1. Volt - Dossier logistiek over water 15 mei 2025.pdf

Dossier Logistiek over Water

‘Stop met starten, start met afronden!’ Context, overwegingen en Volt’s conclusies over de kenmerkende modaliteit in Amsterdam.

Inhoudsopgave Samenvatting​ Inleiding​ Context​ Overwegingen​ Volt’s Conclusie​

2 4 5 15 23

1

Samenvatting Servicemonteurs geven aan de stad links te laten liggen door toenemende drukte en onderhoud aan de weg. Als servicemonteurs wel op opdrachten ingaan kunnen zij bij spoedgevallen vaak niet snel genoeg op locatie zijn1. Ook de bevoorrading van de horeca over de weg is onbetrouwbaarder geworden door files, dat geeft een ondernemer die meedoet aan een pilot voor watertransport aan2. De bevoorrading van diensten en goederen in de stad staat dus onder druk. Op termijn kan het hierdoor steeds vaker voorkomen dat de alledaagse behoeften van Amsterdammers niet in de schappen liggen of om andere redenen niet beschikbaar zijn. De oorzaak van de toenemende druk op de stadslogistiek is duidelijk. De bevolking, economie en het toerisme in onze stad groeien ontzettend hard. Sinds 2008 kwamen er elk jaar meer dan 10 duizend nieuwe Amsterdammers bij3. Tussen 1995 en 2023 was de economie van Amsterdam met 132% bijna 2 keer zo hard gegroeid als in de rest van Nederland4 en in 2023 werden na een korte afwezigheid van bezoekers tijdens corona wederom records gezet voor het aantal toeristen en hun gemiddelde verblijfsduur5. Om deze groei mogelijk te maken groeide tussen 2013 en 2019 de totale hoeveelheid goederen die in Amsterdam geladen en/of gelost werden daardoor met bijna 100 duizend ton6.

De gemeente is daarom al een tijdje op zoek naar mogelijkheden om de mobiliteit in de stad efficiënter in te richten en de impact hiervan op de betrouwbaarheid van bevoorrading, maar ook op de leefbaarheid, veiligheid en duurzaamheid van de stad te minimaliseren zijn innovatieve en creatieve oplossingen nodig. Het programma Smart Mobility 2019-2025 speelde hierin een grote rol. In dat document kwamen nieuwe kansen naar voren voor een modaliteit die lange tijd centraal stond in de Amsterdamse mobiliteit en haar identiteit en waarvan de sporen ook vandaag nog te vinden zijn in haar aanzicht: logistiek over water. In een emissieloze omgeving kan logistiek over water transportbewegingen duurzamer en stiller doen en haalt het vrachtwagens en dus druk van de weg. Dat laatste is extra voordelig doordat zwaar vrachtverkeer relatief vaak betrokken is bij verkeersongelukken en voor relatief veel slijtage aan de weg zorgt. Minder vrachtwagens betekent dus een veiligere stad en minder hinder en kosten door onderhoud. Tot slot wordt met logistiek over water efficiënter gebruikgemaakt van de ruimte in een stad waar een tekort aan ruimte al een grote uitdaging is. De grachten liggen er ten slotte al en als er minder over de weg gaat is er ook minder wegdek nodig. Het aantrekkelijk maken van logistiek over water vereist aandacht van de gemeente.

Om de hergeboorte van deze kenmerkende modaliteit in onze stad te realiseren moet de gemeente 1

Telegraaf - Loodgieters boycotten Amsterdamse binnenstad Zoev City - Bevoorrading Nieuwmarkt over water 3 Parool - Het Amsterdam van 2020: vol, druk en gewilder dan ooit 4 CBS - Amsterdam aanjager economische groei in de periode 1995-2019 5 Parool -Nog nooit zoveel bezoekers in Amsterdam als in 2023 (en toeristen blijven langer) 6 CBS - Goederenvervoer Amsterdam 2013-2019 2

2

investeren in de infrastructuur, kennis, samenwerking in en met de markt en zijn aanpassingen in de regelgeving nodig. Daarom heeft de gemeente al verschillende documenten gepubliceerd met daarin haar plannen en ambities voor logistiek over water. Het belangrijkste document was het Uitvoeringsplan Logistiek over Water 2020. Inmiddels lijkt de uitvoering van de plannen en ambities op de achtergrond te zijn geraakt. Verschillende beloften uit het document zijn niet waargemaakt. Watertransport kent enkele aspecten waarin zij uitblinkt ten opzichte van haar concurrenten. Effectief beleid om transport over water aantrekkelijker te maken voor ondernemers zet daarom in op deze sterkste punten en de sectoren die daarbij het meeste baat hebben. Het belangrijkst zijn de grote schaalvoordelen bij watertransport. Verder is er hogere betrouwbaarheid van de levertijden, kan laden en lossen sneller en efficiënter en sluit het beter aan op verticaal transport op locatie. Dankzij deze voordelen maakt de bouw in Amsterdam al steeds meer gebruik van watertransport. Bij de horeca en afvalverwerking zijn in pilots ook positieve resultaten zichtbaar. De gemeente heeft enkele unieke kwaliteiten waardoor zij veel kan winnen bij aantrekkelijker watertransport en het aantrekkelijk maken voor haar makkelijker is.

Zo heeft zij zelf een aanzienlijk aandeel in transportbewegingen bij afvalverwerking, kade- en wegonderhoud en andere aanbestedingen. Ook heeft zij veel contactmomenten met potentiële gebruikers waar zij de modaliteit onder de aandacht kan brengen, de overstap kan stimuleren en obstakels daarbij kan identificeren. Zij kan van deze kwaliteiten gebruik maken om in relatief korte tijd de schaal te creëren waarbij serieuze schaalvoordelen ontstaan. Tot slot is zij natuurlijk verantwoordelijk voor de realisatie van publieke waarden zoals duurzaamheid, leefbaarheid en veiligheid en kan zij door middel van regelgeving de modaliteit watertransport competitiever maken ten opzichte van haar concurrent op de weg Volt Amsterdam wil, met oog op de toenemende druk op de stadslogistiek en de genoemde voordelen, dat de gemeente haar beloftes nakomt, dat de uitvoer weer wordt opgepakt en wordt bijgesteld op basis van nieuwe inzichten en ontwikkelingen en dat er structurele maatregelen worden genomen om te voorkomen dat de uitvoer wederom op de achtergrond raakt. Dit dossier is het resultaat van een uitgebreid traject aan gesprekken met verschillende betrokken partijen en experts en een uitgebreide verkenning van alle kennis en beleidsdocumenten bij watertransport. Het geldt als startpunt voor een belangrijke discussie en als onderbouwing van enkele moties.

Dit document bevat daarom een uiteenzetting van de context bij het onderwerp, waarin belangrijke beleidsdocumenten en inzichten uit pilots worden gepresenteerd, en de belangrijkste afwegingen bij het onderwerp.

3

Inleiding Amsterdam heeft een rijke geschiedenis van goederenvervoer over water. Hieraan heeft zij onder andere haar uitgebreide netwerk aan grachten te danken. De hijsbalken en grote luikramen, waarmee goederen van het water lange tijd werden opgeslagen in pakhuizen aan de grachten, kenmerken nu nog steeds de Amsterdamse architectuur. De gemeente maakte tot in de jaren 80 nog gebruik van het water voor haar eigen transportbewegingen, met name bij de afvalverwerking. Logistiek over water had zo lange tijd een erg belangrijke rol in de identiteit en ontwikkeling van de stad. Sinds de Tweede Wereldoorlog werd wegtransport steeds goedkoper en efficiënter. Watertransport verloor hierdoor steeds vaker de concurrentiestrijd en tegenwoordig worden de grachten vooral gebruikt voor toeristische rondvaarten, als het lekker weer voor de pleziervaart en op Koningsdag en Pride wordt er op de grachten een mooi feestje gebouwd. Recente ontwikkelingen creëren nieuwe kansen voor de kenmerkende modaliteit. Dit komt door de opkomst van emissievrije motoren en de ontzettend harde groei van onze stad. Om de groeiende omvang van de stadslogistiek ook in de toekomst mogelijk en betaalbaar te houden en tegelijkertijd grote negatieve effecten op bijvoorbeeld duurzaamheid en leefbaarheid te beperken zijn nieuwe, creatieve oplossingen nodig. Logistiek over water zal hierin een rol moeten spelen.

De gemeente erkent in verschillende documenten de urgentie en maakt plannen, maar de uitvoering daarvan lijkt op de achtergrond te zijn geraakt. Daarom heeft Volt Amsterdam de laatste maanden gesproken met experts en betrokken partijen, resultaten uit onderzoeken verzameld en gerelateerde beleidsdocumenten van de gemeente doorgenomen. Met de verzamelde kennis en inzichten is dit dossier opgesteld met daarin allereerst een uiteenzetting van de context bij het onderwerp. In dat hoofdstuk worden belanghebbenden gepresenteerd en de belangrijkste beleidsdocumenten en resultaten uit pilots op een rijtje gezet. Vervolgens worden de belangrijkste overwegingen die gemaakt moeten worden gepresenteerd en tot slot is er een hoofdstuk met de conclusies van Volt, waarop dus enkele moties zijn gebaseerd.

4

Context In dit hoofdstuk wordt de belangrijkste context bij transport over water besproken. Allereerst worden belanghebbenden beschreven en verder worden de belangrijkste documenten met betrekking tot het huidige beleid en enkele resultaten van watertransport besproken.

Belanghebbenden Amsterdammers Amsterdammers hebben in de eerste plaats baat bij betrouwbare en betaalbare bevoorrading, ongeacht hoe ze in de winkel terechtkomen. Niemand vindt het fijn wanneer de schappen met hun dagelijkse producten leeg zijn. Vooral bij verse producten, die bijna dagelijks geleverd moeten worden bij supermarkten om ook echt vers te zijn, kan een vertraagde of overgeslagen levering snel voor lege schappen en gefrustreerde Amsterdammers zorgen. De kosten van bevoorrading komen terug in bijvoorbeeld de prijzen van boodschappen voor Amsterdammers en bevoorrading over water kost in veel gevallen meer. Wanneer er net als bij wegtransport serieus wordt geïnvesteerd in de modaliteit, kunnen echter steeds vaker situaties ontstaan waar het tegendeel geldt. Verder heeft de Amsterdammer baat bij verschillende publieke waarden waar zij dagelijks mee te maken hebben. De keuze tussen water- en wegtransport beïnvloedt een aantal van deze publieke waarden. ●​ Duurzaamheid: Op een boot passen veel meer goederen dan in een vrachtwagen. Hierdoor kan dezelfde hoeveelheid goederen met minder transportbewegingen worden vervoerd. Dit zorgt voor minder uitstoot van CO2, stikstof en fijnstof en is dus goed voor klimaat, milieu en de luchtkwaliteit. ○​ Dit geldt alleen voor de vergelijking tussen weg en watertransport waarbij beide elektrisch en emissievrij plaatsvinden.

Traditionele motoren op vaartuigen zorgen namelijk voor veel meer emissies dan de traditionele motoren op vrachtwagens, met name in de vorm van stikstof en fijnstof. ○​ In grote delen van de stad zijn deze emissievrije motoren al verplicht. Toch zien we in pilots dat besparingen op emissies in deze delen van de stad vaak deels worden uitgewist door extra uitstoot bij vervoer over het IJ, waar op biomassa gevaren wordt. Voor de gezondheid van Amsterdammers is dit overigens nog steeds beter omdat de afstand tot woongebied daar groter is. ●​ Geluidsoverlast: Vrachtwagens maken veel geluid. Hoewel dit dankzij de motoren minder erg is bij emissievrije vrachtwagens, maken de banden nog steeds veel geluid en zijn emissievrije vaartuigen dus het stilst. Dit geldt niet voor traditionele vaartuig motoren, die juist extra luid zijn. ●​ Verkeer: De wegen in de binnenstad zijn overbelast. Hierdoor ontstaan files en onveilige verkeerssituaties. Vrachtwagens zijn ook relatief vaak betrokken bij verkeersongelukken. Door meer gebruik te maken van transport over water zijn er minder vrachtwagens nodig, wordt de druk op de weg verlicht en de verkeersveiligheid verhoogd. 5

○​ Dit kan (deels) tenietgedaan worden als de weg door de verlichte druk weer aantrekkelijker wordt. Amsterdammers pakken dan weer sneller de auto en bedrijven vinden het dan minder erg om een vrachtwagen extra in te zetten. ●​ Kade- en wegonderhoud: Transport over de weg in de binnenstad zorgt voor veel schade en dus onderhoudskosten aan (kade)wegen en bruggen, met name in de binnenstad. Watertransport zorgt in mindere mate ook voor schade aan de kades, met name bij het laden en lossen. De onderhoudskosten worden gedekt met het belastinggeld van de Amsterdammer. ●​ Verkeersdruk op het water: Wanneer er meer transportboten rondvaren wordt het drukker op de grachten. Amsterdammers die op een mooie dag het water op gaan kunnen hier last van hebben.

Gebruikers Gebruikers van goederentransport, zoals ondernemers, bedrijven, maar ook de gemeente, hebben baat bij een ruim assortiment aan betrouwbare en betaalbare transportopties die op verschillende behoeften en situaties aansluiten. Hoewel wegtransport momenteel vaak financieel aantrekkelijker is, is dat niet vanzelfsprekend en kan de gemeente dit beïnvloeden. -​ Watertransport wordt relatief goedkoper wanneer er meer per vaart vervoerd kan worden. -​ Loonkosten worden lager als de kwaliteit van de laad- en loslocatie stijgt waardoor het laden en lossen sneller kan. -​ Als de afstand tussen laad- en loslocatie en bestemming laag blijft, blijven de kosten voor de laatste meters over de weg laag. -​ Tot slot is het voor watertransport vaak goedkoper om aan milieu- leefbaarheidsregels te voldoen omdat haar impact al minder groot is. Verder bezit watertransport bepaalde kwaliteiten die voor ondernemers in bepaalde situaties extra baten kunnen opleveren. -​ Faalkosten in de keten: Uit pilots in de bouw en de horeca blijkt dat er bij watertransport minder snel sprake is van faalkosten in de keten. Dit komt onder andere doordat de levertijden bij watertransport mede dankzij de lagere drukte op het water betrouwbaarder zijn7. Bepaalde sectoren zijn gevoeliger voor faalkosten dan andere sectoren.

-​ Faalkosten in de keten maak je ook mee in het OV, als je de trein met een minuut mist ben je vaak een half uur te laat, als de keten, in dit geval het aantal overstappen, langer is kan vertraging de overstap verstoren. De faalkosten van 1 minuut te laat van huis gaan zijn zo dankzij de tijdsafhankelijkheid van de verschillende schakels in de keten opgelopen tot een uur. Des te meer schakels er in de keten zijn en des te groter de tijdsafhankelijkheid daarvan, des te groter zijn de potentiële kosten. 7

Zoev City - Bevoorrading Nieuwmarkt over water

6

-​

-​

-​

In de bouw moeten bouwstoffen soms voor een bepaalde tijd gebruikt worden, anders kan het de dag daarna pas. Als de dag erna het weer niet gunstig is, loopt de vertraging verder op. Bij een strakke planning kan zo het hele bouwproject vertraging oplopen. Laden en lossen: Het laden en lossen gaat bij watertransport sneller dan bij wegtransport, dit bespaart überhaupt loonkosten, maar als er tijdsdruk is kan watertransport hierdoor extra aantrekkelijk worden8. Verticaal transport: Verticaal transport is transport in de hoogte. In dit geval gaat het dan over situaties waar (tijdelijke) liften of kranen nodig zijn, bijvoorbeeld bij de bouw van gebouwen met meerdere verdiepingen. Uit pilots blijkt dat dit vaak efficiënter gaat bij bevoorrading over water. Transport over water moet dan wel in een vroeg stadium in de planning zijn opgenomen, anders kan een kraan of tijdelijke lift juist in de weg staan bij het ontladen9.

Gemeente De gemeente Amsterdam heeft op de eerste plaats een belang bij het onderwerp dankzij haar basistaken. Dit is de volksvertegenwoordiging, vertegenwoordiger van het algemeen belang en beheerder van de publieke ruimte en dus haar grachten. Als volksvertegenwoordiger gelden de belangen van de Amsterdammer ook voor de gemeente. Als vertegenwoordiger van het algemeen belang is zij ook verantwoordelijk voor bijvoorbeeld de economie, die onder andere gevormd wordt door de beschikbare transportmethoden, en het milieu. Als beheerder van de openbare ruimte heeft de gemeente ook de verantwoordelijkheid om de grachten te reguleren. Verder is de gemeente verantwoordelijk voor het onderhoud van de wegen en kades, die bij meer watertransport minder onderhoud vereisen, en is zij zowel direct als via aanbestedingen gebruiker van transport bij haar eigen activiteiten, waardoor de gebruikersbelangen ook voor de gemeente gelden. Aanbieders Aanbieders willen graag winst maken door transport over water aan te bieden. Zij hebben baat bij opdrachten vanuit de gemeente, zowel direct als via aanbestedingen, meer coördinatie op het water, investeringen in de infrastructuur van de modaliteit en meer ruimte in de regelgeving. Om zo effectief mogelijk te investeren heeft de branche bovendien baat bij duidelijkheid en betrouwbaarheid in de visie, het beleid en de uitvoering daarvan van de gemeente.

Aanbieders zien veel potentiële baten voor de gemeente en de samenleving en willen daarom dat de gemeente hierin verantwoordelijkheid neemt. Organisaties als AORTA en Zoev City zijn al betrokken bij verschillende gemeentelijke pilots in Amsterdam, maar ook in bijvoorbeeld Utrecht. Ondernemers Ondernemers hebben baat bij extra keuze bij hun transportbewegingen en een verlichting van de druk op het wegverkeer. Meer keuze betekent betere aansluiting op bepaalde specifieke behoefte en een verlichting van de verkeersdruk betekent minder reistijd en andere extra kosten 8 9

TNO - Rapportage Amsterdam Vaart! TNO - Rapportage Amsterdam Vaart!

7

voor het opereren in de binnenstad. Servicemonteurs weigeren door deze extra uitdagingen al steeds vaker opdrachten in de binnenstad10. Passagiers Vaart De passagiersvaart exploiteert het water door mensen over het water te verplaatsen en wil om de winst te maximaliseren genoeg ruimte hebben. Op de grachten gaat het daarbij hoofdzakelijk om rondreizen voor toeristen, die zich met name in de zomer en in de weekenden langs toeristische trekpleisters concentreren. Op deze plekken is het daardoor erg druk en moet de gemeente ruimte creëren om watertransport aantrekkelijk te maken. Dit gaat ten koste van de winst op de rondreizen.

10

Telegraaf - Loodgieters boycotten Amsterdamse binnenstad

8

Huidig beleid De gemeente heeft in verschillende documenten haar ambities en plannen uitgesproken voor logistiek over water en in sommige documenten zijn ook al concrete resultaten naar voren gekomen. Alle relevante informatie komt echter niet samen op een logische plek die ook up to date is. Het dossier is dus erg versnipperd. In dit hoofdstuk staan de belangrijkste documenten met de belangrijkste punten op een rijtje. Het eerste relevante document is het Programma Smart Mobility, hierin werden verschillende ambities vastgelegd om de mobiliteit in de stad te verbeteren en te vernieuwen. Transport over water speelde daar ook een rol in. In 2020 werden in de nota Varen deel 2 voor het eerst specifiek maatregelen voor watertransport opgesteld die later dat jaar werden uitgewerkt in het tweede document dat wij hier behandelen: het Uitvoeringsplan Transport over Water. De plannen waren allemaal voor de periode tot en met 2022 waarna het uitvoeringsplan geëvalueerd zou worden. Een concrete evaluatie ontbreekt nog steeds, maar de (tussentijdse) resultaten uit enkele geplande pilots werden wel meegenomen in het derde document: Amsterdam Vaart! Hierin werden de inzichten uit 23 initiatieven voor transport over water tussen 2018 en 2023 samengebracht. Tot slot komt het Stedelijk Werkplan Logistiek 2023-2025 aan bod. Hierin worden opnieuw plannen gepresenteerd voor transport over water.

Programma Smart Mobility11 In 2019 presenteerde Amsterdam het Programma Smart Mobility. In het programma werd vastgelegd hoe de stad de regie zou nemen op alle mobiliteitsstromen voor de periode 2019-2025. Het programma werd gekenmerkt door 3 ambities die elk relevant zijn voor transport over water: 1.​ Amsterdam is smart mobility stad nummer 1. ●​ De gemeente wil betekenis geven en voorwaarden stellen aan deelmobiliteit. ●​ Door de relatieve omvang van transportvaartuigen ten opzichte van vrachtwagens kunnen deze vaker gedeeld worden door verschillende ondernemingen. Later wordt duidelijk dat dit een grote rol kan gaan spelen bij de modaliteit. 2.​ Alle Amsterdammers, bezoekers en goederen reizen schoner en slimmer. ●​ De gemeente wil Amsterdammers verleiden tot beter reisgedrag door aantrekkelijke alternatieve keuzes te geven. ●​ Door op slimme wijze transport over water met emissievrije boten aantrekkelijk te maken voor ondernemers en bedrijven kunnen goederen met minder negatieve externe effecten vervoerd worden. 3.​ Amsterdam heeft regie op het digitale mobiliteitssysteem. ●​ De gemeente wil de verkeerscentrale verder ontwikkelen om beter te managen. ●​ Amsterdam maakt sinds 2017 gebruik van de digitale gracht.

11

Amsterdam - Programma Smart Mobility

9

○​ De digitale gracht is een dashboard waar informatie vanuit slimme camera’s en sensoren langs de grachten en voorspellingen van AI over de situatie op de Amsterdamse grachten samenkomen. ○​ Waternet en handhaving kunnen deze gegevens gebruiken om het beheer van en handhaving op het water effectiever vorm te geven. Bijvoorbeeld door vaarroutes toe te wijzen die op elkaar zijn afgestemd voor maximale doorstroom en door boetes uit te schrijven voor te hard varen op basis van de met de digitale gracht vastgestelde snelheid. In het kader van deze ambities zou de gemeente transport over water als alternatief verkennen en werd de digitale gracht gepresenteerd. Inmiddels zijn we in het laatste jaar van dit programma. Toch valt er nog genoeg te doen binnen het thema smart mobility en de ambities voor transport over water. De gemeente zou daarom kunnen overwegen dit programma te verlengen. Uitvoeringsplan Transport over water - 202012 Op 20 mei 2020 legde gemeenteraad in de Nota varen deel 213 maatregelen vast om transport over water te stimuleren. Op 17 november 2020 presenteerde de gemeente als uitwerking daarvan het Uitvoeringsplan Transport over Water. In het document werd wederom de ambitie vastgelegd om transport over water te stimuleren ten behoeve van “een aantrekkelijke, leefbare, gezonde, veilige en bereikbare stad voor iedereen”.

Het streven van het uitvoeringsplan was om in de toekomst transport over water serieus mee te kunnen nemen in brede afwegingen over de vorm van transport per stedelijke transportstroom. Een brede afweging betekent dat er niet alleen naar financieel of economisch belang gekeken wordt, maar ook naar publieke waarden als duurzaamheid en leefbaarheid. De gemeente kiest in het rapport voor een stapsgewijze aanpak en presenteert de maatregelen voor de eerste stap: het leggen van een goede basis en het verzamelen van kennis. De eerste stap zou tot en met 2022 duren en werd gekenmerkt door 4 aspecten: 1.​ Uitwerken vergunningenstelsel; ●​ Door in samenspraak met de branche nieuwe vergunningen vorm te geven en relevante vergunningen in één loket samen te brengen; ●​ Door waterverkeer d.m.v. regelgeving goed te spreiden; 2.​ Uitbreiden voorzieningen voor laden en lossen; ●​ Er worden, op basis van de vraag en gesprekken met de branche, laad- en losplaatsen toegevoegd en/of opgewaardeerd; ●​ Definiëring van standaard kaders die bij renovering worden toegepast; ●​ Digitaal toegankelijke info over de locaties en hun eigenschappen; 3.​ Faciliteren van initiatieven en pilots; ●​ 5 verschillende projecten en begeleiding van initiatiefnemers; 12 13

Amsterdam - Uitvoeringsplan Transport over water Amsterdam - Nota varen deel 2

10

●​ Verzamelen van kennis; ●​ Eventueel extra pilots vanaf 2021; 4.​ Monitoring en evaluatie; ●​ Amsterdam neemt de monitoring van de grachten over en maakt daarbij gebruik van de digitale gracht; ●​ Eind 2022 komt een evaluatie van het uitvoeringsplan; Eind 2022 zou een evaluatie opgesteld worden. Inmiddels is het begin 2025 en is die nergens te vinden. Van het ontwikkelen van een loket voor de relevante vergunningen en het uitbreiden van voorzieningen lijkt ook weinig terechtgekomen te zijn. Stedelijk Werkplan Logistiek 2023-202514 Ook in het Stedelijk Werkplan Logistiek 2023-2025 worden plannen gepresenteerd voor transport over water. Hoewel er enkele nieuwe initiatieven in staan, stond een groot deel al in het uitvoeringsplan voor de periode 2020-2022. Hoewel het goed is dat de gemeente deze plannen dus nog niet vergeten is, is het gek om deze plannen opnieuw te presenteren voor een nieuwe periode zonder te evalueren waarom dit in de eerdere termijn niet gelukt is. De TNO heeft in haar rapportage ‘Amsterdam Vaart!’ Wel de resultaten van verschillende pilots en initiatieven in kaart gebracht waaronder pilots die naar aanleiding van het uitvoeringsplan zijn gestart.

Resultaten uit pilots & initiatieven - Amsterdam Vaart!15 In de periode 2018 tot 2022 heeft de TNO als onderdeel van het programma Amsterdam Vaart! in totaal 23 transportstromen over water gevolgd om inzicht te krijgen over de kansen en uitdagingen bij transport over water. In 2023 publiceerde TNO de resultaten in de Rapportage Amsterdam Vaart! Het ging daarbij in de eerste plaats over bouwtransport, maar in 2021 en 2022 werden ook 3 afvalpilots en één horecapilot gevolgd. Alle drie de categorieën zijn relatief aantrekkelijk voor watertransport omdat er snel schaal gecreëerd kan worden. Schaal is de belangrijkste bron van financiële besparingen voor watertransport ten opzichte van wegtransport. Hier gaat deze nota in het hoofdstuk ‘overwegingen’ uitgebreidt op in. Bouwtransport Bij initiatieven en pilots voor bouwprojecten zijn verschillende kansen naar voren gekomen om transport in brede zin effectiever te maken. De resultaten laten zien dat transport over water in de bouw beter is voor het klimaat en milieu, de verkeersdruk in de binnenstad verlicht en schade aan wegen, kades en bruggen voorkomt. Door te kiezen voor bouwtransport over water in plaats van over de weg zijn in de binnenstad in 3 projecten 347 duizend wegkilometers voorkomen en de uitstoot van 340 ton CO2, 660 ton stikstof en bijna 20 ton fijnstof voorkomen.

Op het traject tussen producent en bouwplaats zijn in 2 projecten 1,2 miljoen wegkilometers en 14 15

Gemeente Amsterdam - Stedelijk Werkplan Logistiek 2023-2025 TNO - Rapportage Amsterdam Vaart!

11

de uitstoot van 340 ton CO2 voorkomen. Hierbij is helaas wel de uitstoot van stikstof en fijnstof met respectievelijk 4800 ton en 164 ton toegenomen. Qua kosten valt watertransport voor gebruikers duurder uit. Maar er zijn ook besparingen. Zo gaat het lossen en laden van boten sneller, waardoor loonkosten worden bespaard, en was verticaal transport met bijvoorbeeld hijskranen en tijdelijke liften efficiënter, mits watertransport vroeg in de planningsfase van projecten was meegenomen. Ook de faalkosten in de keten bleken lager te zijn. Dit zijn extra kosten die ontstaan als schakels in de keten niet goed op elkaar aansluiten. In het dagelijks leven voel je dit als je door vertraging een overstap mist en bij goederentransport zorgt dit er soms voor dat bouwstoffen pas de dag erna gebruikt kunnen worden of een café bij aanvang van een feest geen bier kan verkopen. Het is onduidelijk of en in welke situatie de kosten en baten tegen elkaar opwegen. Om goed te kunnen vergelijken met wegtransport zal volgens het TNO een uitgebreidere MKBA (Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse) gedaan moeten worden. Afvaltransport Er zijn 3 transportstromen over water met afval gevolgd. De eerste 2 afvalstromen zijn pilots in De 9 Straatjes en op de Wallen en duren tot eind 2025. Elke dag zijn er 1 of 2 blokken van 2 uur waarop bewoners een afspraak kunnen maken om hun afval op te laten halen.

Deze worden met lichte elektrische voertuigen opgehaald en naar vaartuigen gebracht. Het vaartuig perst zelf het afval samen om zoveel mogelijk mee te kunnen nemen. Uit de tussentijdse evaluatie op De 9 Straatjes bleek dat 92% van het afval uit de buurt met 2 vaartuigen per week wordt afgevoerd. Hierbij werden geen kilometers gemaakt door zwaar vrachtverkeer en de CO2-uitstoot tot 0 gebracht. De uitstoot van stikstof en fijnstof neemt wel toe doordat op het IJ op biomassa gevaren wordt. Doordat dit buiten de binnenstad wordt gedaan is het overigens wel minder slecht voor de gezondheid van Amsterdammers. De overige 8% van het afval is afkomstig van 4 grote bedrijven waarvan de afvalstroom te groot is om effectief van het afval-op-afspraak systeem gebruik te maken16. In de pilots wordt ook gewerkt met afvalscheiding. Op basis van de tussentijdse evaluatie op De 9 Straatjes lijkt het erop dat bewoners eerst moeten wennen aan het nieuwe systeem, maar na die startperiode erg tevreden worden en hun buurt veel schoner vinden. Dit kan dus een oplossing zijn voor het afvalprobleem in de binnenstad. Verder is de afvalkwaliteit gedurende de pilot hoger geworden. Afvalkwaliteit verwijst naar de kosten van afvalverwerking na aftrek van de opbrengsten door verkoop van herbruikbaar en gerecycled afval. Bij een verhoging van de afvalkwaliteit bespaart de gemeente dus geld.

Deze ontwikkeling geldt voor al het afval uit de buurt en dus ook voor de 8% van de vier bedrijven die niet meededen aan afval-op-afspraak. De totale kosten waren bij de pilot hoger dan eerst en werden niet volledig gedekt door de toegenomen omzet bij de recycling. De verwachting is echter dat kosten in de toekomst nog flink kunnen worden teruggedrongen, bijvoorbeeld met extra investeringen in grotere boten.

16

Gemeente Amsterdam - Tussenevaluatie 9 straatjes

12

Voor de looptijd en omvang van het gebied bij de pilot is deze investering echter niet realistisch17. De laatste afvalstroom stroomt van en naar Renewi Westpoort BV. Het gaat dan om afval van de bouwsector. De BV scheidt zelf het afval, waarna herbruikbaar materiaal wordt verkocht. Het overige deel wordt zo veel mogelijk gebruikt in de productie van nieuwe bouwstoffen op het eigen terrein en de rest wordt verkocht aan afvalenergiecentrales. Zowel het transport naar de BV toe als na de verkoop wordt op aansturen van de gemeente zo veel mogelijk over het water gedaan. Dankzij de initiatieven uit de Rapportage Amsterdam Vaart! met betrekking tot afvalverwerking zijn in totaal bijna 150 duizend wegkilometers van vrachtwagens voorkomen, wat zal leiden tot minder onderhoudskosten aan wegen. Bij de 2 pilots in De 9 Straatjes en op de Wallen zijn juist meer wegkilometers gemaakt. Dat lijkt slecht, maar dat is het niet wanneer gekeken wordt naar de herkomst van die kilometers. Voorafgaand aan de pilot waren dat zware, vervuilende vuilniswagens op diesel, die voor veel stankoverlast zorgden, op wegen die het gewicht eigenlijk niet konden hebben. Tijdens de pilot werd gebruikgemaakt van lichte, emissievrije, elektrische voertuigen die door hun kleinere omvang ook minder snel het verkeer verstopten.

Doordat op het IJ nog met biomassa gevaren wordt, is er slechts 85 ton CO2 uitstoot bespaard en is de stikstof- en fijnstofuitstoot zelfs met respectievelijk 554 en 22 ton toegenomen. Door in de hele stad emissievrije vaartuigen te verplichten kan de milieu- en klimaatimpact dus verder worden teruggedrongen. Hiermee kan ook worden benadrukt dat een serieuze vergelijking tussen water- en wegtransport alleen mogelijk is bij emissievrij vervoer. Horecatransport Samen met Zoevcity, Sligro en Bidfood heeft de gemeente Amsterdam een pilot gedaan voor de bevoorrading van horeca in het wallengebied. In de laatste 3 maanden van 2022 arriveerde elke ochtend om 8:30 een emissieloos vaartuig op de Nieuwmarkt. Vanaf daar werden met 2 kleine elektrische voertuigen horecabedrijven bevoorraad. Het doel was met name om zwaar vrachtverkeer te voorkomen. In totaal zijn er 302 kilometers door zware voertuigen voorkomen en hebben de kleine elektrische voertuigen 270 kilometer afgelegd. Doordat het transport pas vanaf de Zoev City hub over water ging en de afstand van het distributiecentrum naar de hub ongeveer even groot is als naar de wallen zijn reducties in emissies verwaarloosbaar. Uit andere artikelen bleek dat ondernemers blij zijn met de toegenomen betrouwbaarheid van levertijden18.

Hieronder vindt u de totale reductie in transportbewegingen, wegkilometers en CO2-uitstoot dankzij de keuze voor watertransport bij de initiatieven uit de TNO-rapportage. Helaas is hierbij nog niet consequent gebruikgemaakt van emissievrije vaartuigen, anders was de CO₂-reductie nog hoger en viel er ook wat te zeggen over de reductie van stik- en fijnstof. Dit laat op zich zien dat emissieloos een absolute voorwaarde is voor transport over water. Ondanks deze 17 18

Gemeente Amsterdam - Tussenevaluatie 9 straatjes Zoev City - Bevoorrading Nieuwmarkt over water

13

kanttekening bieden de resultaten ook alvast een mooie glimp van een toekomst waar watertransport de gepaste aandacht krijgt.

14

Overwegingen Ruimte in de stad & venstertijden Op sommige plekken in de stad is het nu al erg druk op het water. Het gaat vooral om de zomermaanden op plekken met veel, vaak toeristische, passagiersvaart. De gemeente moet daarom zorgen dat ook de goederenvaart op drukke locaties genoeg ruimte heeft, zeker wanneer goederenvaart door nieuw beleid in de toekomst toeneemt. Momenteel gelden daarom venstertijden zodat alle relevante sectoren gebruik kunnen maken van het water. Voor goederenvervoer gelden deze van 20:00 tot 10:00. Uit gesprekken blijkt dat de omstandigheden waaronder deze venstertijden zijn vastgesteld erg bijzonder waren. Deze zijn in 2018 ingevoerd na een stadsbrede meting van de drukte op het water. Deze heeft echter plaatsgevonden tijdens een van de warmste zomermaanden ooit en was dankzij verhoogde toerisme en pleziervaart in die periode dus niet representatief. Bovendien werden de venstertijden stadsbreed ingevoerd terwijl er grote verschillen waren in drukte tussen de wateren. Tot slot deden ondernemers en bedrijven zelf al veel om het gebruik van het water op elkaar af te stellen. Ondernemers geven daarom aan dat zij het zelf kunnen en dat zij enkel hulp van de gemeente nodig hebben wanneer er sprake is van een ondernemer die samenwerking aan de laars lapt. Aanbieders van watertransport geven daarom aan dat zij deze venstertijden af willen19.

Veel mogelijkheden op het water worden nu daardoor doodgeslagen. Naast het creëren van mogelijkheden in de planning en het bundelen van meerdere leveringen op een boot, geeft het ook de flexibiliteit die nodig is om te innoveren en te leren in een sector die lange tijd heeft stilgestaan in haar ontwikkeling. De gemeente kan ook meer maatwerk toepassen in de regelgeving. Hierbij kan zij gebruik maken van de Digitale grachten. Een systeem dat sinds 2019 door middel van camera’s en slimme sensors langs de grachten de situatie 24/7 nauwkeurig in kaart brengt. Door middel van AI kan het systeem tegenwoordig zelfs toekomstige lastige situaties voorspellen. De gemeente kan deze informatie communiceren richting de branche en zo bijvoorbeeld suggesties doen voor vaarroutes of verzoeken of dwingen om later of eerder te vertrekken. Ook op het land zien we een tekort aan ruimte in de stad. Vrachtwagens en de wegen die zij nodig hebben nemen een groot deel van die ruimte in beslag. Ondertussen zijn veel wateren in Amsterdam nog relatief leeg. Door transport naar het water te verplaatsen komt er ruimte vrij die op een andere manier gebruikt kan worden. Dit biedt ook kansen voor de autoluwe ambities van het college. In een toekomst waarin de stad blijft groeien zal dit probleem en dus de kosten van wegtransport voor zowel de gebruiker als de samenleving steeds verder groeien.

19

AORTA logistics

15

Watertransport wordt zo een steeds aantrekkelijker alternatief. Investeren in transport over water is daarom ook investeren in de toekomst. Schaalvoordelen Uit gesprekken blijkt dat de Stopera, met haar gunstige ligging aan de Amstel, in theorie met één of twee boten per week bevoorraad kan worden in plaats van zo’n 50 vrachtwagens per dag. Vergelijkbare situaties bestaan op verschillende plekken in de stad. Zo werd in pilots uit de rapportage ‘Amsterdam Vaart!’ al duidelijk dat de horeca op de Nieuwmarkt met één boot per dag werd bevoorraad en 92% van het afval in De 9 Straatjes door 1-2 boten per week kan worden afgevoerd. Hierdoor ontstaat een van de grootste voordelen bij watertransport: schaalvoordelen. Schaalvoordelen zijn besparingen in de prijs of milieu-impact per product die ontstaan wanneer op grotere schaal geopereerd wordt. Schaalvoordelen bij transport ontstaan door hoge initiële en veel lagere bijkomende kosten per vervoert product. Initiële kosten zijn voor voertuigen en ander benodigd materiaal, loonkosten van chauffeurs en de elektriciteitskosten voor het voertuig per rit. De kosten per vervoert product zijn de extra slijtage en benodigde elektriciteit, die relatief laag zijn.

Als er genoeg vraag naar transport is, stijgen op een gegeven moment de gemaakte kilometers en zijn er nieuwe chauffeurs of vrachtwagens nodig, maar tegen die tijd kan dat deels gefinancierd worden met de winst van eerdere transporten. Bovendien ontstaan er bij de juiste schaal kansen op besparing door de toepassing van nieuwe kennis uit de praktijk of kostenbesparende investeringen die zichzelf steeds sneller terugverdienen. Schaalvoordelen gelden voor zowel weg- als watertransport, maar hebben een veel grotere impact op het kostenplaatje van watertransport en is daarom de belangrijkste financiële prikkel voor transport over water. Dit komt doordat de initiële kosten voor watertransport hoger zijn en de maximale vracht op een boot veel hoger is. Je hebt dan dus minder snel een extra rit, kapitein of boot nodig. Bovendien zijn er al veel kosten voor weginfrastructuur gemaakt en hebben grote transportbedrijven op de weg al veel meer schaal en tijd gehad om kostenbesparende maatregelen te realiseren. De concurrenten op het water zijn hier veel minder ver in. Dat maakt watertransport duurder, maar biedt ook meer kansen om in de toekomst kostenreductie te realiseren.

Schaalvoordelen komen in het watertransport op verschillende manieren voor: ●​ Volume per transport; ○​ Hoe meer vracht per rit vervoerd kan worden, hoe meer er bespaard kan worden in de kosten en milieu-impact per product of volume-eenheid. Dit komt doordat de vaste kosten per rit zoals het loon van de kapitein en de minimale energiekosten over meer producten verdeeld kunnen worden20; ●​ Aantal transportbewegingen;

20

TNO - Rapportage Amsterdam Vaart!

16

○​ Bij een toename van het aantal transporten kunnen de Initiële kosten en milieu-impact om het bedrijf en watertransport op de been te krijgen en houden over steeds meer transporten uitgesmeerd worden; ○​ Bij voldoende omvang ontstaan voor transportbedrijven mogelijkheden de benodigde materialen en diensten, zoals de boten en het onderhoud, goedkoper te krijgen door bijvoorbeeld deals te sluiten met aanbieders of door dingen zelfstandig op te pakken; ○​ Des te meer transportbewegingen er zijn, des te meer deze op elkaar kunnen worden afgestemd en samengevoegd. Dit bespaart geld en verkleint de milieu-impact; ○​ Marktpartijen willen bij voldoende transportbewegingen over water investeren in het ontwerpen van boten voor specifieke sectoren21. Hierdoor wordt watertransport nog aantrekkelijker, kosteneffectiever en milieuvriendelijker bij die sectoren; ○​ Als de sector groter wordt, ontstaat er meer ruimte om kennis te verzamelen voor de meest efficiënte aanpak voor watertransport; ●​ Infrastructuur & coördinerende functie van de gemeente; ○​ Het grootste deel van de (maatschappelijke) kosten voor infrastructuur en gemeentelijke initiatieven ter coördinatie ligt bij de aanleg/oprichting en het basisonderhoud.

Extra gebruik zorgt daarom voor relatief lage extra kosten, terwijl de maatschappelijke baten en inkomsten voor de beheerder, wel even sterk toenemen; In de ideale situatie, zowel financieel als voor het milieu, zijn boten zo groot als – met oog op onder andere duurzaamheid, leefbaarheid van de stad en onze nauwe grachten – redelijk en mogelijk is, is het ruim zo vol mogelijk en zijn af- en aanvoer goed op elkaar afgesteld zodat bootjes nooit leeg op retour gaan. Schaal kan echter ook een uitdaging zijn. Investeren in infrastructuur De infrastructuur die nodig is bij logistiek over water zal op termijn investeringen nodig hebben. Hoewel er momenteel al infrastructuur ligt die in veel gevallen gebruikt kan worden – alhoewel dat door regelgeving soms lastig is – zal de kwaliteit verbeterd moeten worden en moeten er extra locaties komen om meer gebruik te stimuleren en zo extra kosten te besparen door middel van schaal. In eventuele plannen moet de gemeente daarom nadenken onder welke omstandigheden en op welke termijn zij zulke investeringen wil doen. Voor de markt zijn deze investeringen in veel gevallen te riskant en ingewikkeld. Dit heeft verschillende oorzaken. Gebruik wordt vaak pas aantrekkelijk na een grootschalige investering terwijl er juist veel gebruikers nodig zijn om de investering aantrekkelijk te maken.

Tot slot is het voor de markt lastig om plek vrij te maken in de stad.

21

AORTA logistics

17

Alleen de gemeente kan deze taak dus effectief oppakken en moet nadenken of en op welke manier zij hiertoe bereid is. Dit betekent niet dat de markt hier helemaal niet bij betrokken moet worden. Samenwerking is juist essentieel om investeringen zo effectief mogelijk in te zetten. Met de markt kan bijvoorbeeld gekeken worden naar gedeelde investeringen en locaties gevonden worden waar een potentiële nieuwe los- en laadlocatie de meeste gebruikers aantrekt. Monopolie Doordat schaalvoordelen een grote rol spelen bij het watertransport kunnen kleinere bedrijven slecht concurreren op de prijzen. Het is dan de vraag voor hoeveel grote bedrijven er vraag is. Als die ruimte beperkt is, bestaat er een risico op mono- of oligopolie. De gemeente moet nadenken hoe zij met dit risico om wil gaan. De gemeente kan bijvoorbeeld beperkingen opleggen aan de bewegingsruimte van bedrijven, zelf deze rol op zich nemen, een coöperatie stimuleren waar zowel kleine als grote ondernemers aan deelnemen, de markt beïnvloeden via haar eigen transportbewegingen of concurrenten – dit kunnen ook concurrenten op de weg zijn – steunen wanneer een monopolie dreigt. Minimumvolume Voordat watertransport aantrekkelijk wordt moet een volume aan goederen bereikt worden dat voldoende schaalvoordelen geeft. Dat minimumvolume is niet altijd even makkelijk te bereiken.

Bij afval- en bouwtransport is al sprake van grote schaal en zijn schaalvoordelen dus relatief makkelijk te realiseren. In de bouw is daarom ook al relatief veel gebeurd. Uit pilots voor afvaltransport over water komen ook positieve resultaten22. Voor horecatransport is het lastiger doordat dit vaak gaat over kleinere bedrijven met minder bevoorradingsbehoefte per bedrijf. Toch zijn ook hier tijdens pilots kansrijke transportstromen naar voren gekomen, denk aan bier of linnen en ander wasgoed23. Voor veel goederenstromen is het echter lastig om een aantrekkelijk volume te bereiken. Toch is er een manier waarop deze uitdaging in verschillende gevallen kan worden overkomen. Bundelen Om toch maximaal te genieten van schaalvoordelen of überhaupt het minimumvolume te bereiken kunnen bedrijven goederenstromen en bezorgmomenten bundelen. Dit kan zowel binnen bedrijven als daartussen, maar bij dat laatste kan de samenwerking ook een extra uitdaging vormen die het minimumvolume opduwt. Bij wegtransport komt bundelen al voor in zogeheten white label hubs om vrachtwagens, chauffeurs en brandstof efficiënter in te zetten. Dit gebeurt tegenwoordig nog maar in beperkte mate vanuit zo’n 300 hubs in Nederland24 en dankzij stimulering van gemeenten als Haarlem, Rotterdam en ook Amsterdam bij het afvalvervoer25. De reden dat dit tegenwoordig minder 22

Gemeente Amsterdam - Tussenevaluatie 9 straatjes TNO - Rapportage Amsterdam Vaart! 24 Management site - Waarom ‘white label’ hubs de stadslogistiek niet gaan redden 25 Stimular - White label afvalinzameling op bedrijventerreinen 23

18

gebeurt is, doordat er bij wegtransport door recente ontwikkelingen van vrachtwagens, bijvoorbeeld de elektrificering, nog maar weinig te besparen valt. Bundelen kan namelijk ook juist voor extra kosten zorgen. Het vereist extra arbeid en administratief werk en in veel gevallen moeten vrachtwagens langs meerdere bestemmingen en dat zorgt voor extra kilometers en tijd per rit. Ook is bundelen niet altijd even realistisch. Wanneer producten vers moeten zijn of de bestemming maar weinig opslagruimte heeft, is het voor bedrijven lastig om te bundelen door het aantal bezorgmomenten terug te dringen. Maar bij watertransport zijn de winsten door bundeling dankzij de schaalvoordelen hoger dan op de weg. De inspanning wordt daarom ook sneller terugverdient. Maar wat het voor watertransport lastig maakt, is dat zij beperkt zijn door Amsterdamse venstertijden. Bedrijven kunnen daarom niet eindeloos extra stops en kilometers aan een vaarroute toevoegen om verder te bundelen. Het is nog een extra reden om deze venstertijden te verruimen of zelfs af te schaffen. Tot slot zijn veel bedrijven simpelweg te klein om zelfstandig effectief te kunnen bundelen. Dit kan in een samenwerking tussen bedrijven opgelost worden, maar dat zou ook weer betekenen dat er vaker aangemeerd moet worden.

Het zetten van de eerste stap in de samenwerking is bovendien niet heel aantrekkelijk voor individuele bedrijven. Bedrijven kijken daarom naar elkaar om de regie te nemen en de eerste stap te zetten. Om deze samenwerking toch te realiseren kan de gemeente die eerste stap nemen en/of bedrijven samenbrengen om dit samen te doen. Baten voor de samenleving, kosten voor de ondernemer Transport over water biedt veel maatschappelijke voordelen: minder vervuiling, minder files en een efficiënter gebruik van de stad. Toch blijft wegtransport dominant. Waarom? Omdat de baten grotendeels collectief zijn, maar de kosten vooral bij de ondernemer terechtkomen. Hieronder staan de belangrijkste kosten en baten voor zowel de samenleving als de gebruiker van watertransport op een rij. Kosten

Samenleving / Gemeente

Gebruiker / Ondernemer

Infrastructuur

Investeringen in los- & laadlocaties, laadpunten & onderhoud

Gebruikskosten van infrastructuur (afhankelijk van gemeentebeleid)

Organisatie

Faciliterende en coördinerende rol

Extra kosten voor overslag* en bundeling van lading

19

Samenleving / Gemeente Economisch risico

Gebruiker / Ondernemer

Investeringen op de weg kunnen deels onbenut blijven*

Trager transport (hoewel verschil kleiner wordt)*

Mogelijk verloren investeringen in wegtransport*

Last mile-kosten: het water komt vaak niet tot aan de deur

De gemeente is zelf ook gebruiker & ondernemers berekenen kosten door

Hogere energiekosten

Verslechterde concurrentiepositie*

Toelichting: -​ Overslag: Het proces waarbij goederen overgaan van water op land. -​ Trager transport: Het verschil tussen de modaliteiten neemt af door de lagere maximumsnelheid, toenemende verstoppingen in wegverkeer door toenemende drukte en wanneer de afstand over water kan worden afgesneden. -​ Onbenutte investeringen: De gemeente heeft recent geïnvesteerd in nieuwe vuilniswagens die minder gebruikt worden als afval vaker over water gaat. -​ Verslechterde concurrentiepositie: De ondernemer betaalt extra voor watertransport, maar de concurrent, die ook geniet van maatschappelijke baten, betaalt evenveel.

Baten Samenleving / Gemeente

Gebruiker / Ondernemer

Duurzaamheid

Minder uitstoot van CO₂, stikstof en fijnstof*

Goedkoper voldoen aan regels*

Verkeersdrukte

Minder vrachtwagens op de weg, meer verkeersveiligheid

Betrouwbaardere & soms kortere levertijden → minder faalkosten

Ruimtegebruik

Betere benutting van grachten*

Minder verstopping in verkeer→ betrouwbaardere levertijden

20

Volksgezondheid & leefbaarheid

Minder luchtvervuiling, geluidsoverlast en verkeersongelukken

Goedkoper voldoen aan regels*

Afvalverwerking

Uit pilots blijkt: schonere stad en afval van hogere kwaliteit

Schaalvoordelen

Des te meer gebruik des te steeds meer baat per geïnvesteerde euro

Door grotere vrachten en extra kansen voor bundeling

Minder onderhoudskosten aan kades, wegen en bruggen

Sneller laden & lossen

De gemeente is zelf ook gebruiker & ondernemers berekenen bespaarde kosten door

Betere aansluiting op specifieke behoeften

Toelichting: -​ Uitstoot: De vergelijking die hier gemaakt wordt gaat tussen emissievrij over weg en water. Traditionele motoren op diesel of benzine op het water zijn juist vervuilender. Ook wordt hier uitgegaan van voldoende schaal. -​ Regels voor duurzaamheid, volksgezondheid & leefbaarheid: Doordat watertransport hier in de huidige situatie minder impact heeft, zorgen extra regels voor een reductie in het prijsverschil. -​ Onderhoudskosten: Watertransport zorgt voor minder slijtage aan wegen, kades en bruggen. Zeker als het gaat om zwaar transport

21

Watertransport levert aantoonbare baten op voor de hele stad: schoner, veiliger en efficiënter. Toch komt het niet vanzelf van de grond, omdat de ondernemer de meeste kosten draagt, terwijl de voordelen breed verspreid zijn. Zonder gezamenlijke investering of stimulering blijven ondernemers dus kiezen voor de weg. De gemeente moet nadenken of en hoe zij ondernemers een prikkel wil geven om over te stappen die aansluiten bij de maatschappelijke baten. Daarvoor moet eerst goed in kaart gebracht worden hoe deze verhouding ligt. Daarna kan die verhouding worden verbeterd door middel van een financiële stimulans of regelgeving waaraan watertransport al (sneller) voldoet en relatief weinig extra kosten voor maakt. Waarom de gemeente dit moet willen Er zijn nog enkele redenen en unieke kansen waarom het voor de gemeente erg aantrekkelijk kan zijn om te investeren in transport over water. In elke afweging voor investeringen is het belangrijk dat deze serieus worden meegenomen. Daarom staan die hieronder nog op een rijtje. Gemeentelijke taak De gemeente profiteert in haar taakvervulling direct van maatschappelijke baten zoals weg- en kadeonderhoud, maar heeft ook een unieke positie als vertegenwoordiger van het algemeen belang en daarom een unieke verantwoordelijkheid voor het realiseren van alle maatschappelijke baten.

Uitvoeringsplan zero-emissiezones De gemeente is samen met andere organisaties bezig met een uitvoeringsplan zero-emissiezones26. Wanneer de gemeente deze ondertekent kan transport over water een aantrekkelijke overstapkeuze zijn voor ondernemers. Eigen gebruik De gemeente gaat over of is verantwoordelijk voor een groot aantal transportbewegingen over water. Door zo veel van deze bewegingen als mogelijk naar het water te verplaatsen kan in relatief korte tijd snel opgeschaald worden. Informeren De gemeente heeft door haar unieke positie veel contacten met potentiële gebruikers. Zij kan hiervan gebruik maken door hen te informeren over de mogelijkheden, bijvoorbeeld op het moment dat zij vergunningen aanvragen. Dit is belangrijk omdat veel ondernemers niet eens op de hoogte zijn van de mogelijkheden waardoor zij ook niet kunnen overwegen om over te stappen. Samenwerken De gemeente kan van haar contacten gebruikmaken om in gesprek te gaan met ondernemers. In deze gesprekken kan de gemeente obstakels identificeren en daarover afspraken maken.

26

Uitvoeringsagenda Zero-emissiezones - Op weg met zero-emissiezones

22

Verder kan zij samenwerkingen tussen ondernemers aanjagen. Zo kunnen bedrijven maximaal bundelen en de stap naar het water maken zonder de concurrentie te verliezen. Overtuigen Uit gesprekken met experts bleek dat bedrijven met een verduurzamingsstrategie of budget voor maatschappelijke bijdragen overtuigd kunnen worden door watertransport te presenteren als mogelijke invulling van deze initiatieven. Regelgeving De gemeente heeft de mogelijkheid om bepaalde regelgeving te veranderen waardoor watertransport financieel relatief aantrekkelijker wordt. Denk hierbij aan het verruimen van venstertijden of het opstellen van regels ten behoeve van bepaalde maatschappelijke waarden. Voor transport over water is het goedkoper om hieraan te voldoen. Financiële prikkel De gemeente kan een financiële prikkel creëren door bijvoorbeeld overslagkosten (deels) voor haar rekening te nemen. Vergunningen De gemeente kan watertransport toegankelijker maken door te werken aan beter kennismanagement, een versimpeling van de vergunningen keten te realiseren. Momenteel moet er een vergunning voor bijzonder transport worden aangevraagd bij het nautisch beheer, een ligplaatsvergunning bij het team vergunningen en moet er bij het stadsdeel een vergunning voor kadegebruik en toestemming voor stremmingen op de wal worden gevraagd27.

Dit geldt met name voor het centrumgebied, daarbuiten kunnen weer andere overwegingen nodig zijn. Schaalrealisatie Dankzij alle verschillende genoemde factoren kan de gemeente in relatief korte tijd veel schaal creëren. Hierdoor kan watertransport goedkoper worden en het minimumvolume dalen. Steeds meer ondernemers zullen daardoor watertransport overwegen, wat zorgt voor extra schaal. Zo ontstaat een opwaartse spiraal waarin de baten voor zowel samenleving als gebruikers stijgen.

27

Port of Amsterdam - Aanvragen vergunningen Amsterdam Vaart!

23

Volt’s Conclusie Sinds 2008 groeit de stad met minstens 10 duizend inwoners per jaar om naar verwachting in 2030 de miljoen aan te tikken28. De economische groei lag tussen 1995 en 2019 met 132% bijna 2 keer zo groot als de rest van Nederland29 en ook op toeristisch vlak breekt de stad haar eigen records30. In de toekomst wordt stadslogistiek daarom steeds ingewikkelder. Om te voorkomen dat dit ten koste van de verkeersveiligheid, luchtkwaliteit, leefbaarheid en bereikbaarheid gaat moet de stad blijven sturen op oplossingen. Dit constateert Amsterdam zelf in het stedelijke werkplan logistiek 2023-2025. Volt Amsterdam is het met de constatering van de gemeente eens, maar vindt dat, hoewel de gemeente watertransport op het netvlies heeft, de modaliteit water hierbij niet de aandacht krijgt die aansluit op de kansen die het biedt of die in plannen beloofd is. Wij hopen daarom dat deze nota en bijgeleverde moties leiden tot hernieuwde aandacht voor het onderwerp, een structurele plek op de agenda en de bijwerking en uitvoering van plannen. Transport over water moet weer aantrekkelijker worden. Als dit niet gebeurt, wordt stadslogistiek steeds lastiger, duurder en onbetrouwbaarder en verliest elke Amsterdammer op het gebied van duurzaamheid, leefbaarheid en het verkeer. Om dit te realiseren moet er in de eerste plaats geïnvesteerd worden in de infrastructuur.

Om deze investeringen zo doelmatig mogelijk in te zetten moet de gemeente in gesprek gaan met marktpartijen om de meest kansrijke locaties te identificeren. Om de investering zo rendabel mogelijk te maken moet het gebruik zo snel mogelijk opgeschaald worden zodat schaalvoordelen een steeds grotere kostenreducerende rol spelen. Hiervoor moet zo snel mogelijk het vergunningenstelsel worden versimpeld, relevante kennis toegankelijker gemaakt worden, ondernemers over de mogelijkheden geïnformeerd worden en moeten transportbedrijven meer ruimte krijgen voor activiteiten op het water. Bij het creëren van schaal kan de gemeente zelf op korte termijn veel doen. Zij is verantwoordelijk voor grote transportstromen. De meest aantrekkelijke voor watertransport zijn de afvoer van afval door de omvang van de transportstroom en het onderhoud van kades en bruggen en wegen langs het water doordat zij makkelijk bereikbaar zijn vanaf het water en door het volume bouwstoffen dat nodig is. Maar ook voor andere transportstromen en bij aanbestedingen is het voor de gemeente rendabeler dan voor andere partijen om deze over het water te doen. De gemeente draagt namelijk ook de kosten voor slijtage aan de weg, ontvangt als zij daarvoor kiest zelf de opbrengsten uit betalingen voor gebruik van de infrastructuur en is verantwoordelijk voor de publieke waarden die gerealiseerd worden.

Bovendien zorgt elke extra transportstroom op het 28

Parool - Het Amsterdam van 2020: vol, druk en gewilder dan ooit CBS - Amsterdam aanjager economische groei in de periode 1995-2019 30 Parool -Nog nooit zoveel bezoekers in Amsterdam als in 2023 (en toeristen blijven langer) 29

24

water voor extra schaalvoordelen voor alle transportstromen op het water. Dit geldt op financieel vlak maar ook voor de publieke waarden waarvoor zij verantwoordelijk is. Tot slot moet de gemeente gebruik maken van haar positie en contacten om samenwerkingen tussen ondernemers aan te jagen zodat zij samen de eerste stap kunnen nemen en transportstromen kunnen bundelen. Zo hoeven zij zich geen zorgen te maken over de onderlinge concurrentiepositie en worden er voor alle betrokkenen meer schaalvoordelen gerealiseerd. De gemeente kan deze contacten ook gebruiken om afspraken te maken om drempels voor de overstap weg te nemen of sociale ondernemers te overtuigen om kosten te plaatsen onder een verduurzamingsstrategie of maatschappelijke bijdrage. Een absolute voorwaarde voor al het bovenstaande is wel dat logistiek over water emissieloos gaat. Veel van de voordelen wat betreft duurzaamheid, leefbaarheid en geluidsoverlast gaan anders verloren of de publieke waarden kunnen zelfs verder in het geding komen.

25