1. Raadsinformatiebrief Bevindingen scan arbeidsmigratie 17-02-2025

Raadsinformatiebrief Afdoening toezegging

Aan: Datum Portefeuille(s) Portefeuillehouder(s): Behandeld door Onderwerp

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 17 februari 2025 Economische zaken, Sociale zaken, Opvang Sofyan Mbarki en Rutger Groot Wassink Directies EZC en JZD (bestuurszaken.ojz@amsterdam.nl) Bevindingen van de scan Arbeidsmigratie met een voorstel voor het vervolg, en afdoening van de toezegging over het betrekken van IN Amsterdam bij het te ontwikkelen WIN-punt voor arbeidsmigranten (TA2024-001229)

Geachte leden van de gemeenteraad, In de commissie Sociaal, Economie en Diversiteit van 11 september 2024 hebben wij u geïnformeerd over de opzet van een te realiseren brede scan Arbeidsmigratie, om een beter beeld te krijgen van de doelgroep arbeidsmigranten in Amsterdam en de impact van arbeidsmigratie op de stad. Inmiddels is deze scan afgerond en met deze brief nemen we u zoals beloofd mee in de bevindingen. Uw input vanuit de komende commissievergadering op 26 februari nemen we graag mee bij de vervolgstappen. Ook doen wij middels deze brief de toezegging aan het lid Bentoumya af over het betrekken van IN Amsterdam, een loket gericht op kennismigranten, bij het te ontwikkelen WINpunt (Work In NL-punt) voor arbeidsmigranten (TA2024-001229). Achtergrond scan Arbeidsmigratie Internationale werkers vormen een substantieel deel van de beroepsbevolking in Nederland. We onderscheiden daarbij kennismigranten, die veelal naar Nederland komen op basis van specifieke kennis en vaardigheden en waarvoor een hogere salarisgrens geldt, en arbeidsmigranten, die veelal komen werken ongeacht hun opleidingsniveau en zonder salarisgrens.1 In deze brief richten we ons op deze laatste groep.

Een trendmatige ontwikkeling van arbeidsmigratie naar Nederland zorgt volgens berekeningen voor een toename van het aantal arbeidsmigranten van 735 duizend in 2019 tot bijna 1,2 miljoen in 2030.2 Arbeidsmigranten komen voor een paar maanden tot enkele jaren naar Nederland om te werken. Een deel van hen krijgt daarbij te maken met slechte woon- en werkomstandigheden en is kwetsbaar voor uitbuiting. In 2021 en 2022 vond in de gemeente Amsterdam een tweejarige pilot ‘Kwetsbare positie arbeidsmigranten’ plaats in samenwerking met Stichting FairWork3, met als doel

1

Indeling die o.a. in Monitor Internationals van Desicio wordt gehanteerd, ervan uitgaande dat het boven normloon in het algemeen hooggekwalificeerde werknemers met specifieke kennis en vaardigheden betreft. 2 SEO rapport Arbeidsmigratie in 2030 (2022) 3 https://www.fairwork.nu/over-fairwork/

1

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 17 februari 2025 Pagina 2 van 7

om de positie van arbeidsmigranten in Amsterdam te verbeteren. Dit heeft toen geresulteerd in een aantal aanbevelingen die zich met name richten op betere ondersteuning en informatievoorziening voor arbeidsmigranten. Ook zijn er al initiatieven vanuit andere domeinen in de gemeente die bijdragen aan de verbetering van de positie van arbeidsmigranten. Denk bijvoorbeeld aan de opvang en ondersteuning van dakloze EU-migranten en een aandachts-functionaris mensenhandel. Beleid en werkzaamheden vanuit de verschillende domeinen hangen echter niet voldoende samen en een integrale benadering van de problematiek ontbreekt tot op heden. We willen toewerken naar een brede aanpak die aansluit op nationale ontwikkelingen zoals de maatregelen in het zogeheten rapport Roemer4, en op de specifieke regionale en lokale situatie en problematiek. Ook de aanbevelingen uit de FairWorkpilot kunnen hierin worden meegenomen. In april 2024 hebben wij daarom een brede werkgroep Arbeidsmigranten geformaliseerd waarin zes directies zijn vertegenwoordigd. De werkgroep heeft opdracht gekregen tot een inventariserend onderzoek, een ’scan’, over arbeidsmigranten in Amsterdam waarvan de uitkomsten als basis dienen voor de brede aanpak. Belangrijkste bevindingen van de scan Arbeidsmigratie Het doel van de scan was het verkrijgen van een realistisch beeld van arbeidsmigratie in Amsterdam.

Dit beeld betreft de grootte van de doelgroep, actuele problematiek op verschillende leefgebieden, en factoren die kunnen leiden tot problematiek op deze leefgebieden. We hebben ons met name gericht op de arbeidsmigrant uit de EU5 in Amsterdam, en op het (potentieel) kwetsbare deel van deze doelgroep en daarmee samenhangende problematiek. Arbeidsmigranten van buiten de EU zijn deels ook meegenomen, en ook is naar Metropoolregio Amsterdam (MRA) gekeken. Voor de totstandkoming van de scan heeft de werkgroep Arbeidsmigranten documentatieonderzoek gedaan. Daarnaast hebben de afdeling Onderzoek en Statistiek (O&S) en de GGD kwantitatieve data aangeleverd en zijn data van het CBS en Desicio gebruikt. Ook zijn we in gesprek gegaan met 25 externe partijen zoals niet-gouvernementele organisaties, zorgpartijen, vastgoedverhuurders, werkgevers, uitzendbureaus, informele netwerken in de stad, en de VNG. Daarnaast hebben we breed binnen de gemeentelijke organisatie gesproken met betrokkenen. De cijfers en bevindingen uit de gesprekken hebben geresulteerd in de scan die is bijgevoegd bij deze brief. De scan heeft naast een beeld van de doelgroep en problematiek, ook waardevolle kennisuitwisseling opgeleverd met het veld. Hieronder beschrijven we een aantal belangrijke bevindingen en uitdagingen die uit de scan naar voren komen:

4 Geen tweederangsburgers. Aanbevelingen om misstanden bij arbeidsmigranten in Nederland tegen te gaan |

Rapport | Rijksoverheid.nl en Drie jaar na Roemer: Jaarrapportage arbeidsmigranten 2023 | Rapport | Rijksoverheid.nl 5 Kennismigranten (uit de EU) vallen hier buiten

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 17 februari 2025 Pagina 3 van 7

40.000 arbeidsmigranten ingeschreven in Amsterdam • Er wonen in Amsterdam ongeveer 40.000 arbeidsmigranten van binnen en buiten de EU6. Het betreft hier arbeidsmigranten die ingeschreven staan in de gemeentelijke basisadministratie (BRP/GBA) en in loondienst werken. ZZP-ers, maar ook bijvoorbeeld werkloze arbeidsmigranten zijn hier dus niet meegenomen. In de hele Metropoolregio Amsterdam (MRA) wonen bijna dubbel zoveel arbeidsmigranten, 78.000, en daarnaast ongeveer 23.000 kinderen van arbeidsmigranten. Het merendeel, 84 procent, komt uit een EU-land. • Sinds 2010 groeit de doelgroep arbeidsmigranten jaarlijks met vijf tot zes procent. Het belangrijkste herkomstland is Polen (18%), maar de deze groep is hier relatief kleiner dan landelijk en neemt gestaag af. Spanje (8%), Roemenië (7%) en Italië (7%) zijn andere belangrijke herkomstlanden. • Arbeidsmigranten in Amsterdam wonen verspreid over de stad, voor het grootste deel in de private huursector, en relatief veel in Nieuw-West en Zuidoost. De buurten met de meeste arbeidsmigranten zijn De Punt, Venserpolder West en Osdorp Zuid.

Daadwerkelijk aantal arbeidsmigranten veel hoger door onzichtbaarheid van onder andere RNIingeschrevenen • Het werkelijke aantal arbeidsmigranten dat in Amsterdam en de MRA verblijft is een stuk hoger dan beschreven, omdat een groot maar onbekend deel van hen niet op een adres in de gemeente (de gemeentelijke basisadministratie, BRP/GBA) is ingeschreven en daarom niet wordt meegeteld. Deze groep staat in de landelijke registratie voor nietingezetenen (BRP/RNI) en voor hen is geen inzicht in de verblijfplaats. • Hoewel een gedegen onderbouwing mist, is een grove schatting dat de groep arbeidsmigranten die in de BRP/RNI ingeschreven staat minstens zo groot is als de groep die in de BRP/GBA ingeschreven staat. Totaal kan het dus om minstens 80.000 arbeidsmigranten gaan die in Amsterdam verblijven. Arbeidsmigranten in Amsterdam in vergelijking met Rotterdam, Utrecht en Den Haag (G4) • Opvallend zijn de grote groepen Spaanse en Italiaanse arbeidsmigranten in Amsterdam vergeleken met de andere G4-steden. Poolse arbeidsmigranten maken in alle steden de grootste groep uit, behalve in Den Haag waar Bulgaren met 39 procent verreweg de grootste groep vormen. • In Amsterdam en Utrecht wonen en werken meer kennismigranten dan arbeidsmigranten; in Rotterdam en Den Haag is dit omgekeerd.

• In Amsterdam en Den Haag werken significant meer arbeidsmigranten dan er wonen terwijl deze groepen in Rotterdam en Utrecht ongeveer even groot zijn. Werkende arbeidsmigranten in Amsterdam • Er werken in Amsterdam 60.000 arbeidsmigranten in loondienst. Het betreft bijna de helft van de 130.000 werkende arbeidsmigranten in de MRA. Diemen, 6

Monitor Internationals 2010 – 2022 Regiorapportage Metropoolregio Amsterdam – Desicio

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

•

Datum 17 februari 2025 Pagina 4 van 7

Haarlemmermeer, Haarlem, Zaanstad en Almere zijn in de regio de belangrijkste werkgemeenten. In Amsterdam werken de meeste arbeidsmigranten in de horeca, logistiek, detailhandel, maaltijdbezorging en voor uitzendbureaus. In Amsterdam gaan de meeste klachten en signalen die bij FairWork binnenkomen over werk in de horeca, schoonmaak, bouw en logistiek, en huishoudelijk werk.

Duizenden (potentieel) kwetsbare en dakloze arbeidsmigranten • Een (conservatieve) schatting van de omvang van een door Onderzoek en Statistiek onderzochte groep laagbetaalde, potentieel kwetsbare arbeidsmigranten in Amsterdam is 17.000, waarvan 10.000 afkomstig uit een EU-land. Voor deze groep geldt dat zij een laag inkomen hebben (maximaal €23.841 op jaarbasis), dat zij werkend of werkloos kunnen zijn, en geen partner met een hoger inkomen hebben. • Ook verblijven er naar schatting 1800 – 2400 dakloze EU-burgers in Amsterdam. Deze groep is op straat extra gevoelig voor GGZ en somatische problematiek. Veelal betreft het hier EU-arbeidsmigranten die in of buiten Amsterdam werk- en dakloos zijn geraakt, vaak als gevolg van de koppeling van een woning aan een (flexibel) arbeidscontract. De grootste uitdagingen in Amsterdam rond arbeidsmigratie • Registratie: De onzichtbaarheid van de grote groep BRP/RNI-ingeschrevenen die ondanks verplichting van BRP/GBA inschrijving langer dan vier maanden verblijft in Amsterdam. Voor inschrijving in zowel BRP/GBA als BRP/RNI zijn in Amsterdam ten opzichte van andere steden substantiële wachttijden, wat verkeerd of niet inschrijven in de hand werkt. Het college pakt deze problematiek op korte termijn aan door onder andere avondopening van het loket voor inschrijving.

• Werk en inkomen: Een slechte arbeidsmarktpositie voor een deel van de arbeidsmigranten in Amsterdam, wat zich uit door klachten bij FairWork en toenemende dakloosheid in de stad. Een laagdrempelig preventief vangnet voor wie dreigt af te glijden naar werk- en/of dakloosheid ontbreekt in Amsterdam. Ook de beweging naar schijnzelfstandigheid (ZZP) is een uitdaging, omdat uitzendbureaus hiermee de nieuwe certificeringswet omzeilen. En tenslotte de traagheid bij de uitvoering van de landelijke Roemer-maatregelen, zoals certificering van uitzenders de nieuwe Wet Toelating terbeschikkingstelling van arbeidskrachten. • Huisvesting: Het groeiend aantal overlastmeldingen rond huisvesting van arbeidsmigranten in verschillende delen in de stad, signalen van slechte woonomstandigheden en onrechtmatige huurcontracten, deels geregeld door uitzenders. De koppeling van werk- en wooncontracten mag volgens nieuwe regelgeving niet meer maar is tot op heden nog veel voorkomend. • Zorg en Welzijn: Inmiddels is 80% van de mensen die op straat slapen EU-migrant. Kwetsbaarheid neemt bij hen snel toe en overlast veroorzaakt door een deel van deze groep zet daarnaast de leefbaarheid in de stad onder druk. Het aantal dakloze arbeidsmigranten in de stad blijft, ondanks een ketenaanpak, toenemen. Een grote en

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

•

Datum 17 februari 2025 Pagina 5 van 7

groeiende groep arbeidsmigranten die elders werk en woning verliest trekt naar Amsterdam in de hoop werk en (instabiele) huisvesting te vinden. De toegang tot, en laagdrempeligheid van, zorg in het algemeen kan beter. Arbeidsmigranten die hun werk verliezen, verliezen vaak ook hun inschrijfadres en daarmee ook hun zorgverzekering. Terwijl ondertussen de onverzekerdenzorg als gevolg van voorgenomen landelijke bezuinigen onzekerder wordt. Informatie en dienstverlening: De informatiepositie van arbeidsmigranten is in Amsterdam zeer beperkt, zo stellen professionals en vrijwilligers uit het veld. Zij hebben geen of gebrekkige kennis van de Nederlandse taal, regelgeving, rechten en mogelijkheden tot ondersteuning. Hierdoor wordt (te) laat actie ondernomen bij problemen. Door het ontbreken van een publiek ondersteuningssysteem is er voor de doelgroep grote afhankelijkheid van incidentele en informele netwerken, die ook niet altijd de juiste kennis en capaciteiten bezitten.

Voorstel voor vervolgactiviteiten ten aanzien van een brede aanpak Arbeidsmigranten dragen bij aan de Amsterdamse en regionale economie en helpen tekorten op de arbeidsmarkt verkleinen. Maar uit de scan blijkt dat er in Amsterdam ook grote uitdagingen zijn rondom arbeidsmigratie; voor zowel de arbeidsmigrant zelf als voor de stad. Op verschillende domeinen is deze problematiek de afgelopen jaren gegroeid en schrijnend zichtbaar geworden. We vinden het van groot belang dat een kwetsbare positie voor arbeidsmigranten zoveel mogelijk wordt voorkomen. Daarom intensiveren we de komende tijd op basis van de bevindingen uit de scan onze inzet voor deze doelgroep via een brede aanpak. Daarmee kunnen we gericht uitvoering geven aan uw suggesties uit de commissie SED van 11 september 2024, om bij ontwikkeling van de aanpak ook ervaringsdeskundigheid, rolmodellen, vakbonden en arbeidsinspectie te betrekken. Brede aanpak en directe acties We ontwikkelen de komende maanden een brede aanpak, waarin de volgende ambities worden uitgewerkt tot actielijnen : • •

• •

•

Ambitie Registratie: Arbeidsmigranten registreren zich in Amsterdam snel en juist, waardoor er meer zicht komt op de doelgroep en misstanden. Ambitie Werk en Inkomen: Arbeidsmigranten werken onder goede omstandigheden en onder deugdelijk werk- en opdrachtgeverschap, en worden adequaat ondersteund bij misstanden en/of verlies van werk. Ambitie Huisvesting: Arbeidsmigranten wonen passend en krijgen indien nodig ondersteuning door meer bewustwording en integrale kaders bij verhuurders. Ambitie Zorg en Welzijn: Arbeidsmigranten en hun kinderen hebben laagdrempelige toegang tot geschikte zorg en ondersteuning, met het oog op een passend perspectief en opgebouwde rechten. Ambitie Informatie en Dienstverlening: Arbeidsmigranten hebben laagdrempelig en in eigen taal toegang tot benodigde informatie en diensten voor een zelfredzaam verblijf in

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

•

Datum 17 februari 2025 Pagina 6 van 7

Amsterdam, en tot een vangnet bij schending van rechten. (Eerder genoemd te ontwikkelen WIN-punt staat hierbij centraal) Ambitie Lerende aanpak: De aanpak blijft zich steeds ontwikkelen op basis van geleerde lessen en de samenwerking met lokale (in)formele netwerken.

Daarnaast gaan we de komende tijd aan de slag met een aantal concrete integrale activiteiten. Hiermee versterken we alvast de verschillende netwerken die bij de brede aanpak nodig zijn en zoeken we oplossingen voor enkele dringende knelpunten. Het gaat hierbij om: 1. Activiteiten realiseren voor zo snel mogelijk opheffen van wachtlijsten bij de BRP/GBAen BRP/RNI-balie. 2. Briefadressen organiseren voor dakloze arbeidsmigranten, voor overbrugging naar een duurzame werk en woon-oplossing. 3. Versterken en verbinden van de formele en informele netwerken rond de doelgroep in de stad. 4. Beter verkennen van de doelgroep kinderen van arbeidsmigranten en hun behoeften, aangezien deze doelgroep in Amsterdam in de scan nog niet voldoende in beeld is. 5. Ontwikkelen van een plan van aanpak en realisatie van een WIN (Work in NL)-punt voor arbeidsmarktregio Groot Amsterdam. Dit moet een centraal loket worden waar arbeidsmigranten terecht kunnen voor brede ondersteuning op gebied van werk, registratie, wonen, zorg en rechten, en zal onder het Regionaal Werkcentrum gaan vallen. Middelen voor ontwikkeling en operationaliseren van het WIN-punt Groot Amsterdam worden door het ministerie van SZW structureel beschikbaar gesteld. De ambitie is een operationeel WIN-punt per 1 januari 2026. 6. Doorgaan met de landelijke lobby voor druk op uitvoering van de Roemermaatregelen.

Amsterdam draagt lasten voor problematiek rond arbeidsmigratie, waarvan de oorzaak bij onder andere uitzenders en verhuurders ligt. Middelen vanuit Den Haag, bijvoorbeeld voor de Aanpak dakloze EU-migranten, zijn vooralsnog incidenteel en ontoereikend. We trekken in de lobby op met VNG en G4, zitten aan bestuurlijke landelijke tafels, en zorgen dat het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) een beeld krijg van de urgentie van de problematiek en de maatschappelijke kosten gekoppeld aan arbeidsmigratie. 7. Opbouwen en van een netwerk van werkgevers en andere stakeholders. 8. Organiseren van brede uitwisseling met arbeidsmarktregio Groot Amsterdam, en met Metropoolregio Amsterdam. Toezegging afdoening (TA2024-00122) over betrekken van IN Amsterdam bij WIN-punt Wethouder Mbarki heeft het lid Bentoumya toegezegd om de suggestie mee te nemen om IN Amsterdam te betrekken bij de ontwikkeling van het WIN-punt voor arbeidsmigranten (TA2024001229). Het is uitdrukkelijk de bedoeling dat het WIN-punt goede aansluiting krijgt op reeds bestaande loketten en voorzieningen, bijvoorbeeld voor andere doelgroepen. Dit geldt onder andere voor het loket IN Amsterdam, voornamelijk gericht op kennismigranten, wetenschappelijke onderzoekers van vooral buiten de EU, gevestigd op de Zuidas. Leden van de werkgroep hebben het

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 17 februari 2025 Pagina 7 van 7

toekomstige WIN-punt al besproken met IN Amsterdam in het kader van kennisdeling. Ook hebben zij gezamenlijk een bijeenkomst bijgewoond om hierover ervaringen te delen met andere steden. IN Amsterdam zal net als de andere reeds bestaande loketten en voorzieningen beschikbaar blijven als klankbord voor de toekomstige projectleider van het WIN-punt. Wij vertrouwen erop hiermee deze toezegging te hebben afgedaan. Ten slotte Amsterdam ontwikkelt zich al eeuwenlang dankzij migratie. De bijdrage van arbeidsmigranten is, net als die van kennismigranten, essentieel voor de economische ontwikkeling en maatschappelijke uitdagingen die we hebben als stad. Dit mag echter niet samengaan met uitbuiting en andere misstanden in de levens van arbeidsmigranten. De scan die nu is uitgevoerd geeft inzicht in die misstanden en richting om ze aan te pakken. Daarnaast moet landelijk de discussie worden gevoerd over hoe de gewenste economie van de toekomst eruitziet. En tegen welke prijs we economische activiteiten overeind willen houden, als deze gepaard gaan met misstanden en uitbuiting. Wij informeren u voor de zomer graag verder over de brede aanpak Arbeidsmigranten, het plan van aanpak voor het WIN-punt Groot Amsterdam, en andere relevante activiteiten in de brede samenwerking rond arbeidsmigranten.

Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Sofyan Mbarki Wethouder Economische Zaken, MBO en toeleiding arbeidsmarkt

Rutger Groot Wassink Wethouder Sociale Zaken, Opvang, Volwasseneneducatie en Democratisering