14. Bijjlage PN 1b Marine Etablissement cultuurhistorische verkenning 2018.pdf

Gevelaanzichten, definitief ontwerp, bureau de Weger, 22 maart 1962. NA 2.12.56 - 8111

Links: trappenhuis Onder: bovenverdieping waar scheidingsmuren uit verwijderd zijn. Het plafond toont het betonnen prefabsysteem. Foto’s MenA 2017

38

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Poortgebouw, Voorwerf (003) Van de zeventiende-eeuwse werf resteren nog de lange muur aan de Kattenburgerstraat en de Voorwerf/Poortgebouw met de toegangspoort. Het wordt geflankeerd door het ’s Lands Zeemagazijn dat in ca. 1657 gebouwd werd naar ontwerp van stadsarchitect Daniël Stalpaert en dat sinds de jaren ’60 het Scheepvaartmuseum is. Het poortgebouw betreft aan de straat een lang gerekte gevel, voor zover niet verbouwd voorzien van rijen blinde nissen. Inrijpoort geflankeerd door twee paar pilasters en gedekt door een gesneden fries en fronton. Waardering: Rijksmonument. Onderdeel van het monumentale, historisch gelaagde ensemble op en rond het Voorwerfterrein en de insteekhaven.

Poortgebouw gezien van de Kattenburgerstraat. Foto ongedateerd, MenA Han van Gool

39

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Botenhuis (004) Bouwjaar en architect vooralsnog onbekend In de inventarisatie van 1957 wordt ook een botenhuis omschreven, dat wellicht het huidige exemplaar betreft, maar dat vanwege betimmering met beplating vanaf de buitenzijde niet vastgesteld kan worden: Botenhuis. Houten gebouw op palen. Afmetingen: 8 x 5m, hoog 4m.

Waardering: Het botenhuis wordt naar verwachting meegenomen als de marine verhuist. Niet bij de waardering betrokken. Het kon niet bezocht worden in kader van deze cultuurhistorische verkenning.

Foto inventarisatie 1957 door het grondbedrijf Gemeente Amsterdam. NA 2.12.56-8027

40

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Officiersgebouw (006) Ontwerp van ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger uit 1966. Bestemd voor een comfortabele legering van de officieren. Pensionachtige opzet met longroom (= recreatieve functies als bar-restaurant en lounge voor officieren), individuele slaapaccomodatie en dergelijke. De lage onderbouw heeft een sterke horizontale belijning. De gevels zijn voorzien van de kenmerkende gestaalstraalde grindbetonplaten en stalen raamkozijnen. Daarop en terugliggend is een torenvormig volume geplaatst dat aan de buitenzijde bekleed is met glazen gevelplaten en stalen raamkozijnen. In zijn ruimtelijke opzet en architectonische uitwerking met bijzondere vliesgevels is het een opmerkelijk gaaf bewaard gebleven gebouw. Dat geld ook voor het interieur. In relatie tot de andere gebouwen van het ME is het een van de bijzondere accenten, dat een geheel karakteristiek heeft en en tegelijk tot jaren zestig familie behoort. De bijzondere architectuur en detaillering weerspiegelt de functie voor de hogere rang van de officieren. In opzet en positie in de oksel van de insteekhaven vormt het een stedenbouwkundig accent. De opzet van laag plintgebouw met torenvormige opbouw is gelijk aan dat van het ingrijpend gerenoveerde Onderofficiersgebouw. Sinds enkele jaren hotel restaurant Pension Homeland.

Meeontworpen buitenruimte met terrassen en trappartijen, vermoedelijk naar ontwerp van Hans Warnau. Opmerkelijk gaaf geheel. Waardering: Monumentwaardig. Onderdeel van het monumentale, historisch gelaagde ensemble op en rond het Voorwerfterrein en de insteekhaven.

Officiersgebouw, foto’s MenA juli 2017

41

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Portiersgebouw (007) met bijbehorende toegangspoort Architect: Benthem Crouwel, 1982 In 1982 wordt de verkeersafwikkeling over het terrein gewijzigd zodat een nieuwe hoofdtoegang met toegangspoort wordt gemaakt en dat architectonische sterk contrasteert met de al bestaande bebouwing. In de publicatie BC AD Benthem Crouwel 1979-2009 wordt het ontwerp als volgt toegelicht: “Uitgangspunt was het behouden den versterken van het karakteristieke beeld van de historische muur en de Voorwerf. In de vormgeving en materiaalkeuze is bewust gestreefd naar een contrast tussen bestaande en nieuwe bebouwing. Uit de bestaande muur werd een gat van 12 meter gezaagd, de constructie van de nieuwe toegangspoort werd los van de muur gehouden. Om tegen de massieve, ruwe muur een lichte slanke constructie mogelijk te maken, is de geperforeerde looprail van de deuren met trekstangen verbinden aan zich naar boven verjongende, stalen masten, waaraan tevens de noodzakelijke verlichting en beveiligingsinstallaties zijn gemonteerd. De masten van de poort verwijzen naar de schepen die hier ooit op de werf werden gebouwd. De opzet van het wachtgebouw – gesloten gevels aan de zijkanten en de achterzijde en een doorzichtige, gladde strook aan de voorzijde – versterkt de functie van het gebouw: ingang en controle.” De hoge masten zijn weggehaald. Het bijbehorende wachthuisje is geheel donkerblauw geschilderd.

Benthem Crouwel werd in 1979 opgericht en is uitgegroeid tot gerenommeerd internationaal architectenbureau. Bekende werken zijn stations voor de Noord Zuidlijn, de aankomst en vertrekhallen op Schiphol en de aanbouw van het Stedelijk Museum Amsterdam. Waardering: orde 3. Het ensemble draagt bij aan de historische gelaagdheid. NB: Het portiersgebouw kon niet bezocht worden in het kader van deze Cultuurhistorische verkenning.

Boven: Portiersgebouw en wachthuisje. Foto’s MenA / Bureau Marineterrein. Onder: Tekening meeontworpen toegangspoort [BC AD Benthem Crouwel 1979-2009]

42

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Ketelhuis (010) Bouwjaar en architect onbekend Betreft een eenvoudige stenen loods. Waardering: basisorde. NB: Kon niet bezocht worden in het kader van deze cultuurhistorische verkenning.

43

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Wiskundig centrum (012) Gebouwd in de periode 1962-1966, tijdens de herinrichting van het Marine Etablissement, naar ontwerp van ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger. Gevels met voor de bouwperiode kenmerkende gestaalstraalde grindbetonplaten en oorspronkelijk stalen raampartijen. Sterke horizontale belijning met verticaal accent ter hoogte van het trappenhuis. Interieur is bij deze utilitaire gebouwen is sober, verbijzonderingen in de interieurafwerking alleen in het trappenhuis met een relatief hoogwaardige afwerking met natuurstenen vloertegels of houten betimmering. Waardering: orde 3, draagt bij aan de historische gelaagdheid; illustratief voor de naoorlogse ontwikkeling van het Marine Etablissement; ruimte om de grenzen van de transformatiemogelijkheden op te zoeken met behoud van het genoemde historisch gelaagde karakter. NB: Het wiskundig centrum kon niet bezocht worden in het kader van deze cultuurhistorische verkenning.

Wiskundig centrum. Foto MenA, juli 2017

44

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Koninklijke Marechaussee gebouw (014) In 2005 opgeleverde gebouw voor de Koninklijke Marechaussee. Architect: Wansleben Architekten. Valt buiten de herontwikkeling anno 2017. Niet bij de waardering betrokken. Niet binnen geweest

Koninklijke Marechaussee gebouw, foto MenA, 2017

45

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Provoosthuis (015) De provoost is de militaire ambtenaar die de bevoegdheid heeft van de regimentspolitie en derhalve belast is met de ordehandhaving en tucht. Het Provoosthuis is gebouwd in de periode 1962-1966, tijdens de herinrichting van het Marine Etablissement naar ontwerp van ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger. Rechthoekig gebouw van twee verdiepingen, met een lagere achterbouw van een verdieping. Gevels met voor de bouwperiode kenmerkende gestaalstraalde grindbetonplaten en oorspronkelijk stalen raampartijen. Sterke horizontale belijning met verticaal accent ter hoogte van het trappenhuis. Interieur is bij deze utilitaire gebouwen is sober, verbijzonderingen in de interieurafwerking alleen in het trappenhuis met een relatief hoogwaardige afwerking met natuurstenen vloertegels of houten betimmering. Aan de kadezijde zijn twee gevangeniscellen opgenomen. Op hoofdlijnen gaaf. Waardering: orde 3, draagt bij aan de historische gelaagdheid; illustratief voor de naoorlogse ontwikkeling van het Marine Etablissement; ruimte om de grenzen van de transformatiemogelijkheden op te zoeken met behoud van het genoemde historisch gelaagde karakter.

Voorgevel Provoosthuis

Zijgevel met achteraanbouw waarin de cellen zijn ondergebracht

Trappenhuis met kenmerkende afwerking.

Entree. Foto’s MenA juli 2017

46

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Marine Cantine Dienstgebouw – Marcandi (017) Gebouwd tussen 1966 en 1968, gedurende de tweede fase van de herinrichting van het Marine Etablissement, naar ontwerp van ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger. Utilitair gebouw van drie geschakelde laagbouwvolumes, verschillend van grootte. Gevels met voor de bouwperiode kenmerkende gestaalstraalde grindbetonplaten en oorspronkelijk stalen raampartijen. Sterke horizontale belijning met verticaal accent ter hoogte van het trappenhuis. Interieur is bij deze utilitaire gebouwen is sober, verbijzonderingen in de interieurafwerking alleen in het trappenhuis met een relatief hoogwaardige afwerking met natuurstenen vloertegels of houten betimmering. Op hoofdlijnen gaaf. Waardering: orde 3, draagt bij aan de historische gelaagdheid; illustratief voor de naoorlogse ontwikkeling van het Marine Etablissement; ruimte om de grenzen van de transformatiemogelijkheden op te zoeken met behoud van het genoemde historisch gelaagde karakter.

Gevelaanzichten Marcandi. Definitief ontwerp, bureau de Weger, 22 maart 1962. NA 2.12.56 - 8111

47

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Schietbaan (022) Utilitaire schietbaan in een langgerekt eenlaags bouwvolume. Betonconstructie met bakstenen gevels die later deels beplaat zijn. Met uitzondering van het gegolfde plafond (ivm akoestiek) geen architectonische of typologische bijzonderheden. Vermoedelijk ook periode De Weger. Tegenwoordig in gebruik als studio/atelier. De locatie tussen de voormalige TOKM (024) en het Oosterdok werkt verstorend. Waardering: basisorde

Boven: gevels exterieur Links: de voormalige schietbaan met gegolfd plafond, nu in gebruik is als studio/atelier. Foto’s MenA 2017

48

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Voormalig gebouw Technische Opleidingen Koninklijke Marine, en voormalige scheepstimmerwerkplaats (024) Gebouwd rond 1860 als scheepstimmerwerkplaats. Later in gebruik genomen voor de technische opleidingen van de Koninklijke Marine (TOKM). Rechthoekig bakstenen bouwvolume van twee verdiepingen, bekroond met een schilddak. Dit gebouw stond parallel aan de kademuur van het marineterrein van voor de grootschalige herontwikkeling in de jaren ‘60. Een van de weinige overgebleven gebouwen uit de tijd dat het hier nog de ’s Lands Werf was. Waardering: Monumentwaardig. Op de waarderingskaart van het Beschermd Stadsgezicht Amsterdam binnen de Singelgracht aangemerkt met een orde 2.

49

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Onderofficiersgebouw (025) Gelijksoortige functie als het Officiersgebouw (006), maar dan voor de onderofficieren. Bestemd voor een comfortabele legering van de onderofficieren. Pensionachtige opzet met gouden bal (recreatieve ruimtes als bar-restaurant en lounge voor onderofficieren), individuele slaapaccommodatie en dergelijke. Gebouwd tussen 1966 en 1968, gedurende de tweede fase van herinrichting van het Marine Etablissement, naar ontwerp van ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger. Rechthoekige laagbouw met daarop een torenvormig terugliggend bouwvolume. Deze opzet is gelijk aan het officiersgebouw. Waarschijnlijk oorspronkelijk opgetrokken uit betonsteen. Gebouw is gerenoveerd waarbij het exterieur geheel gewijzigd werd. Waardering: basisorde

Boven: Gevelaanzichten Onderofficiersgebouw Links: trappenhuis met nog oorspronkelijke afwerking. De rest van de interieurafwerking is, net als het exterieur geheel gewijzigd. Foto’s MenA juli 2017

50

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Legeringsgebouw (026) Gebouwd in ca. 1985 voor de huisvesting van korporaals en manschappen. Bestaat uit twee vleugels die onder een hoek ten opzichte van elkaar zijn geplaatst. De twee vleugels van vier verdiepingen zijn met elkaar verbonden door middel van een smaller tussenstuk. Opgetrokken uit betonsteen. Waardering: basisorde

Legeringsgebouw. Foto’s MenA, juli 2017

51

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

TOKM gebouw (027) Gebouw voor de Technische Opleidingen Koninklijke Marine. Gebouwd in de periode 1962 – 1966, tijdens de herinrichting van het Marine Etablissement en naar ontwerp van ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger. Twee op betonnen kolommen geplaatste, drie verdiepingen tellende bouwvolumes. Aan de achterzijde is een groot, een relatief hoog eenlaags bouwvolume geschoven waarin sportruimtes en goed geoutilleerde technische werkplaatsen. De volumes op de kolommen waren van oorsprong, identieke gebouwen, maar die zijn in de afgelopen jaren ieder afzonderlijk op verschillende wijze verbouwd/gerenoveerd, zowel wat de gevels als het interieur betreft. De afwerking van trappenhuizen en toegangspartijen bleef grotendeels intact. De toepassing van de betonnen kolommen past in de tijdgeest; dit concept van de befaamde Le Corbusier werd in Amsterdam het tien jaar eerder toegepast door A. Warners bij ’de Verfdoos’ in Nieuw West Waardering opgetilde bouwdelen: orde 2, draagt bij aan de historische gelaagdheid en vormt een krachtig stedenbouwkundig gebaar naar het Oosterdok/de stad; illustratief voor de naoorlogse ontwikkeling van het Marine Etablissement. Waardering lage bouwdeel: basisorde; draagt bij aan de historische gelaagdheid draagt bij aan de historische gelaagdheid. TOKM in 1966 (detail foto NA, CC0 919-7756

) Betonnen kolommen en toegangsportaal, foto MenA juli 2017

52

Gemeente Amsterdam

Boven: oorspronkelijke afwerkingen trappenhuizen en toegangsportaal

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Onder: de opmerkelijk hoge technische werkplaatsen. Foto’s MenA 2017

53

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Verbindingsschool van de Koninklijke Marine (028) Lesgebouw met seinvlaglesopbouw. Gebouwd in de periode 1962-1966 naar ontwerp van ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger. Tegenwoordig in gebruik voor Werving & Selectie. Vier verdiepingen tellend gebouw bestaand uit twee vleugels vormt de kopbebouwing van de insteekhaven. De vleugels verspringing ten opzichte van elkaar, waardoor de bebouwingswand meer ruimtewerking heeft gekregen. Het complex wordt bekroond door een uit het midden geplaatst seinvlaglesgebouw dat in vormgeving refereert aan scheepsbrug. Gevels met voor de bouwperiode kenmerkende gestaalstraalde grindbetonplaten en oorspronkelijk stalen raampartijen. Sterke horizontale belijning met verticale accenten ter hoogte van de trappenhuizen. Het interieur van De Verbindingsschool is verder enige jaren geleden gerenoveerd waarbij deels ook het plattegrond aangepast is. Verbonden met de VBS-kazerne door middel van een modern bouwvolume in donker staal en glas die het kenmerkende karakter van een open doorgaande ruimte met daarin vrijstaande gebouwen teniet doet. Het zet ook het de visuele relatie van het middenterrein naar het Oosterdok dicht.

Nieuwe dakopbouwen voor technische installaties doen – ondanks de terughoudende vormgeving en kleurstelling – eveneens afbreuk aan het oorspronkelijke eenvoudige concept van de sterke horizontale belijning met het seinvlaggebouwtje als accent. Waardering: orde 3, draagt bij aan de historische gelaagdheid; illustratief voor de naoorlogse ontwikkeling van het Marine Etablissement; ruimte om de grenzen van de transformatiemogelijkheden op te zoeken met behoud van het genoemde historisch gelaagde karakter.

Boven: Markante ligging van Verbindingsschool op de kop van de insteekhaven. Op de voorgrond het botenhuis. Links: Achtergevel en het seinvlaglesopbouw Foto’s MenA 2017

54

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

VBS-legeringsgebouw (029) Gebouwd in de periode 1962-1966 als legeringsgebouw voor studenten aan de verbindingsschool van de Koninklijke Marine en naar ontwerp van ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger. Rechthoekig bouwvolume van vier verdiepingen. Gevels met voor de bouwperiode kenmerkende gestaalstraalde grindbetonplaten en oorspronkelijk stalen raampartijen. Sterke horizontale belijning met verticale accenten ter hoogte van de trappenhuizen. Interieur is bij deze utilitaire gebouwen is sober, verbijzonderingen in de interieurafwerking alleen in het trappenhuis met een relatief hoogwaardige afwerking met natuurstenen vloertegels of houten betimmering. Verbonden met verbindingsschool door middel van modern bouwvolume in donker staal en glas die het kenmerkende open doorgaande karakter tussen de gebouwen en de visuele relatie met het water vanaf het middenterrein teniet doet. Onder het gebouw is een bunker. Waardering: orde 3, draagt bij aan de historische gelaagdheid; illustratief voor de naoorlogse ontwikkeling van het Marine Etablissement; ruimte om de grenzen van de transformatiemogelijkheden op te zoeken met behoud van het genoemde historisch gelaagde karakter.

VBS-kazerne, foto MenA juli 2017

55

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Bedrijfsrestaurant/Congrescentrum (030) In de basis een tweelaags omvangrijk kantinegebouw dat tussen 1964 en 1966 werd gebouwd naar ontwerp van ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger, en waarvan de architectonische uitwerking in handen was van Otto Sluizer. In 2004 gestript, ingrijpend verbouwd en gemoderniseerd. Daarbij werd aan de achterzijde (n/w) de verspringende gevelwand tot een geheel samengevoegd. De beelbepalende doorlopende balkons herinneren aan het oorspronkelijke ontwerp en hebben deels nog authentieke afwerkingsonderdelen. In de centrale hal zijn twee kunstwerken aanwezig. Allereerst een over twee verdiepingen doorlopend kleurrijk bakstenen reliëf dat onder andere aan de zee refereert en dat door Jo Klingers bij de oplevering is gemaakt. Daar tegenover hangt het door Else van der Burgt in 2004 vervaardigde kunstwerk Nasi Goreng, het vaste woensdaggerecht van de marine sinds soevereiniteit van Indonesië in 1949. In oplichtende letters –verwijzend naar morsecode– wordt over het leven op zee verhaald. Al in de bouwperiode kreeg het gebouw veel lof van collega-architecten. Zo blijkt uit de notulen van de 305e Directiebespreking (23 juli 1963) van Walraven, Bijlaard, Meijer, Mulder en Takkenberg dat men “positief [is] over de cantine, dat het geen groot blok is, maar een zeer fijn geleed gebouw met hoogtes en laagtes.

Als architecten verbijten zij zich wel eens dat hier alles op een dermate royale en luxe schaal wordt gebouwd, terwijl zij zelf tot en met worden uitgezogen door de R.G.D.”19 De getrapte gevels vorm(d)en een architectonische articulatie van de omringende open buitenruimte. Door de latere aanpassingen is deze werking verdwenen (noordwestzijde) of verminderd (zuidoostzijde).20 Waardering: basisorde wegens de ingrijpende verbouwingen

Bedrijfskantine net na oplevering . Uit ‘Kantine voor korporaals en manschappen op het marine-etablissement te Amsterdam’, Bouwkundig weekblad 1968.

Bedrijfskantine na de verbouwing, foto MenA juli 2017

19

20

Bakstenen reliëf van Jo Klingers in de hal, foto MenA juli 2017

SAA 5344 – 215, Notulen Directiebespreking gemeente Amsterdam, 23 juli 1963.

Zie ook, Bouwkundig weekblad 1968, pp. 218 – 220)

56

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Zeekadetkorpsgebouw (031) Gebouw dateert vermoedelijk van medio jaren ’40, begin jaren ’50, architect en oorspronkelijke functie vooralsnog onbekend. Klein rechthoekig bakstenen bouwvolume, bestaande uit een laag gedeelte met half schilddak, verbonden aan een hoger torentje met plat dak. In de inventarisatie van 1957 als volgt omschreven: Scheepsbeveiligingsschool. Goed gebouwtje. Bij het gebouw is een scheepsfragment opgesteld; geen waarde. Bevat traforuimte, controlekamer en brandspuitbergplaats. Afmetingen 3,2 x 6,5, hoog 6 m 5,3 x 5,6m, hoog 4 m. Nuttig vloeroppervlak: 31 m2 Waardering: Op de waarderingskaart van het Beschermd Stadsgezicht Amsterdam binnen de Singelgracht aangemerkt met een orde 3. Behoudenswaardig als een soort follie; draagt bij aan de historisch gelaagdheid van het Marine Etablissement.

Zeekadetkorpsgebouw, foto’s MenA juli 2017

Foto in het kader van de inventarisatie in 1957.

57

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Sportschool (034) Reguliere sporthal. Gebouwd in plaats van de jaren ‘60 sportschool die in 1987 is gesloopt. Waardering: basisorde

58

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Lesgebouw (039) Gebouwd rond 1985 als lesgebouw. Langwerpig bouwvolume in betonsteen van twee bouwlagen. Voorzien van een plat dak. Zet zichtlijnen van en naar het water dicht. Waardering: basisorde

Lesgebouw, foto MenA juli 2017

59

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Loods (040) Loods annex magazijn dateert van medio jaren ’90. Voordien stond op deze locatie de werkplaats van de technische opleidingen, de ‘ Vijf Beuken’. Waardering: basisorde

Loods, foto’s MenA juli 2017

60

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Depot Scheepvaart Museum (041) Gebouwd in 2001 als depot voor de collectie van het scheepvaartmuseum. Ontwerp van Liesbeth van der Pol. Langgerekt tweelaags betonnen bouwvolume met opmerkelijke titaniumgevelbekleding op een staalconstructie. De verhogingen herbergen functionele voorzieningen (zoals luchtbehandelingsinstallaties. Binnenzijde is functioneel gehouden en zorgvuldig afgewerkt met een bescheiden kleurpalet: het stalen skelet is in het zicht gelaten en rood geschilderd, het beton is kaal gehouden en daarnaast is er naturel hout toegepast. Vanuit het kantoor is zicht op de historische muur die het terrein afgrenst van de Kattenburgerstraat. In een boekje dat de architect bij gelegenheid aan Q. de Wijn gaf duidt zij het ontwerp als volgt: “Gebouw dat functioneel is maar zijn geheimen niet gelijk prijsgeeft”. Liesbeth van der Pol is een toonaangevende architect wiens werken een krachtige verschijningsvorm hebben dankzij de gekozen vorm, kleur en materiaal. Waardering: als orde 1, behoudenswaardig in – en exterieur.

Westgevel (boven)) en kantoor (onder) van het depot scheepvaartmuseum. Foto’s MenA 2017

61

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

62

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

BIJLAGE I – VERKENNING HISTORISCHE MUUR Verkenning van de muur van de voormalige Marinewerf aan de Kattenburgerstraat Datum: 5 juli 2017 Auteur: Coert Krabbe Bezoekdatum: 4 juli 2017 Architect: onbekend Ontwerpjaar: onbekend Bouwjaar: onbekend Opmerking Deze verkenning is door Monumenten en Archeologie gemaakt naar aanleiding van het verzoek van Stadsdeel Centrum om een quickscan. Alleen de voorzijde van de muur (aan de Kattenburgerstraat) kon worden bekeken. Stedenbouwkundige en cultuurhistorische context De muur vormt de oostelijke begrenzing van de voormalige Marinewerf, later Marine-etablissement, waarvan het Zee-magazijn (thans Scheepvaartmuseum) en het poortgebouw aan de Kattenburgerstraat (beide Rijksmonument) deel van uitmaakten. De muur ligt in het verlengde van de gevel van het poortgebouw. Het complex ligt aan de oude stadszijde van het Oosterdok, gelegen op het eiland Kattenburg, dat in 1658 werd aangeplempt als onderdeel van de Vierde Uitleg. Op het westelijk deel van het eiland werd een dok aangelegd, waar alle marineschepen voor onderhoud aanmeerden, en dat zich met de werven langs Kattenburg tot aan het IJ uitstrekte. Tot 1795 behoorde het Zee-magazijn tot het admiraliteitscollege van Amsterdam. In de Franse tijd werd het onderdeel van het complex van de Rijkswerf van de marine, waarvan het tot 1915 deel zou uitmaken.

In dat jaar werd besloten de bouw van schepen voortaan aan particuliere scheepsbouwers uit te besteden. De werf werd naar Den Helder verplaatst en een deel van het marineterrein werd aan scheepsbouwers en particulieren verhuurd; een ander deel bleef in gebruik bij de marine. Het marineterrein bleef na 1915 een geïsoleerd gebied, een enclave in de stad. Het oostelijk deel van Kattenburg bestond uit (arbeiders)woningen en bedrijfjes. Vanaf 1961 werd de buurt gesaneerd. Vrijwel alle historische bebouwing werd met de grond gelijk gemaakt en vervangen door nieuwbouw. De van oorsprong vrij smalle Kattenburgerstraat werd toen verbreed tot een verkeersweg die een verbinding vormt tussen de oostelijke binnenstad en de Piet Heinkade.

Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen Gemetselde muur die een overblijfsel is van aaneengesloten bebouwing aan de Kattenburgerstraat. Deze bebouwing bestond uit werk- en bergplaatsen van de Marinewerf. Een ongedateerde plattegrond in het Stadsarchief, mogelijk uit de vroege negentiende eeuw (Beeldbank 010056916946) toont deze aaneengesloten bebouwing die bestond uit een- en tweelaagse gebouwen en een paar grotere gebouwen met een begane grond, een verdieping en zolder. Een kaart van het terrein uit 1878 (Noord-Hollands Archief) laat zien dat slechts kleine wijzigingen in de opzet van de bebouwing waren aangebracht. Aan de noordzijde was, zoals blijkt uit de plattegrond, een fors kazernegebouw gerealiseerd. Na 1915 werd de bebouwing in fasen afgebroken, met handhaving van de achtergevels aan de Kattenburgerstraat. Deze vormen een muur en dragen zodoende bij aan het geïsoleerde karakter van het terrein. De muur laat een variëteit aan metselwerk zien. De oudste gedeelten (met klezoren) stammen mogelijk uit de zeventiende eeuw. Verder is er metselwerk dat gezien de steensoort en de dunne voegen uit de achttiende eeuw of vroege negentiende eeuw moet stammen. Verder is er 63

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

laatnegentiende-eeuws metselwerk te zien, onder meer in een toen aangebrachte doorgang die is gedateerd 1879 (deze is in de twintigste eeuw dichtgemetseld). Verder zijn meer doorgangen, steunberen en dichtgezette vensters zichtbaar. De plint is later gecementeerd, waarvoor een aantal lagen bakstenen is uitgehakt. De muur toont sporen van veel onderhoudswerkzaamheden (inboetingen, herstel van voegwerk). Toen in de jaren 1960 begonnen werd met de sloop en sanering van Kattenburg stonden nog twee gebouwen van de Marinewerf aan de Kattenburgerstraat overeind, een voormalige werkplaats en het kazernegebouw (bestaande uit een begane grond, twee verdiepingen, zolder en vliering). Deze werden toen ook gesloopt, met behoud van de achtergevel van de werkplaats. Het noordelijk deel van de muur is aan het eind van de twintigste eeuw vernieuwd. Verder is in de muur een nieuwe doorgang gemaakt naar het marineterrein. Conclusie De muur, die thans geen ordestatus heeft, vormt een waardevol overblijfsel van de bebouwing van de voormalige Marinewerf. Toen de werk- en bergplaatsen aan de Kattenburgerstraat in de twintigste eeuw geleidelijk aan werden gesloopt, zijn de achtergevels bewust gespaard. Hierdoor bleef het geïsoleerde karakter van het gebied gehandhaafd. Het noordelijke deel van de muur (dat uit de late twintigste eeuw stamt) heeft geen bouwhistorische waarde.

Het verdient aanbeveling om voor verdere planontwikkeling een bouwhistorische opname van de muur laten maken Bronnen en literatuur Stadsarchief, Beeldbank A. Lemmers, Van werf tot facilitair complex. 350 jaar marinegeschiedenis op Kattenburg, Den Haag 2005. Beeldmateriaal Op de voorgrond sloop van een voormalige werkplaats aan Kattenburgerstraat, op de achtergrond het nieuwe officiersgebouw http://beeldbank.amsterdam.nl/be eldbank/indeling/detail/start/192?q _searchfield=kattenburgerstraat OSIM00005001894

64

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Binnenterrein marineterrein met achtergevel van het poortgebouw aan de Kattenburgerstraat in 1956 http://beeldbank.amsterdam.nl/beeldbank/indeling/d etail/start/245?q_searchfield=kattenburgerstraat 010122025268

Geveltekening poortgebouw aan Kattenburgerstraat: http://beeldbank.amsterdam.nl/beeldbank/indeling/detail/start/249?q_searchfield=kattenburgerstraat 010056916958

Geveltekening poortgebouw (achterzijde) http://beeldbank.amsterdam.nl/beeldbank/indeling/detail/start/670?q_searchfield=kattenburgerstraat 010056916959

65

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Plattegronden van de bebouwing langs de Kattenburgerstraat: http://beeldbank.amsterdam.nl/beeldbank/indeling/detail/start/193?q_searchfield=kattenburgerstraat 010056916946

Renvooi plattegrond van de bebouwing langs de Kattenburgerstraat http://beeldank.amsterdam.nl/beeldbank/indeling/detail/start/254?q_searchfield=kattenburgerstraat 010056916947

66

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Renvooi plattegrond van de bebouwing langs de Kattenburgerstraat http://beeldbank.amsterdam.nl/beeldbank/indeling/detail/start/257?q_searchfield=kattenburgerstraat 010056916948 Onder: Renvooi http://beeldbank.amsterdam.nl/beeldbank/indeling/detail/start/266?q_searchfield=kattenburgerstraat 010056916955

67

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Plattegronden diverse loodsen http://beeldbank.amsterdam.nl/beeldbank/indeling/detail/start/258?q_searchfield=kattenburgerstraat 010056916945

Bebouwing marinewerf aan Kattenburgerstraat, 1968-1973: http://beeldbank.amsterdam.nl/beeldbank/indeling/detail/start/300?q_searchfield=kattenburgerstraat 010122025232

68

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Bebouwing aan Kattenburgerstraat (met op de voorgrond het poortgebouw, op de achtergrond het kazernegebouw) http://beeldbank.amsterdam.nl/beeldbank/indeling/detail/start/538?q_searchfield=kattenburgerstraat 10009A004845

Bebouwing aan Kattenburgerstraat (met links het poortgebouw) http://beeldbank.amsterdam.nl/beeldbank/indeling/detail/start/655?q_searchfield=kattenburgerstraat 010122025235

69

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Kattenburgerstraat, richting Scheepvaartmuseum met rechts het kazernegebouw http://beeldbank.amsterdam.nl/beeldbank/indeling/detail/start/729?q_searchfield=kattenburgerstraat 10009A004840

70

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Kattenburgerstraat vanaf Dijksgracht naar zuiden, 1969 http://beeldbank.amsterdam.nl/beeldbank/indeling/detail/start/580?q_searchfield=kattenburgerstraat 10009A004846

Kadastrale kaart kattenburg en wittenburg, 1850 http://beeldbank.amsterdam.nl/beeldbank/indeling/detail/start/29?q_searchfield=kattenburg 010033000088

71

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Kaart oostelijke eilanden en latere marineterrein, 1674, Stoopendaal http://beeldbank.amsterdam.nl/beeldbank/indeling/detail/start/277?q_searchfield=kattenburg KOKA00320000001

72

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

BIJLAGE II BELEIDSKADER Naar aanleiding van de Modernisering van de Monumentenwet en de wijziging van artikel 3.1.6 van het Besluit ruimtelijke ordening (Bro, d.d.17 juni 2011, staatsblad 5 juli 2011, nr 339) dient per 1 januari 2012 bij het maken van bestemmingsplannen een beschrijving te worden opgenomen “van de wijze waarop met de in het gebied aanwezige cultuurhistorische waarden en in de grond aanwezige of te verwachten monumenten rekening is gehouden”. In de toelichting van de Bro staat dat dit betekent dat gemeenten een analyse moeten verrichten van de cultuurhistorische waarden en daar conclusies aan verbinden die in een bestemmingsplan verankerd worden. Dit vermindert de noodzaak tot het aanwijzen van nieuwe beschermde monumenten omdat aan het belang van de cultuurhistorie dan waarde wordt toegekend via het proces van de ruimtelijke ordening. Voor Amsterdam komt het verankeren van de cultuurhistorie in het proces van ruimtelijke ordening en transformatieopgaven ook aan bod in de Beleidsnota ‘Ruimte voor Geschiedenis’ (vastgesteld 13 april 2005) en ‘Spiegel van de Stad, visie op het erfgoed van Amsterdam’ (vastgesteld 14 november 2011) en in ‘Erfgoed voor de stad, agenda voor het erfgoed in een groeiend Amsterdam’(vastgesteld 5 juli 2016) .

De Informatiekaart Landschap en Cultuurhistorie van de provincie Noord-Holland is een geografische uitwerking van de Leidraad Landschap en Cultuurhistorie (besluit d.d.21 juni 2010). De kaart geeft in zijn algemeenheid informatie over landschapstypen, aardkundige waarden, cultuurhistorische objecten/monumenten, archeologische verwachtingen en structuurdragers als militaire structuren en historische dijken. Deze informatiekaart is voor wat betreft bovengrondse cultuurhistorische waarden vooral gericht op gemeenteoverschrijdende zaken. Het is daarom niet gericht op de specifiek Amsterdamse waarden, en het geeft daar dan ook geen beeld van. Behalve voornoemde instrumenten als bestemmingsplannen, beschermde stadsgezichten en monumenten, hanteert Amsterdam welstandsbeleid dat gericht is op een zorgvuldige omgang met de architectuur en het gevelbeeld. Daarvoor zijn voor grote delen van de stad welstand ordekaarten gemaakt – per orde gelden specifieke kwaliteitseisen. Bij elkaar vormt dat een getrapt beschermingsbeleid.

73

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

74

Gemeente Amsterdam

C 17-53 Januari 2018 CHV Marine Etablissement

Bronnen & Literatuur

Bureau Monumenten & Archeologie, Archeologisch Bureauonderzoek Marine-etablissement, Amsterdam 2010. A. Lemmers, Van Werf tot Facilitair Complex. 350 jaar Marinegeschiedenis op Kattenburg, Den Haag 2005. Architecten- en ingenieursbureau ir. F.C de Weger, ‘Marine-etablissement te Amsterdam’, Bouw 27/28, nr. 8 (juli) 1967, pp. 1022 – 1027 Ir. F.C de Weger, ir. O. Sluizer, ‘Kantine voor korporaals en manschappen op het marine-etablissement te Amsterdam’, Bouwkundig weekblad 1968, pp. 218 – 220) Jan Benthem, Wim Crouwel, Kirsten Schipper, BC AD, Benthem Crouwel 1979-2009, Rotterdam, 2009

(p. 228-229) Nationaal Archief (NA) 2.12.56 inventarisnummers 8024 – 8034, 8111, 8173, 133, 1285, 5243 Nationaal Historisch Archief (NL-HaNA) /afbeeldingencollectie op gahetna.nl Nederlands Instituut voor Militaire geschiedenis / beeldbank op nimh-beeldbank.defensie.nl/beeldbank Rijksvastgoedbedrijf: basisplattegronden en gebruiksfuncties van de situatie rond 2015; bouwtechnische, elektrotechnische, werktuigbouwtechnische tekeningen van Bureau De Weger uit de jaren zestig en Stadsarchief Amsterdam (SAA) 5213 inventarisnummers 20282, 2089, 1228, 5344 inventarisnummers 294, 215, Beeldbank BWT archief stadsdeel centrum 09192 en 09550

http://www.bam.com/nl/over-bam/geschiedenis

Dhr. Quinten de Wijn, van 1989 - 1998 in de functie van DMKM/HBOUTER werkzaam bij de Koninklijke Marine en verantwoordelijk voor al het vastgoed.

Colofon Datum: 31 januari 2018 Status: Definitief Redactie: Jeroen Schilt, Karin Westerink Tekst: Hester Aardse, Victorien Koningsberger Met dank aan: Quinten de Wijn © Monumenten en Archeologie, Gemeente Amsterdam, 2018 Postbus 10718, 1001 ES Amsterdam, 020-2514900 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op enigerlei andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van M&A. M&A aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek.

75