
11
Regionaal Risicoprofiel 2025-2028
dalend geboortecijfer) en ouderen die langer zelfstandig blijven wonen, wat een grotere kans op slachtoffers bij incidenten met zich mee brengt. Daarnaast betekent een verdere verstedelijking ook dat er steeds meer meervoudig ruimtegebruik komt, waarbij infrastructuur, wonen, werken, winkelen, recreëren en energieopslag op één en dezelfde plek geconcentreerd worden7. Dit kan een combinatie van OV-knooppunten, hoogbouw en ondergronds bouwen zijn. Voorbeelden hiervan zijn het Amsterdamse Centraal Station, HavenStad/Strandeiland, Zuidasdok en het gebied rondom de RAI. Geopolitieke ontwikkelingen en destabilisatie De wereldorde staat voor grote uitdagingen door verschuivingen in de geopolitieke verhoudingen. Bij de nieuwe machtspolitiek wordt steeds vaker gebruik gemaakt van economische instrumenten, controle over technologieën, risicovolle strategische afhankelijkheden en andere, hybride middelen. Zo wordt migratie als drukmiddel gebruikt, worden (online) middelen zoals desinformatie en propaganda ingezet om de publieke opinie te beïnvloeden en worden belangrijke infrastructuren zowel digitaal als fysiek gesaboteerd. Dit leidt ook in Nederland tot maatschappelijke spanningen tussen bevolkingsgroepen.8 Militaire conflicten in en aan de rand van Europa vergroten het besef dat Nederland als EU- en NAVObondgenoot bij een oorlog betrokken kan raken.
Dit kan tot ontwrichtende verstoringen van de samenleving leiden.
7 Omgevingsvisie Amsterdam 2050 via Volg het beleid: omgevingsvisie - Gemeente Amsterdam
8
De Veiligheidsstrategie voor het Koninkrijk der Nederlanden, april 2023
12
Regionaal Risicoprofiel 2025-2028
3. Risico-inventarisatie 3.1 Inleiding, van risicobeeld naar incidenttype In de landelijke Handreiking Regionaal Risicoprofiel uit 2009 is een uniforme categorisering van incidenten opgesteld. Tijdens de actualisatie van 2017 is deze lijst aangevuld en aangepast met een aantal incidenttypen. Deze incidenttypen zijn ook opgenomen in het onderstaande totaaloverzicht. In het schema zijn de incidenten eerst geclusterd naar maatschappelijke thema’s, vervolgens naar crisistypen en dan naar incidenttypen, conform de landelijke handreiking. De landelijke handreiking wordt momenteel herzien. Ten tijde van de totstandkoming van dit risicoprofiel was de herziening nog gaande. Daarom is gebruik gemaakt van de bestaande handreiking. In dit hoofdstuk wordt op basis van de megatrends en het risicobeeld beschreven welke incidenttypen voor VrAA relevant zijn om verder geanalyseerd te worden. Deze uitwerking wordt de risico-inventarisatie genoemd. Tabel 2 - Totale lijst van incidenttypen die input vormen voor de risico-inventarisatie
#
Maatschappelijk thema
#
Crisistype
#
1
Natuurlijke omgeving
1
Overstromingen
1
Overstroming vanuit zee
2
Overstroming door hoge rivierwaterstanden
3
Vollopen van een polder/ dijkdoorbraak
4
Bosbrand
5
Heide, (hoog)veen- en duinbranden
6
Koudegolf, sneeuw en ijzel
7
Hitte golf
8
Storm en windhozen
9
Droogte
10
Wateroverlast als gevolg van extreme neerslag
11
Aanhoudende laaghangende mist
2
3
2
Gebouwde omgeving
Natuurbranden
Extreme weersomstandigheden
Incidenttype
4
Aardbevingen
12
Aardbeving
5
Plagen
13
Ongedierte
6
Dierziekten
14
Ziektegolf
1
Branden in kwetsbare objecten
15
Grote brand in gebouwen met niet of verminderd zelfredzame personen
16
Grote brand in gebouwen met een grootschalige publieksfunctie
17
Grote brand in bijzonder hoge gebouwen
18
Grote brand in ondergrondse bebouwing
13
Regionaal Risicoprofiel 2025-2028
#
Maatschappelijk thema
#
2
3
Technologische omgeving
1
2
3
Crisistype
#
Incidenttype
19
Brand in dichte binnensteden
20
Brand in cultureel erfgoed
Instortingen in grote gebouwen en kunstwerken
21
Instorting door explosie
22
Instorting door gebreken constructie of fundering
Incidenten met brandbare/ explosieve stof in open lucht
23
Incident vervoer weg
24
Incident vervoer water
25
Incident spoorvervoer
26
Incident transport buisleidingen
27
Incident stationaire inrichting
28
Incident bij vuurwerkopslag/verkoop munitie
29
Brand in grote opslagruimtes
30
Broei (of brand) in bulk-opslag
31
Incident vervoer weg
32
Incident vervoer water
33
Incident spoorvervoer
34
Incident transport buisleidingen
35
Incident stationaire inrichting
36
Incident A-objecten: centrales
37
Incident A-objecten: nabije centrales grensoverschrijdend
38
Incident A-objecten: scheepvaart met kernenergie en nucleair defensiemateriaal
39
Incident B-objecten: vervoer grote eenheden radioactief materiaal
40
Incident B-objecten: overige nucleaire faciliteiten brandklasse i
41
Incident B-objecten: nucleaire faciliteiten brandklasse ii
42
Incident B-objecten: overig vervoer en gebruik nucleaire materialen
Incidenten met giftige stof in open lucht
Kernincidenten
14
Regionaal Risicoprofiel 2025-2028
#
4
Maatschappelijk thema
Vitale infrastructuur
#
#
Incidenttype
43
Incident militair terrein en transporten nucleaire materiaal
44
Uitval olievoorziening
45
Uitval gasvoorziening
46
Uitval elektriciteitsvoorziening
47
Uitval drinkwatervoorziening
48
Problemen waterinname
49
Verontreiniging in drinkwaternet
Verstoring rioolwaterafvoer en afvalwaterzuivering
50
Uitval rioleringssysteem
51
Uitval afvalwaterzuivering
4
Verstoring telecommunicatie en ICT
52
(Opzettelijke) verstoring, uitval of misbruik van een gedigitaliseerd proces, (informatie)systeem of informatiedienst
5
Verstoring afvalverwerking
53
uitval afvalverwerking
6
Verstoring voedselvoorziening
54
Uitval distributie
1
Luchtvaartincidenten
55
Incident bij start of landing op of om een luchtvaartterrein
56
Incident vliegtoestel bij vliegshows
57
Incident waterrecreatie en pleziervaart
58
Incident beroepsvaart (anders dan met gevaarlijke stoffen
59
Incident op ruim water
60
Grootschalig duikincident
61
Incident met (middel)grote passagiersvaart
Verkeersincidenten op land
62
Incident wegverkeer
63
Incident treinverkeer
Incidenten in tunnels
64
Incident in treintunnels en ondergrondse stations
65
Incident in wegtunnels
1
2
3
5
Verkeer en vervoer
2
3
4
Crisistype
Verstoring energievoorziening
Verstoring drinkwatervoorziening
Incidenten op of onder water
15
Regionaal Risicoprofiel 2025-2028
#
6
Maatschappelijk thema
Gezondheid
#
1
2
7.
Sociaalmaatschappelijke omgeving
Crisistype
#
Bedreiging volksgezondheid
Ziektegolf
Incidenttype
66
Incident in tram- en metrotunnels en ondergrondse station
67
Besmettingsgevaar via contactmedia
68
Feitelijke grootschalige besmetting (nog) zonder ziekteverschijnselen
69
Besmettelijkheidgevaar vanuit buitenland
70
Besmettelijkheidgevaar in eigen regio
71
Dierziekte overdraagbaar op mens
72
Ziektegolf besmettelijke ziekte
73
Ziektegolf niet besmettelijke ziekte
1
Incident in menigten
74
Incident tijdens grote festiviteiten en demonstraties
2
Gevolgen terroristische aanslag
75
Maatschappelijke gevolgen naar aanleiding van een terroristische aanslag in de Veiligheidsregio
76
Maatschappelijke gevolgen naar aanleiding van een terroristische aanslag buiten de Veiligheidsregio
77
Rel rondom demonstraties en andere manifestaties
78
Gewelddadigheden rondom evenementen
79
Maatschappelijke onrust en buurtrellen
3
Verstoring openbare orde
3.2 Natuurlijke omgeving 3.2.1
Overstromingen
Het crisistype overstromingen is uitgesplitst in drie incidenttypen: • Overstromingen vanuit zee • Overstromingen door hoge rivierwaterstanden • Vollopen van polder/dijkdoorbraak Overstroming vanuit zee Een van de belangrijke ramptypen in Nederland is het incidenttype overstroming vanuit zee. Dit scenario is de afgelopen honderd jaar eenmaal voorgekomen in Nederland, tijdens de watersnoodramp van 1953. Naar aanleiding van de watersnoodramp is de waterkering in het kustgebied verzwaard en verhoogd. In het tweede decennium van de 21e eeuw is een nieuwe normering voor de overstromingskansen vastgesteld en is de kustverdediging opnieuw versterkt. Volgens de normering 9 is de kans op een overstroming per jaar 1 op 30.000. Voor alle waterkeringen zijn normen en signaalwaarden opgesteld10 die als basis dienen om
9 Waterveiligheidsportaal 10 Normen voor primaire waterkeringen | Informatiepunt Leefomgeving (iplo.nl)
16
Regionaal Risicoprofiel 2025-2028
dijkversterkingstrajecten vroegtijdig in te zetten waar nodig. Deze processen zijn beïnvloed door de nog steeds sneller stijgende zeespiegel en het is één van de factoren in de kans op overstroming vanuit zee. Op basis van de KNMI’23 klimaatscenario’s is dit becijfert met een zeespiegelstijging van 25cm (gemiddeld over 130 jaar is dit ruim 1,9 mm/jaar) ten opzichte van het Nieuw Amsterdams Peil (NAP) sinds 1890. Daarbij is het effect van bodemdaling meegenomen (verantwoordelijk voor ongeveer een kwart van de relatieve zeespiegelstijging). Met een blik op de toekomstige stijging van het zeeniveau geeft het KNMI aan: “Afhankelijk van de hoeveelheid broeikasgassen die nog wordt uitgestoten, wordt voor de Nederlandse kust rond 2050 een verdere zeespiegelstijging verwacht. Rond 2100 zal de stijging in het lage uitstootscenario 26-73 cm bedragen en 59-124 cm in het hoge uitstootscenario. De bovengrens van de zeespiegelstijging rond 2100 kan tot 2,5 m oplopen als onzekere processen, zoals het instabiel worden van de Antarctische IJskap, al vóór 2100 optreden. Zelfs als de uitstoot van broeikasgassen nu onmiddellijk zou stoppen, stijgt de zeespiegel hoe dan ook door. Niet alleen deze eeuw, maar ook nog honderden jaren daarna.
Dit komt doordat de traag reagerende ijskappen niet in evenwicht zijn met het huidige klimaat.”11 Tot hoever de technische oplossingen van het waterbeheer en de dijkversterking tegen de versnellende stijging een oplossing bieden, is niet met zekerheid te zeggen. Het aanwijzen van overloopgebieden om water ruimte te geven bij een mogelijke overstroming is lastig in een dichtbevolkte regio zoals Amsterdam-Amstelland. De impact van dit scenario is in 1953 groot geweest en zal ook in geval van een nieuwe ramp, bijvoorbeeld bij een doorbraak in IJmuiden, groot zijn. 12 tot 24 uur van tevoren is pas nauwkeurig te voorspellen, waar een stormpiek precies aan land komt en of de piek zodanig is dat een overstroming kan volgen. Deze tijd is onvoldoende om mensen uit bedreigde gebieden van de regio te evacueren en vraagt om andere oplossingen zoals verticale evacuatiemogelijkheden, doeltreffende risico- en crisiscommunicatie en een hoog niveau van zelf- en samenredzaamheid. Overstroming vanuit rivieren Waarschijnlijker dan een overstroming vanuit zee is dat VrAA getroffen wordt door het scenario overstroming door hoge rivierstanden. Dit scenario wordt veroorzaakt door extreme rivierafvoer als gevolg van hevige regenval in het stroomgebied van de Rijn in Duitsland.
Als meerdere dagen achter elkaar grote hoeveelheden neerslag vallen in het stroomgebied van de Rijn kan het waterpeil een dusdanig peil bereiken dat de Randstad bedreigd wordt door hoogwater vanuit de Lek (bijvoorbeeld doorbraak noordelijke Lekdijk bij Amerongen). De hoogwatergolf bereikt dan via het Amsterdam-Rijnkanaal de regio. Het Business and Science Park en Watergraafsmeer (Amsterdam Oost) zullen zwaar getroffen, met waterdiepten tot 5 meter. In mindere mate worden Diemen, Ouder-Amstel, Aalsmeer, Amsterdam Zuidoost, het Westelijk Havengebied en de Amsterdamse grachtengordel getroffen door overstromingen. De normering van de Lekdijk is verhoogd naar 1:10.000 (kans op een overstroming per jaar). De versterking van het betreffende dijktraject is naar verwachting in 2026 afgerond. Nieuwe inzichten uit de KNMI’23 klimaatscenario’s kunnen leiden tot verder aanpassingen want “door toename van de neerslag in de winter stijgen rivierafvoeren en neemt de kans op overstroming van de Rijn, de Maas en kleinere rivieren toe”12. De toename van neerslag varieert per scenario. Een overstroming vanuit de Lek heeft een hoge impact, onder andere doordat er meer water de regio in komt dan bij het scenario overstroming uit zee.
Een overstroming door hogere rivierstand heeft een ruimere voorspellingstijd en vanwege deze ruimere tijd ten opzichte van het scenario overstroming vanuit zee is bij dit scenario én tijdige besluitvorming, voldoende tijd om evacuaties te kunnen uitvoeren. Hulpdiensten zullen tot het uiterste van hun capaciteit moeten gaan bij een dusdanig scenario en bovenregionale ondersteuning kan nodig zijn. De economische schade is voor elk overstromingsscenario zeer groot. Tevens worden kwetsbare en risicovolle objecten getroffen door de overstromingen en is sprake van veel keteneffecten. De geleerde lessen
11
KNMI'23 Klimaatscenario's voor Nederland
12 KNMI'23 Klimaatscenario's voor Nederland
17
Regionaal Risicoprofiel 2025-2028
over de ‘waterbom’ in Limburg 2021 geven relevante informatie over de crisisbeheersing, keteneffecten en correlaties voor een desbetreffend scenario. Vollopen van polder/dijkdoorbraak De beveiliging tegen overstroming vormt een wezenlijk vereiste voor de bewoonbaarheid van Nederland. Daarom bestaat een uitgebreid stelsel (circa 14.000 km) van regionale waterkeringen. De regionale keringen zijn ingedeeld in vijf kadeklassen op basis van de economische schade die optreedt wanneer een kering faalt. Kadeklasse I heeft een kans van 1:10 per jaar, schadeklasse V een kans van 1:1000 per jaar. Als een regionale kering faalt, dan loopt een enkele polder vol met water. In de regio Amsterdam-Amstelland liggen vele polders. De omvang van de schade is afhankelijk van het gebruik van de polder. Het kan een polder zijn met voornamelijk grasland, maar ook dichtbebouwde polders met veel inwoners en bedrijvigheid. Een relevante casus voor het scenario zijn de hoge waterstanden op het Noordzeekanaal, in de Amsterdamse grachten en Amsterdam-Rijnkanaal in november 2023. Die laatste betrof een combinatie van veel regen en een korte storing in het spuicomplex in IJmuiden hetgeen een dreigende situatie veroorzaakten. De toename in de frequentie en hoeveelheid van regen, zoals geschetst in de KNMI’23 klimaatscenario’s, is ook voor dit scenario relevant.
Conclusie Voor alle overstromingsscenario’s is van belang om de dreiging in relatie tot de aanwezigheid en de kwetsbaarheid van zowel diverse groepen als ook vitale en kwetsbare functies te belichten om de consequenties in beeld te hebben. Alle overstromingsscenario’s hebben impact op de samenleving en invloed op het werk van de hulpdiensten in de veiligheidsregio. De bovenregionale stresstesten wateroverlast zullen de komende jaren meer inzichten geven in de impact en mogelijke maatregelen van de diverse overstromingsscenario's. Het incidenttype ‘Vollopen van een polder/dijkdoorbraak’ is meegenomen in de risicoanalyse vanwege de – in verhouding tot overstroming vanuit zee of rivieren – hoge kans op optreden van het scenario.
3.2.2
Natuurbranden
Het crisistype natuurbranden is uitgesplitst in twee incidenttypen: • Bosbrand • Heide-, (hoog)veen- en duinbranden In de verstedelijkte Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland zijn geen grote natuurparken, zoals elders in Nederland. In de regio bevinden zich wel een aantal grote parken. Deze kunnen onder gemengd bos gerangschikt worden, zoals het Amsterdamse Bos (ca. 1000 hectare groot). Met een veranderend klimaat waarin lange perioden van droogte, hitte en lage grondwaterspiegels een rol spelen neemt het aantal brandgevoelige dagen toe. Gepaard met een verdere verdichting van Nederland leiden meer en intensere natuurbranden tot een grotere impact. De interactie tussen landelijke en stedelijke gebieden in zowel het land als in de regio Amsterdam-Amstelland is zeer hoog. Dit neemt verder toe door het toevoegen van groen (o.a. beplante gevels en daken) aan de stad als belangrijke maatregel voor hitte- en waterbestendigheid. Daarom kunnen (natuur)branden in toekomst ook vaker ontstaan in gebieden van het land die hier nu nog weinig of niet mee te maken hebben.13 De regio heeft geen gebieden die gecategoriseerd kunnen worden onder heide, (hoog)veen en duin. Conclusie Aangezien VrAA weinig gebieden heeft met bos en geen heide, (hoog)veen en duingebieden is het risico op natuurbranden klein.
Aandachtspunt is wel dat het natuurbrandrisico zich vaker en op andere plekken kan manifesteren met alle gevolgen van dien, denk ook aan druk op het brandweersysteem bij een dusdanig incident. Vooralsnog worden de incidenttypen niet meegenomen in de risicoanalyse. 13 20230123-NIPV-Natuurbrandsignaal-23.pdf
18
Regionaal Risicoprofiel 2025-2028
3.2.3
Extreme weersomstandigheden
Het crisistype extreme weersomstandigheden is uitgesplitst in zes incidenttypen: • Wateroverlast als gevolg van extreme neerslag • Koudegolf, sneeuw en ijzel • Hittegolf • Zware storm • Aanhoudende laaghangende mist • Droogte Volgens het KNMI neemt de waarschijnlijkheid op extreme weersomstandigheden de komende jaren toe. Zo zal een toename van extremere buien vaker leiden tot wateroverlast en overstromingen. Met name de winters worden natter en de kans op extreme zomerbuien neemt toe. Andere extreme weersomstandigheden zoals extremere droogte, sterkere windstoten en valwinden en hittegolven zijn mogelijk. Met de toenemende druk op de watersystemen, zowel in tijden van te veel als te weinig water, is de vraag of er langdurig voldoende middelen en capaciteit tegenaan kunnen worden gezet. Door de complexiteit van deze scenario's zijn de gevolgen en keteneffecten lastig te identificeren. De impact kan mogelijk nog veel sterker zijn. Wateroverlast als gevolg van extreme neerslag Perioden van korte, maar intensieve neerslag komen steeds vaker voor. Intensieve neerslag kan waterlast tot gevolg hebben voor zowel laag geleden poldergebieden als in delen van het stedelijk gebied. In die situaties kunnen de polder- en/of rioolgemalen de aanvoer van het vele regenwater niet direct afvoeren.
Het regenwater moet dan tijdelijk geborgen worden in het betreffende watersysteem of in het rioleringsstelsel. Langdurige en hevige regenval in combinatie met andere factoren kan leiden tot overstromingsrisico’s zoals eerder beschreven. Hoewel de overlast meestal beperkt blijft tot enkele centimeters water op straat, zorgt dat voor verkeershinder en loopt water in kelders, met bijbehorende hulpverzoeken. De materiële schade is aanzienlijk. Hevige regenval kan tevens tot gevolg hebben dat de riolering overstroomt. Het rioolwater komt omhoog en in het ergste geval wordt rioolwater geloosd richting het oppervlaktewater. Hierdoor kan een bedreiging ontstaan voor de volksgezondheid en het ecologische effect zal groot zijn. Het risico op langdurige problemen is groter bij bewoners in een sociaaleconomisch kwetsbare positie. Zo kan niet herstelde schade van wateroverlast bijvoorbeeld leiden tot schimmel in huis en gezondheidsproblemen, inclusief impact op de mentale gezondheid door bijvoorbeeld geldzorgen en angst voor herhaling. Zware storm Daarnaast heeft in de afgelopen jaren een aantal grote zomer- en najaarsstormen in VrAA voor problemen gezorgd.
Een storm in een bebouwde omgeving leidt ertoe dat vanwege stormschade (bijvoorbeeld losgeraakte stukken dakgevel of zonnepanelen, glasschade in het kassengebied in Aalsmeer en omgewaaide bomen) een groot beroep wordt gedaan op hulpverleningsdiensten. Dit kan leiden tot overbelasting van de meldkamer, waardoor reguliere hulpverlening in gevaar kan komen. Omvallende bomen kunnen breuken in kabels en leidingen veroorzaken, met de bijbehorende overlast tot gevolg. Tevens kunnen omgevallen bomen en afgewaaide takken grote gevolgen hebben voor het openbaar vervoer en mobiliteit op lokale, provinciale en snelwegen. Bloot komen te liggen elektra-kabels brengen nog een aanvullend risico met zich mee voor hulpdiensten ter plaatse en eventueel (nieuwsgierige) omstanders. Losrakende onderdelen van daken en andere objecten als omvallende bomen kunnen het gewond raken of overlijden van personen veroorzaken. In de toekomst kunnen windstoten mogelijk sterker worden en valwinden kunnen optreden. Koudegolf, sneeuw en ijzel en aanhoudende laaghangende mist Koudegolf, sneeuw, ijzel en aanhoudende laaghangende mist kunnen verkeersincidenten tot gevolg hebben. VrAA is als verkeersknooppunt kwetsbaar voor dit incidenttype. Dit incidenttype wordt verder uitgewerkt onder het crisistype verkeersincidenten op land. Bij extreme kou worden met name groepen in kwetsbare
19
Regionaal Risicoprofiel 2025-2028
posities getroffen. Hiervoor nemen verschillende instanties maatregelen, zoals opvang van dak- en thuislozen in perioden van kou. Hittegolf Vooral in stedelijke gebieden zijn de gevolgen ernstig, omdat de warmte moeilijker verdwijnt uit de bebouwing en met name ’s nachts de temperaturen niet dalen (hitte-eilandeffect). Bovendien kan in stedelijke gebieden door de aanhoudende hitte, de hoge luchtdruk, verkeersintensiteit en het gebrek aan wind, smog ontstaan. Tijdens een hittegolf, zeker in combinatie met smog, lopen groepen in kwetsbare posities (bijv. ouderen, mensen met gezondheidsklachten, dak- en thuislozen of bewoners en scholieren in slecht geventileerde huizen en scholen) extra risico. Bezoekers van de vele evenementen die in het zomerseizoen plaatsvinden hebben een verhoogd risico op gezondheidsklachten tijdens een hittegolf. Naast hittestress zal ook een slechtere kwaliteit van het oppervlaktewater (bijvoorbeeld door het ontstaan van bacteriën zoals E. Coli en de toxines van blauwalg) gezondheidsrisico’s veroorzaken tijdens perioden van extreme hitte. Langdurige gezondheidsklachten en sterfte zijn mogelijk gevolgen van extreme hitte en smog. Tevens neemt de blootstelling aan uv-straling toe, waardoor de kans op huidkanker stijgt. Het aantal ‘allergiedagen’ neemt toe door verlenging van het pollenseizoen en infectieziekten kunnen veranderen m.b.t.
ziekten die worden overgedragen door bijvoorbeeld teken en muggen.14 Daarnaast veroorzaakt hitte allerlei indirecte effecten. Zo kan bijvoorbeeld schade ontstaan aan wegen door smeltend asfalt en problemen met beweegbare wegdelen en bruggen. Aan het spoor kunnen problemen optreden door het kromtrekken van spoorrails met stremmingen van het treinverkeer als gevolg. Meer buitenactiviteiten (o.a. barbecues), verhoogd alcohol- en drugsgebruik en meer agressie (o.a. veroorzaakt door slaapproblemen bij langdurige extreme hitte) zorgen voor meer incidenten voor de hulpdiensten. Tevens kan extreme hitte ook leiden tot vaker uitvallen van elektriciteitsvoorzieningen met alle gevolgen van dien voor vitale en kwetsbare functies. Droogte Naast langdurige hitte worden we vaker geconfronteerd met langere perioden van droogte. Hier hangt een heel scala aan risico’s en mogelijke schade mee samen, die zich soms pas op langere termijn kunnen materialiseren. Langdurige droogte leidt tot risico’s op verzilting van het oppervlaktewater met nadelige gevolgen voor de landbouw, natuur en mogelijk ook de drinkwatervoorziening in delen van de regio. Een tekort aan oppervlakte- en drinkwater kan ertoe leiden dat de verdringingsreeks15 wordt ingezet, waardoor diverse sectoren en industrieën minder water ter beschikking hebben met alle economisch en ecologische gevolgen van dien.
Ook kan het peil van het oppervlaktewater dalen met schade voor de scheepvaart en landbouw tot gevolg en de daaruit volgende keteneffecten. Door de dalende grondwaterstand kan schade aan natuur, landbouw en bebouwing (houten heipalen die niet onder water staan kunnen gaan rotten) ontstaan. Uiteindelijk heeft het ook een versterkend effect omdat droge veenbodem - mede door toedoen van lage grondwaterstanden - zorgt ook voor het vrijkomen van CO₂. Door droogte kan schade ontstaan aan waterkeringen, met risico’s op falen van die keringen. Tot slot is rekening te houden met een verhoogde kans op (natuur)branden (ook in parken, tuinen en op gebouwen) en kan schade ontstaan aan gebouwen en infrastructuur door verzakkingen. Conclusie Vanwege de toenemende kans en impact van het crisistype extreme weeromstandigheden wordt deze met de focus op neerslag en extreme hitte meegenomen in de risicoanalyse. Ook de incidenttypen ‘droogte’ en ‘zware storm’ worden meegenomen. Beide hebben de afgelopen jaren de relevantie voor de regio en de hulpdiensten duidelijk gemaakt. De gevaren van een sluipende vorm van een crisis zoals langdurige extreme hitte is anders
14 KNMI'23 Klimaatscenario's voor Nederland 15 Verdringingsreeks bij watertekort - Kenniscentrum InfoMil
20
Regionaal Risicoprofiel 2025-2028
dan andere incidenttypen en vraagt mogelijk om andere afwegingen en voorbereidingen. Daarom wordt dit incidenttype ook meegenomen in de risicoanalyse.
3.2.4
Aardbevingen
Het crisistype aardbeving heeft één incidenttype: • Aardbeving Aardbevingen komen voor in Nederland. Met name de regio Groningen heeft in de laatste jaren in toenemende mate te maken met aardbevingen, soms zelfs van substantiële kracht. Deze aardbevingen worden gelinkt aan het aardgas dat daar al sinds de jaren zeventig gewonnen wordt. In de regio AmsterdamAmstelland is geen winning van aardgas. Uit statistische gegevens van de KNMI blijkt dan ook dat de waarschijnlijkheid op aardbevingen in VrAA zeer klein is, met daarnaast een beperkte impact. Conclusie Gezien de waarschijnlijkheid van het incidenttype aardbeving in VrAA wordt het incidenttype niet meegenomen in de risicoanalyse.
3.2.5
Ongedierte
Het crisistype plagen heeft één incident type: • Ongedierte Een plaag heeft als eigenschap dat ziekte, maatschappelijke overlast en/of economische schade ontstaat. In druk stedelijk gebied met een hoge bevolkingsdichtheid ligt overlast van plaagdieren op de loer. Met name voor de stad Amsterdam is dit van toepassing. Veroorzakers van plagen zijn onder andere ratten, insecten (bijvoorbeeld bed wantsen, kakkerlakken, eikenprocessierups) en invasieve exoten. Naast de gezondheidsrisico’s kan ook sprake zijn van het aanbrengen van schade aan gebouwen, infrastructuur en natuur. Een voorbeeld hiervan is de introductie en vestiging van zwarte ratten in havengebouwen. Vestiging van deze rattensoort in woonwijken kan later veel kosten met zich meebrengen, zoals dat bekend is in NoordBrabant en Limburg. Hoe groter en ouder een stedelijke omgeving is, hoe groter de kans dat er situaties zijn dat een plaag rondom huizen moelijker te beheersen is. In VrAA leven de meeste plaagdieren met name in stedelijk gebied en in een voornamelijk kunstmatige omgeving. Dit betekent dat buiten de stedelijke omgeving minder overlast wordt ervaren van plaagdieren. Plaagsituaties zullen kleiner zijn en dan vaak ook niet door een overheid bestreden worden. Ook zijn er dieren die meer gebonden zijn aan de natuur zoals teken en sommige muggensoorten.
Voor veel plaagsituaties is dan ook voorlichting om de gevolgen van een plaag dragelijk te kunnen maken de enige oplossing. Niet alleen dieren kunnen een plaag vormen, maar ook planten en algengroei zorgen voor verontreiniging van het oppervlaktewater. Zo kan blauwalg in wateren als een plaag door de bewoners van de regio worden gezien omdat recreatie tijdelijk niet mogelijk is. Wanneer een plaag een ernstige vorm aanneemt zal het naar verwachting altijd een bovenregionaal karakter hebben. Een plaag houdt zich immers niet aan de geografische grenzen van VrAA. Verder is het door het veranderend klimaat aannemelijk dat uitheemse diersoorten met mogelijk aan de soort verbonden ziekten, steeds verder oprukken naar het noorden van Europa. In combinatie met toenemende globalisering wordt hiermee de kans op het ontstaan van plagen groter. Met name voor de exotische muggensoorten heeft het Centrum Monitoring Vectoren de landelijk regie voor het monitoren van import van exotische muggen en het bestrijden van de muggen op de vestigingslocatie. Ook het gedrag van mensen kan zorgen voor een hoger risico. Het contact van mensen met potentiële ziekteverwekkers zoals zwemmen in grachtenwater waar ook ratten in zwemmen of festival op locaties waar nesten van de eikenprocessierups aanwezig zijn, kan een hogere kans op gezondheidsklachten vormen.