1 Raadsinformatiebrief Ondervertegenwoordigd Amsterdam

Raadsinformatiebrief

Aan: Datum Portefeuille(s) Portefeuillehouder(s): Behandeld door

Onderwerp

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 8 januari 2025 Algemene Zaken Femke Halsema Stedelijk Strategieteam, Bestuurs- en Managementadvisering (stedelijkstrategieteam@amsterdam.nl) Onderzoek ‘Ondervertegenwoordigd Amsterdam’

Geachte leden van de gemeenteraad,

In navolging van de eerder toegezegde Amsterdamse vertaling van De Atlas van Afgehaakt Nederland (2021), presenteer ik u hierbij de uitkomsten van ‘Ondervertegenwoordigd Amsterdam’. Het onderzoek laat zien dat zich ook in Amsterdam structurele ongelijkheid in politieke participatie aftekent, en wel langs vergelijkbare scheidslijnen als landelijk. Ook Amsterdam kent groepen die over het algemeen minder vertrouwen hebben in de politiek en overheidsinstituties, zowel op nationaal als lokaal niveau. Het onderzoek illustreert de ontstane feitelijke en ervaren verwijdering tussen de overheid en bepaalde groepen in de samenleving. Deze constatering nemen wij als Amsterdams college serieus en we willen die tegengaan. Zeker in deze roerige tijd wint het belang van verbinding aan betekenis. In deze brief informeer ik u over de uitkomsten van het onderzoek en hoe wij hier als college vervolg aan willen geven. Een Amsterdams onderzoek In De Atlas van Afgehaakt Nederland (2021) verkenden auteurs Josse de Voogd en René Cuperus de maatschappelijke verschillen tussen mensen op de ‘electorale kaart’ van Nederland. Ze bepleiten dat feitelijke of ervaren achterstelling van bepaalde groepen in Nederland kan leiden tot ‘afhaken’ van de gevestigde politiek en overheid.

Deze Nederlanders zijn relatief pessimistisch over de kant die de samenleving opgaat, maar zien hun onvrede en zorgen onvoldoende doorklinken in politieke besluitvorming. Ook hebben ze vaak relatief weinig vertrouwen in de politiek. Mede door dat gebrek aan vertrouwen stemt deze groep Nederlanders vaker niet en vaker op partijen die zich presenteren als non-establishment partijen – door de auteurs ‘buitenstaanderpartijen’ genoemd. Het onderzoek heeft een belangrijke rol gespeeld in het agenderen van geografische, sociale en politieke ongelijkheden in Nederland die kunnen bijdragen aan het ‘afhaken’ van bepaalde groepen van de gevestigde politiek en overheid. In het publieke gesprek over ‘afhaken’ wordt het fenomeen vaak versimpeld tot een tegenstelling tussen stad versus platteland, of Randstad versus de rest van Nederland. Dit kan de indruk wekken dat dit fenomeen in steden niet voorkomt. De Atlas van Afgehaakt Nederland (2021) gaf daarom de directe aanleiding om te verkennen in hoeverre Amsterdam vergelijkbare patronen laat zien. Uit ‘Ondervertegenwoordigd Amsterdam’ blijkt dat verschillen in politieke participatie en (ervaren) politieke vertegenwoordiging tussen groepen en gebieden ook in Amsterdam bestaan.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 8 januari 2025 Pagina 2 van 6

Bepaalde groepen Amsterdammers worden minder goed vertegenwoordigd in de (lokale) representatieve democratie Het Amsterdamse onderzoek toont dat in Amsterdam, net als in de rest van Nederland, mensen met een basis- of mbo-opleiding, een laag welvaartsniveau, een migratieachtergrond, een jonge leeftijd, ervaren eenzaamheid en/of een slechte ervaren gezondheid, ondervertegenwoordigd zijn in de representatieve democratie. Zij zijn minder geneigd om te gaan stemmen bij verkiezingen. En als deze groepen stemmen, kiezen ze vaker voor de zogenaamde buitenstaanderpartijen1. De verschillen in politieke participatie tussen groepen zijn structureel en gelden voor alle soorten verkiezingen. Andere politieke participatievormen dan stemmen – denk aan demonstreren of deelname aan participatietrajecten – compenseren deze ongelijkheid over het algemeen niet, integendeel: vooral Amsterdammers die stemmen, zijn ook buiten verkiezingen om politiek actief. De ongelijkheid heeft een ruimtelijke component. Politiek ondervertegenwoordigde groepen Amsterdammers wonen veelal in wijken aan de randen van de stad; wijken met relatief veel uitdagingen zoals armoede en eenzaamheid. De geografische verschillen in politieke participatie tussen de centrale stadsdelen en de randen van de stad zijn de afgelopen tien jaar toegenomen.

Door de hele stad neemt het aantal stemmen op buitenstaanderpartijen toe, maar in Nieuw-West en Zuidoost het sterkst. In Noord stemden al relatief veel Amsterdammers op buitenstaanderpartijen. Daar komt bij dat de stemopkomst in Nieuw-West en Zuidoost iets is gedaald, terwijl die in overige stadsdelen licht is gestegen. Met andere woorden: binnen Amsterdam zijn de verschillen groter geworden. Verschillende (inter)nationale ontwikkelingen hebben de stad in de afgelopen jaren gevormd. Amsterdam is welvarender, opener en meer divers geworden. Bijvoorbeeld door de bloei van een internationaal georiënteerde kenniseconomie, de aandacht voor emancipatie en de vestiging van nieuwe Amsterdammers van over de hele wereld. Veel Amsterdammers hebben geprofiteerd van deze ontwikkelingen. Maar niet voor iedereen is er sprake van een succesverhaal: waar voor sommigen nieuwe kansen ontstonden, ondervonden anderen juist uitsluiting. Ervaren achterstelling, ongelijke behandeling en gebrek aan erkenning lopen als rode draden door de zorgen die ondervertegenwoordigde Amsterdammers hebben. Amsterdammers die al lang in de stad wonen, een basis- of mbo-opleiding en/of een laag of middeninkomen hebben, ervaren dat er in Amsterdam steeds minder plek voor hen is.

De stijgende leef- en woonkosten, het veranderde vrijetijds- en winkelaanbod en de komst van nieuwe, kapitaalkrachtige Amsterdammers dragen hieraan bij. Bewoners van wijken aan de randen van de stad ervaren relatief veel ongenoegen over de (on)veiligheid en het voorzieningenniveau in hun wijk. Ze ervaren achterstelling in vergelijking met andere wijken waar het gevoelsmatig beter geregeld is. Amsterdammers met een basis- of mbo-opleiding, een praktisch beroep en/of een migratieachtergrond ervaren vaker dan andere groepen maatschappelijke onderwaardering en voelen zich onvoldoende gezien en gehoord door de politiek. Maatschappelijke en institutionele discriminatie versterken het gevoel als ‘tweederangsburger’ gezien te worden.

1

Buitenstaanderpartijen zijn in De Atlas van Afgehaakt Nederland partijen die veelal geen onderdeel uitmaken van de politieke ‘gevestigde orde’ en waarvan de kiezers relatief ontevreden zijn over de kant die Nederland op gaat. Bij de Amsterdamse gemeenteraadsverkiezingen zijn dit SP, FvD, 50Plus, PvdD, DENK, JA21 en BIJ1. Bij de Tweede Kamerverkiezingen ook PVV en BBB.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 8 januari 2025 Pagina 3 van 6

Politiek ondervertegenwoordigde Amsterdammers hebben relatief weinig vertrouwen dat de politiek en overheid deze problemen voor hen gaan oplossen. Hun ervaring is veelal dat politici en ambtenaren hun beloftes niet nakomen, moeilijke taal gebruiken, onvoldoende begrip hebben voor hun realiteit of – zoals in het Toeslagenschandaal – discrimineren en onrechtvaardig handelen. Landelijke gebeurtenissen en ontwikkelingen hebben invloed op hoe deze Amsterdammers naar ´de overheid´ kijken, ook op lokaal niveau. Een overheid die het collectief belang dient en responsief is voor alle stemmen in de stad Deze structurele verschillen in politieke participatie en politiek vertrouwen zien we als een signaal dat de overheid en bepaalde groepen in de samenleving van elkaar verwijderd zijn geraakt. Dit kan leiden tot een vicieuze cirkel van verdere verwijdering: wanneer de stemmen van steeds dezelfde groepen minder doorlinken in politieke keuzes en beleid, is het risico groter dat beleid minder goed rekening houdt met deze groepen. Dit gaat vervolgens weer ten koste van het al lage vertrouwen van ondervertegenwoordigde groepen dat politici en ambtenaren hun zorgen op kunnen of willen lossen. Ook sterkt het hen in de overtuiging dat politiek participeren geen zin heeft. Deze verwijdering maakt kwetsbaar.

We verliezen Amsterdammers uit het oog die ondersteuning van de overheid goed kunnen gebruiken, bijvoorbeeld bij gezondheids- of geldproblemen. En wanneer we een groep Amsterdammers structureel niet horen en zien, lukt het ons minder goed om een goede belangenafweging en effectief beleid te maken. Dit tast de democratie aan. Het is onze bestuurlijke verantwoordelijkheid om alle belangen in de stad op tafel te krijgen en af te wegen. In een representatieve democratie beslist weliswaar de meerderheid, maar nooit zonder de rechten en behoeften van minderheden te beschermen en representeren. Dit is ook wat dit bestuur nastreeft. Daarbij gaat het niet alleen om de resultaten die geboekt worden, maar ook om de vraag hoe die resultaten tot stand komen en de vraag of alle Amsterdammers zich daarin voldoende gezien voelen. ´Ondervertegenwoordigd Amsterdam´ onderstreept dat er zowel in wat we doen als in hoe we dat doen een opgave ligt om als overheid de verbinding met ondervertegenwoordigde groepen te verbeteren.2 Zo worden we responsiever voor de stemmen die minder goed doorklinken. Dit bevordert kansengelijkheid en draagt bij aan herstel van politiek vertrouwen.

Wat we doen: gericht werken aan de zorgen van ondervertegenwoordigde Amsterdammers Om de verbinding met ondervertegenwoordigde groepen in Amsterdam te verbeteren, is het nodig om te luisteren naar hun zorgen en onderliggende problemen aan te pakken. ‘Ondervertegenwoordigd Amsterdam’ brengt die zorgen verkennend in beeld: het tekort aan betaalbare woningen, afvaloverlast, onveiligheid op straat, het verdwijnen van laagdrempelige en publieke ontmoetingsplaatsen, discriminatie, bestaansonzekerheid en groeiende ongelijkheid in de stad.

2

Zie ook de conclusies uit het onderzoek ‘Wat de Amsterdammer bezighoudt. Communicatie, vertrouwen en de relatie met gemeente’, directie Communicatie, 2024, die hierop aansluiten.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 8 januari 2025 Pagina 4 van 6

Deze zorgen delen wij. Ze bevestigen enerzijds het belang van de inzet van het Amsterdamse college om daar te investeren waar dit het hardst nodig is met als doel gelijke kansen te realiseren. Concreet gaat dat bijvoorbeeld over de investeringen in en afspraken over betaalbare woningen; het verduurzamen van sociale huurwoningen met het meeste risico op energiearmoede; extra inzet op scholen met de meeste risico’s op achterstanden; extra ondersteuning vanaf de zwangerschap voor de eerste 1000 dagen van een kind voor ouders in kwetsbare omstandigheden; de masterplannen in Zuidoost, Nieuw-West en Noord; extra middelen voor een schone stad; extra maatregelen om gericht overlast en onveiligheid terug te dringen – met prioriteit in Nieuw-West, Zuidoost en Noord; inzet op armoedebestrijding – met prioriteit in gebieden met een laag bereik; of het terugdringen van het lerarentekort op scholen waar dit het meest nodig is. Anderzijds benadrukken de zorgen van ondervertegenwoordigde Amsterdammers het belang van de ambitie een betrouwbare en rechtvaardige gemeente te zijn. Voor alle Amsterdammers, maar zeker voor hen die recht hebben op ondersteuning vanuit de overheid. Als deze Amsterdammers te maken krijgen met ingewikkelde bureaucratie, moeilijke taal of een onpersoonlijke behandeling dan kan dit ertoe leiden dat zij minder snel bij de overheid aankloppen.

Vertrouwen kan juist in die contactmomenten worden gemaakt én gebroken. Middels verschillende acties werkt dit college al aan het versterken van de betrouwbaarheid van de gemeente3, waaronder in het programma Juridische Vernieuwing dat als uitgangpunt heeft dat elke Amsterdammer eerlijk, gelijkwaardig en onbevooroordeeld wordt behandeld. Het is van belang dat we blijven inzetten op deze ambities. We voelen urgentie om ze waar te maken. Wanneer politieke beloftes niet leiden tot resultaten, voedt dit wantrouwen. Dat betekent dat we transparant moeten zijn over wat we willen realiseren op welke termijn. Maar ook wat we níet kunnen realiseren, en waarom. Het onderzoek illustreert namelijk de beperkte handelingsruimte van gemeenten om in te spelen op de eerder genoemde zorgen: Amsterdam is voor het oplossen van grote maatschappelijke problemen zoals de woningnood, groeiende ongelijkheid en bestaansonzekerheid sterk afhankelijk van de Rijksoverheid, het bedrijfsleven en het maatschappelijk middenveld. Hoe we dat doen: erkennen van ondervertegenwoordigde groepen in beleid, regelgeving en uitvoering ´Ondervertegenwoordigd Amsterdam’ laat zien dat de eerder genoemde beleidsaandacht er niet automatisch toe leidt dat ondervertegenwoordigde Amsterdammers zich geholpen en gehoord voelen.

Het is en blijft daarom van belang dat beleid en regelgeving tot stand komen op een manier die voldoende rekenschap geeft van de realiteit van ondervertegenwoordigde groepen. Daar ligt een doorlopende opgave voor het Amsterdams bestuur, de gemeenteraad en de ambtelijke organisatie; niet alleen rond verkiezingstijd, maar juist ook in de periode daartussen, wanneer politieke ambities worden omgezet naar beleid en regelgeving, en vervolgens worden uitgevoerd.

3

Raadsinformatiebrief ‘Werken aan meer vertrouwen tussen Amsterdammers en de gemeente’ (oktober 2022) en voortgangsbrief ‘Betrouwbare en rechtvaardige gemeente’ (oktober 2023)

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 8 januari 2025 Pagina 5 van 6

Dit onderzoek biedt alvast een aantal aanknopingspunten om de verbinding tussen ondervertegenwoordigde groepen en de overheid te verbeteren. Aanknopingspunten waar op verschillende plekken in de gemeente aan wordt gewerkt, maar die verdere ondersteuning en/of uitwerking verdienen.  De inzet van wijk- en ervaringsdeskundigheid zorgt voor effectiever beleid. Dit begint bij een goede samenwerking met maatschappelijke organisaties, lokale initiatieven en wijkprofessionals, zoals gebiedsmakelaars. Zij weten wat er speelt bij de groepen die de gemeente minder goed weet te bereiken. En ze hebben een belangrijke verbindende schakelfunctie in de wijk. Het benutten van hun input gedurende het gehele proces – van ontwerp en toetsing tot evaluatie – vergroot de effectiviteit van beleid, regelingen en uitvoering. Praktijkkennis en ervaringen zijn dus van belang, naast wetenschappelijke en beleidsmatige kennis. Zeker op wijkniveau. 

Het doorbreken van normdenken binnen beleid en organisatie draagt bij aan erkenning van ondervertegenwoordigde groepen. Beleid en regelgeving sluit niet altijd aan op de realiteit van Amsterdammers, omdat deze gebaseerd is op (onbewuste) vooronderstellingen over met name groepen met een migratieachtergrond en/of een basis- of mbo-opleiding en lager inkomen – denk aan labels als ‘kansarm’, ‘kwetsbaar’ of ‘laagopgeleid’. Hierdoor wordt hun kracht en waarde niet voldoende gezien en herkend. Dit sterke normdenken dat in de gehele samenleving en binnen veel organisaties te vinden is, staat daadwerkelijke erkenning van deze groepen en hun realiteit in de weg. Daarom is het van belang ons collectieve bewustzijn over (de impact van) die vooronderstellingen te vergroten en meer gezamenlijk te leren over hoe we de erkenning van de perspectieven van deze groepen kunnen vergroten.



Het investeren in publieke voorzieningen en ontmoetingsplekken in de openbare ruimte draagt bij aan verbinding. Publieke voorzieningen, zoals buurthuizen en sportverenigingen, en de openbare ruimte, zoals parken en pleinen, hebben een belangrijke sociale en maatschappelijke functie in wijken. Ze faciliteren laagdrempelige ontmoetingen tussen buurtbewoners en tussen bewoners en de gemeente. Lokale initiatieven bieden laagdrempelig ondersteuning aan Amsterdammers op deze plekken, juist omdat bewoners hier vaak al te vinden zijn. Op deze plekken ontstaat nieuwe verbinding. Investeringen daar waar die het hardst nodig zijn, houden deze plekken en netwerken in stand en geven de gemeente de kans ervan leren. Het is belangrijk dat we deze publieke voorzieningen en ontmoetingsplekken meer benutten als plek voor ontmoeting tussen Amsterdammers en gemeente, en vormgeven in samenspraak met bewoners.

‘Ondervertegenwoordigd Amsterdam’ onderstreept het belang een betrouwbare en rechtvaardige gemeente voor alle Amsterdammers te zijn. Dit vraagt dat we ons bewust zijn van de politieke ondervertegenwoordiging van bepaalde groepen en expliciet aandacht hebben voor de vraag hoe we hun belangen meewegen. We voelen de verantwoordelijkheid alle stemmen en perspectieven op tafel te krijgen en af te wegen. En die afwegingen en daaruit voortvloeiende keuzes helder uit te leggen, te onderbouwen en proactief te delen. Hoe wij daar werk van willen maken, leest u in de gelijktijdig met deze brief verstuurde raadsinformatiebrief ‘Rechtvaardig Amsterdam’.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 8 januari 2025 Pagina 6 van 6

Tot slot Goed afgewogen en onderbouwde beleidskeuzes, werkende oplossingen en zichtbare resultaten dragen bij aan vertrouwen in de politiek en overheid. Het vergroten van het vertrouwen in de overheid is echter geen doel op zich. Sterker nog, dat burgers de overheid met een kritische houding benaderen, is essentieel voor een gezonde democratie. Het vertrouwen in de politiek en overheid moet dus vooral worden gezien als een afgeleide van hoe goed we het als overheid doen. Wanneer echter steeds dezelfde groepen structureel minder geneigd zijn te stemmen, zich minder goed politiek vertegenwoordigd voelen, meer maatschappelijk onbehagen ervaren en minder vertrouwen hebben in het vermogen van de overheid hun problemen op te lossen, dan is dat zorgelijk. Daaruit blijkt dat de representatieve democratie niet voor iedereen even goed werkt. Als Amsterdamse bestuur, gemeenteraad en gemeentelijke organisatie dragen we een gedeelde verantwoordelijkheid om eerdergenoemde verschillen tussen groepen in de stad te verkleinen. Dit vraagt langdurige inzet: historisch gegroeide ongelijkheden zijn niet binnen één bestuursperiode hersteld. Ook vraagt dit om samenwerking met de stad, de regio en het Rijk om beter in te kunnen spelen op de wensen en behoeften van politiek ondervertegenwoordigde groepen. Laten we onze collectieve krachten bundelen.

Want onze lokale representatieve democratie functioneert pas optimaal als iedereen kan participeren, wordt gehoord en vertegenwoordigd én dit ook zo ervaart.

Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Femke Halsema Burgemeester

Bijlagen 1. Samenvatting onderzoek ‘Ondervertegenwoordigd Amsterdam’ 2. Onderzoek ‘Ondervertegenwoordigd Amsterdam’

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl