19-03-2024 Bestuurlijke reactie initiatiefvoorstel Hofland inzake TOOI.pdf

Raadsinformatiebrief

Aan: Datum Portefeuille(s) Portefeuillehouder(s): Behandeld door Onderwerp

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 19 maart 2024 Openbare Orde en Veiligheid Femke Halsema Openbare Orde en Veiligheid, secretariaatoov@amsterdam.nl Bestuurlijke reactie op het initiatiefvoorstel ‘Toezicht op TOOI, bescherm grondrechten’ van het lid Hofland (D66)

Geachte leden van de gemeenteraad,

Op 24 januari 2024 heeft raadslid Hofland (D66) c.s. een initiatiefvoorstel ingediend getiteld ‘Toezicht op TOOI, bescherm grondrechten’. Met dit voorstel wordt het college gevraagd om: 1. Een kader vast te stellen voor toezicht en waarborgen die van toepassing zijn bij de uitoefening van bevoegdheden en inlichtingenmethoden die door het Team Openbare Orde Inlichtingen worden ingezet en in dit kader vast te leggen welke bevoegdheden het Team Openbare Orde Inlichtingen kan inzetten op grond van artikel 3 Politiewet; 2. In dit kader vast te leggen welke doelen de verschillende methoden rechtvaardigen; 3. In dit kader vast te leggen wanneer de burgemeester vooraf toestemming moet geven en de manier waarop de burgemeester en de raad worden geïnformeerd over de inzet van deze bevoegdheden; 4. In dit kader vast te leggen hoe- en wanneer burgers ingelicht worden wanneer zij voorwerp zijn- of worden van het Team Openbare Orde Inlichtingen en op welke manier persoonsgegevens van hen daarbij worden verwerkt; 5. In dit kader vast te leggen dat informanten nooit worden betaald zonder dat dit door de burgemeester vooraf wordt goedgekeurd en waarbij de burgemeester dit alleen kan goedkeuren wanneer er sprake is van uitzonderlijke omstandigheden die de betaling rechtvaardigen; 6.

In dit kader vast te leggen welke rechtsbescherming de burger heeft om tegen gebruikmaking van bevoegdheden van het Team Openbare Orde Inlichtingen in het verweer te komen. Het college waardeert het werk dat de indieners hebben verzet om dit voorstel te schrijven en uw betrokkenheid bij dit onderwerp. Alvorens op de afzonderlijke onderdelen van het voorstel te reageren, geeft het college een algemene beschouwing inzake het voorstel, waarbij tevens op enkele onderwerpen wordt gereflecteerd. Aangezien het gezag over Team Openbare Orde Inlichtingen (TOOI) een burgemeestersbevoegdheid is, zal deze brief verder in de ik-vorm worden geschreven.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 19 maart 2024 Pagina 2 van 6

Inleiding, proces en volgordelijkheid Ik begin door te benoemen dat het ontwikkelen van een kader om toezicht en controle op TOOI te organiseren een breed gedragen wens is. Gewenst vanuit de gezagsrol van de burgemeester over TOOI in het kader van bescherming van de openbare orde, maar ook vanuit het TOOI zelf is er behoefte aan frequenter contact met en sturing door het gezag. Ook vanuit het oogpunt van de burger en groeperingen die voor de belangen van burgers opkomen is meer duidelijkheid over het werk van TOOI en de wijze van toezicht en controle belangrijk. Het college waardeert dan ook het initiatief van D66 en kan zich op hoofdlijnen vinden in het voorstel. Zoals u weet is dit niet alleen een gemeentelijk vraagstuk, maar juist ook een regionaal en landelijk vraagstuk. Op 26 februari 2024 hebben de regioburgemeester in het vooroverleg van het Landelijk Overleg Veiligheid en Politie (LOVP) uitgebreid stilgestaan bij een uitgewerkt voorstel om tot kaders te komen. Ik ben van mening dat het aldaar besproken landelijk beleids- en toetsingskader goeddeels tegemoet komt aan uw wensen. De verwachting is dat dit landelijk kader in maart 2024 wordt vastgesteld, waarna ik het met u zal delen.

Het is in deze noodzakelijk dat er op landelijk niveau afspraken worden gemaakt, omdat er in Nederland 342 gemeenten (en dus gezagen) zijn en het niet wenselijk en werkbaar is dat elke gemeente verschillende kaders hanteert waar de 10 regionale TOOI’s zich aan zouden moeten houden. Dit temeer omdat het TOOI zich veelal richt op zaken met een (boven)regionaal karakter. Tegelijkertijd dient rekening te worden gehouden met lokale belangen en daarom is er naast het landelijk kader regionaal maatwerk mogelijk. Daarnaast heb ik in uw vergadering van de commissie AZ van 23 november 2023 – en na bespreking in de driehoek – een technische sessie aangeboden. Mijn voorstel is om deze sessie te laten plaatsvinden nadat u kennis heeft kunnen nemen van het landelijk kader. Een dergelijke sessie kan bijdragen aan kennis over de werkzaamheden van het TOOI en hetgeen dat team wel en niet doet. Het is belangrijk te benoemen dat het TOOI van de politie-eenheid Amsterdam werkt ten behoeve van de regio Amsterdam-Amstelland, te weten de zes daaronder vallende gemeenten. De zes burgemeesters (de gezagen, zie art. 11 lid 1 Politiewet) zijn zelfstandig verantwoordelijk voor handhaving van de openbare orde (art. 172 Gemeentewet). In het Regionaal Bestuurlijk Overleg (RBO) spreken de burgemeesters, de politiechef en de hoofdofficier van justitie periodiek onder meer over politiegerelateerde zaken.

Een initiatiefvoorstel uit de Amsterdamse raad heeft betrekking op de gemeente Amsterdam en niet op de overige gemeenten in de regio waar TOOI actief is. Gezien het bovenstaande zal ik naast het landelijk kader, uw initiatiefvoorstel dan ook als waardevolle input gebruiken om in het RBO zo nodig tot regionaal maatwerk te komen. Artikel 3 Politiewet In het voorstel wordt meermaals benoemd dat er sprake zou zijn van vergaande bevoegdheden en het risico op ongecontroleerde inbreuk op grondrechten. De handhaving van de openbare orde is een reguliere, politiebrede taak, waar het TOOI een bijdrage aan levert. Het TOOI acteert op basis van artikel 3 van de Politiewet 2012 en verwerkt politiegegevens op grond van artikel 10, eerste lid, onder c, van de Wet politiegegevens (WPG). Dit betekent onder andere dat in de jurisprudentie de werkzaamheden van het TOOI worden geaccepteerd indien ze een niet meer dan geringe inbreuk

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 19 maart 2024 Pagina 3 van 6

maken op de persoonlijke levenssfeer van mensen.1 Het TOOI vergaart proactief informatie met als doel het voorkomen van ernstige schendingen van de openbare orde. Zij doet dit door het werven van en praten met informanten (lees: burgers). Ik zie dan ook geen aanleiding de kwalificaties ‘vergaande bevoegdheden’ en ‘ongecontroleerde inbreuk op grondrechten’ over te nemen. De bevoegdheden liggen namelijk vast in de wet; TOOI acteert op basis van artikel 3 Politiewet2 en verwerkt politiegegevens op basis van artikel 10 lid 1 sub c WPG. Impact op ‘de Amsterdammer’ In het voorstel wordt meermaals gesproken over de impact op Amsterdammers. Alhoewel deze focus begrijpelijk is, blijft dit een lastig onderwerp omdat de groepen waarop TOOI werkt zich niet aan gemeentegrenzen houden en TOOI (als onderdeel van de Nationale Politie) zelf ook niet. Er is niet per definitie een een-op-een relatie tussen de burgemeester van Amsterdam (het gezag) en een Amsterdammer die subject kan zijn. Zo kan het risico op ernstige verstoring van de openbare orde binnen de gemeente Amsterdam (bijvoorbeeld bij hooligans) juist van personen en groepen komen die wonen buiten de stad.

Omgekeerd zou een andere gemeente (mogelijk zelfs gelegen in een andere regionale politie-eenheid) juist weer behoefte hebben aan informatie over Amsterdamse betrokkenen omdat er bijvoorbeeld elders in het land een zogenaamd ‘bosgevecht’ tussen verschillende hooligangroepen wordt verwacht. Het is dus goed te beseffen dat het gezag over een specifieke TOOI-inzet samenhangt met de gemeente waarin de concrete (ernstige) openbare ordeverstoring plaatsvindt (want gekoppeld aan art. 172 Gemeentewet), maar dat minder duidelijk is welk gezag betrokken dient te worden indien de plaats van de ordeverstoring nog niet bekend is. In het vooroverleg LOVP is het vraagstuk omtrent welke burgemeester het gezag draagt over de TOOI-inzet uitgebreid besproken met de regioburgemeesters. Er is daarbij door verschillende regioburgemeesters aangedrongen om hier bijzondere aandacht aan te schenken in het landelijk kader. Het betalen van informanten Het beleid omtrent het betalen van informanten is vastgelegd in een landelijk beloningskader. Een onafhankelijke landelijke commissie keurt per geval op basis van vaststaande wegingsfactoren hoe informatie beloond wordt. De bedragen zijn relatief beperkt en de informatie moet kloppen voordat er betaald wordt (no cure no pay).

Het is onwenselijk om dit per eenheid of zelfs per gemeente te regelen, omdat dit shopgedrag in de hand werkt en omdat de informatiepositie (zeker op bepaalde onderwerpen) van de burgemeester om de openbare orde te waarborgen, ernstig wordt geschaad. In het landelijk kader zal ook een passage worden opgenomen over dit onderwerp.

1 Gerechtshof Amsterdam 13 oktober 2023, ECLI:NL:GHAMS:2023:2345 2 Overigens is het goed te beseffen dat het TOOI hierin niet anders is dan andere onderdelen van de politie. Artikel

3 geldt voor de politie als geheel. Het TOOI is onderdeel van de reguliere handhaving van de openbare orde (en dus geen inlichtingendienst). De handhaving van de openbare orde is een politiebrede taak, waarbij het TOOI een bijdrage levert aan de informatievergaring, zoals bijvoorbeeld ook een wijkagent doet.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 19 maart 2024 Pagina 4 van 6

Rechtsbescherming en kennis kunnen nemen van de informatie die over je is verzameld Aangezien de werkzaamheden van het TOOI goeddeels niet zichtbaar zijn, lijkt complete openheid van zaken onverenigbaar. Wel is er bijvoorbeeld in 2023 door de politie op hun website gereageerd op berichtgeving in de media.3 Tegelijkertijd is het vanwege de werkwijze belangrijk dat het (bestuurlijk) toezicht en controle op TOOI nu wordt vormgegeven, waarbij het gezag zich ervan vergewist dat het TOOI acteert binnen de wettelijke- en de beleidskaders. De Wet Open Overheid (WOO) en de WPG bieden de burger wettelijke waarborgen en rechten die ook ten aanzien van het TOOI kunnen worden ingezet.4 Voor wat betreft de verwerking van persoonsgegevens bij de politie in het algemeen kent de WPG naast het recht op inzage (artikel 25) de rechten op rectificatie en vernietiging van politiegegevens (artikel 28). Van deze wetgeving en bijpassende rechten wordt momenteel ook al regelmatig gebruik gemaakt. Reactie per onderdeel initiatiefvoorstel 1. Een kader vast te stellen voor toezicht en waarborgen die van toepassing zijn bij de uitoefening van bevoegdheden en inlichtingenmethoden die door het Team Openbare Orde Inlichtingen worden ingezet en in dit kader vast te leggen welke bevoegdheden het Team Openbare Orde Inlichtingen kan inzetten op grond van artikel 3 Politiewet.

Ik verwacht dat het landelijk beleids- en toetsingskader goeddeels tegemoet komt aan de wens uit dit eerste onderdeel. Ik ben wel van oordeel dat artikel 3 Politiewet en daarmee samenhangende jurisprudentie voldoende duidelijk is ten aanzien van wat TOOI (op dit moment) wel en niet mag. In het eventueel vorm te geven regionaal beleidskader kan – waar nodig – nader worden ingegaan op dit onderdeel. Ik beschouw dit punt als ondersteuning van acties die het college voornemens is uit te voeren. 2. In dit kader vast te leggen welke doelen de verschillende methoden rechtvaardigen. Ik ben van oordeel dat de doelen van de werkzaamheden van het TOOI in voldoende mate gaan terugkomen in het landelijk beleids- en toetsingskader. In het eventueel vorm te geven regionaal beleidskader kan – waar nodig – nader worden ingegaan op dit onderdeel. Ik beschouw dit punt als ondersteuning van acties die het college voornemens is uit te voeren. 3. In dit kader vast te leggen wanneer de burgemeester vooraf toestemming moet geven en de manier waarop de burgemeester en de raad worden geïnformeerd over de inzet van deze bevoegdheden. Ik ben van oordeel dat het landelijk beleids- en toetsingskader, met een eventuele uitwerking in een regionaal beleidskader, houvast geeft voor zowel het TOOI als het gezag en toestemming impliceert om binnen die kaders te opereren.

De zes burgemeesters in de regio hebben een gezamenlijke verantwoordelijkheid met betrekking tot het (gezag over het) TOOI

3 https://www.politie.nl/nieuws/2023/mei/19/00-tooi-probeert-relschoppers-een-stap-voor-te-zijn.html 4 Zie bijvoorbeeld: https://www.politie.nl/wet-open-overheid/woo-verzoeken/korpsstaf/2023-team-openbare-

orde-inlichtingen-tooi.html

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 19 maart 2024 Pagina 5 van 6

van de politie-eenheid Amsterdam. De algemene geprioriteerde thema’s voor het TOOI kunnen verder worden uitgewerkt in specifieke aandachtsgebieden en concrete inspanningen die het TOOI hierop verricht. Deze specificering kan bijvoorbeeld worden opgenomen in een afgeleid plan of in een beslisnotitie van de politie aan het bestuur van de regio. De besluitvorming vindt plaats in het Regionaal Bestuurlijk Overleg (RBO). Indien gewenst kan er jaarlijks bepaald worden of er wijzigingen of bijsturing nodig is. Ik ben tevens van oordeel dat het gezag in het kader van toezicht en controle volledig geïnformeerd dient te worden. De raad kan jaarlijks op hoofdlijnen worden geïnformeerd over TOOI. Ik beschouw dit punt als ondersteuning van acties die het college voornemens is uit te voeren. 4. In dit kader vast te leggen hoe- en wanneer burgers ingelicht worden wanneer zij voorwerp zijn- of worden van het Team Openbare Orde Inlichtingen en op welke manier persoonsgegevens van hen daarbij worden verwerkt. Er geldt voor de taakuitvoering van het TOOI geen notificatieplicht, aangezien deze plaatsvindt binnen artikel 3 Politiewet 2012. De huidige wettelijke waarborgen die voortkomen uit de WOO, de WPG en de klachtenprocedure gelden onverkort inzake het werk van het TOOI. Gezien het bovenstaande adviseer ik de raad het voorstel op dit punt niet over te nemen. 5.

In dit kader vast te leggen dat informanten nooit worden betaald zonder dat dit door de burgemeester vooraf wordt goedgekeurd en waarbij de burgemeester dit alleen kan goedkeuren wanneer er sprake is van uitzonderlijke omstandigheden die de betaling rechtvaardigen. Zoals in de algemene toelichting omschreven, ben ik van oordeel dat het onwenselijk is om het beloningskader van informanten per eenheid of zelfs per gemeente te regelen, omdat dit shopgedrag in de hand werkt en omdat de informatiepositie (zeker op bepaalde onderwerpen) van de burgemeester om de openbare orde te waarborgen, ernstig wordt geschaad. Gezien het bovenstaande adviseer ik de raad het voorstel op dit punt niet over te nemen. 6. In dit kader vast te leggen welke rechtsbescherming de burger heeft om tegen gebruikmaking van bevoegdheden van het Team Openbare Orde Inlichtingen in het verweer te komen. Zie de toelichting bij onderdeel 4. Ik ben wel van oordeel dat een omschrijving van de rechtsbescherming in het landelijk en/of regionaal kader mogelijk is. Ik beschouw dit punt als ondersteuning van acties die het college voornemens is uit te voeren.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 19 maart 2024 Pagina 6 van 6

Conclusie Ik adviseer de raad om in te stemmen met het initiatiefvoorstel voor wat betreft de onderdelen 1, 2, 3 en 6 en niet in te stemmen met de onderdelen 4 en 5. Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Femke Halsema Burgemeester

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl