1. Klimaatrapportage 2023.pdf
Tekst van het document
Energietransitie
Klimaatrapportage 2023 Voortgang reductie van de CO2-uitstoot in de stad
Inhoudsopgave Inleiding
3
Klimaatklok
5
Tijdlijn
6
Recente ontwikkelingen
7
Resultaten 2022
9
Vooruitkijken
11
1. Gebouwde omgeving
Energietransitie
13
4. Haven en Industrie
25
Leeswijzer
2. Mobiliteit
19
5. Randvoorwaarden
28
3. Elektriciteit
22
Bijlagen
31
1. We stippen de belangrijkste ontwikkelingen aan die impact hebben op de energietransitie in de stad. 2. Vervolgens kijken we naar de belangrijkste resultaten in 2022, de voortgang van de beoogde reductie van de CO2-uitstoot en extra inzet die nodig is om de beoogde doelen te behalen. 3. Tenslotte bespreken we per transitiepad de behaalde resultaten in 2022, wat we de komende periode gaan doen en welke aandachtspunten er zijn.
Voortgang per transitiepad 12
Klimaatrapportage 2023
2
Inleiding
Inleiding Met de Routekaart Amsterdam Klimaatneutraal hebben we in 2020 vastgesteld wat we gaan doen om in 2050 een klimaatneutrale stad te kunnen zijn. Jaarlijks rapporteren we over de voortgang van de uitvoering van de Routekaart. In deze 3e Klimaatrapportage laten we zien welke acties en maatregelen zijn uitgevoerd en voor hoeveel reductie van CO2-uitstoot dat zorgt in de stad. We leren van wat er werkt, wat anders moet en of er aanvullende maatregelen nodig zijn. Op basis van de beleidsvoornemens en autonome ontwikkelingen stellen we jaarlijks de prognoses bij van de CO2uitstoot in 2025 en 2030. Per transitiepad uit de Routekaart brengen we daarnaast de belangrijkste resultaten en de voortgang van diverse indicatoren in beeld. In enkele gevallen zijn historische cijfers geactualiseerd.
Klimaatrapportage 2023
3
Drie duurzame transities
3 Duurzame transities Circulaire Economie en Groen & Gezond Amsterdam streeft naar brede welvaart binnen de grenzen van onze planeet. In 2050 willen we klimaatneutraal, circulair, klimaatadaptief en een groene gezonde stad zijn. Dat doen we via 3 duurzame transities. Binnen de energietransitie streven we ernaar om een klimaatneutrale en schone stad te zijn die economische kansen biedt. Binnen de circulaire transitie veranderen we fundamenteel onze manier van produceren en consumeren. Binnen de groentransitie streven we naar een groene, klimaatadaptieve en natuurinclusieve stad waar mens, natuur en dier in harmonie leven.
Energietransitie
door het aardgasvrij maken van de stad, het uitstootvrij maken van de mobiliteit, het opwekken van duurzame energie, het reduceren van ons energieverbruik en het verlagen van de CO2-uitstoot in de nieuwe en bestaande gebouwde omgeving. We zetten volop in op het werven en opleiden van personeel voor de realisatie van de energietransitie.
CO2-uitstoot als gevolg van energieverbruik In de Routekaart Amsterdam Klimaatneutraal 2050 is beschreven voor welke CO2-uitstoot Amsterdam verantwoordelijk is. Bij het klimaatneutraal maken van de stad wordt gekeken naar de uitstoot in Amsterdam.
De uitstoot buiten Amsterdam die wordt veroorzaakt door consumptie en materiaalgebruik in Amsterdam wordt momenteel niet meegerekend. Lees meer over deze ‘verborgen impact’ in de monitor circulaire transitie.
Naast de energie transitie werkt de gemeente ook aan de circulaire transitie en de groentransitie.
Publicaties De gemeente rapporteert apart over de circulaire transitie en over de groentransitie. Ook over specifieke onderwerpen binnen de energietransitie wordt apart gerapporteerd: • Energietransitie gebouwde omgeving • Het Actieplan Schone Lucht • Het Programma Autoluw • Uitvoeringsagenda Duurzame Stad, Duurzame Banen • Duurzame Gemeentelijke Organisatie
In de Klimaatrapportage zoomen we in op de energietransitie ten behoeve van een klimaatneutrale stad die schoner is en economische kansen biedt. Dit doen we
Drie duurzame transities voor
Brede welvaart binnen de grenzen van onze planeet
Energietransitie
Circulaire transitie
Groen transitie
Reductie CO2-uitstoot in de stad.
Reductie grondstoffenverbruik in de stad.
Groene, biodiverse, gezonde en klimaatadaptieve stad.
Randvoorwaarde: Meer personeel in de bouw, techniek en groensector. Klimaatrapportage 2023
4
Klimaatklok
De weergegeven tijd op de klimaatklok was de situatie op 30 mei 2023
8
jaar
166
dagen
17 uur
53 sec
Klimaatrapportage 2023
5
Tijdlijn
Tijdlijn 2023 2025 2030 Energietransitie
2040 2050
> CO2-uitstoot woningcorporaties verminderd van 1,5% in 2019 tot 3% in 2023 > 250 MW vermogen aan zonne-energie
> 5% CO2-reductie (t.o.v. 1990) > 65% non-fossiele omzet in de haven > Ambitie voor een uitstootvrij gebied binnen de Ring A10 voor alle voertuigen m.u.v. personenauto’s en motoren
> 60% CO2-reductie (t.o.v. 1990) > 127 MW vermogen aan windenergie > De helft van alle geschikte daken wordt benut voor zonne-energie: 550 MW > Gemeentelijke organisatie klimaatneutraal > Ambitie voor een uitstootvrij gebied binnen de bebouwde kom voor alle soorten verkeer > Label A voor kantoren
> Alle gebouwen in Amsterdam aardgasvrij
> Alle gebouwen in de stad zijn CO2-neutraal > Haven & Industrie klimaatneutraal en circulair > 100% CO2-reductie (t.o.v. 1990)
Klimaatrapportage 2023
6
Recente ontwikkelingen
Recente ontwikkelingen De energiecrisis die is ontstaan sinds de oorlog in Oekraïne zorgt voor versnelde behoefte om te verduurzamen, maar vergroot ook de hoeveelheid huishoudens in energie-armoede. We zitten ook midden in een klimaatcrisis waar grote delen van de wereld de gevolgen van merken. Mede in lijn met de geplande aanpassing van de Klimaatwet, heeft Amsterdam de ambities verhoogt voor de reductie van CO2-uitstoot. Eén van de grootste uitdagingen hierbij is de tekorten op de arbeidsmarkt voor technisch geschoold personeel.
Klimaatrapportage 2023
7
Recente ontwikkelingen
Recente ontwikkelingen Energiecrisis versnelt verduurzaming én energiearmoede Anno 2023 is de oorlog in Oekraïne nog steeds gaande. Naast de verwoestingen en het enorme leed in Oekraïne, voelt inmiddels heel Europa de economische gevolgen van de oorlog. De schaarste aan aardgas heeft de gasprijzen opgevoerd. Dat heeft gezorgd voor inflatie waardoor het dagelijkse leven duurder is geworden. Niet eerder is de noodzaak tot energiebesparing en energie-onafhankelijkheid zo groot geweest. Aan de ene kant vergroot de energiecrisis de vraag om nu te verduurzamen, aan de andere kant neemt de energie-armoede snel en stevig toe.
Hoger doel reductie CO2uitstoot voor Amsterdam
Energietransitie kan vertragen door personeelstekorten Volgens het Economisch Bureau van de ABN Amro bank is het personeelstekort in de energietransitie begin 2023 op recordniveau. In Amsterdam betekent dit 65% onvervulbare vacatures in de bouw en techniek. Door de stijgende vraag naar verduurzaming zien we nu al oplopende wachttijden en tarieven. De personeelstekorten kunnen in de komende jaren voor een vertraging in de uitvoer van de energietransitie zorgen. Het Rijk is begin 2023 gestart met een landelijk actieplan Groene en Digitale Banen met een inzet op arbeidsmarktkrapte in de klimaat- en digitale transitie. De gemeente werkt sinds 2021 samen met ondernemers en opleiders aan het stimuleren van instroom in de bouw- en technieksector.
Amsterdam is al jaren bezig met energie besparen en het opwekken van duurzame energie, maar er is meer nodig en het moet sneller. Onlangs is de Amsterdamse doelstelling om de CO2-uitstoot met 55% te reduceren in 2030, bijgesteld naar een streven van 60%. De uitstoot van broeikasgassen moet nog sneller worden teruggebracht. Amsterdam werkt daarom samen met bewoners, bedrijven en organisaties in de stad, maar ook met de regio, de provincie, het Rijk en Europa om dit te realiseren.
Klimaatrapportage 2023
8
Resultaten 2022
Belangrijkste resultaten 2022 In 2022 is in Amsterdam een begin gemaakt met het Isolatieoffensief. Er is ingezet op het tegengaan van energie-armoede vanwege de hogere energieprijzen. Er zijn onder andere 12.000 huishoudens geholpen met energiebesparingsmaatregelen. Ook is hiervoor het Actienetwerk 15% GasTerug opgezet. Het aantal zonnepanelen in de stad is afgelopen jaar met 24% gestegen. Om congestie op het elektriciteitsnetwerk tegen te gaan heeft de taskforce vorm gekregen. AEB heeft daarnaast subsidie gekregen voor opslag en afvang van grote hoeveelheden CO2. In samenwerking met opleidingspartijen is de wervingscampagne Baan met Toekomst gelanceerd. De CO2-uitstoot in 2022 met circa 6% afgenomen vergeleken met een jaar daarvoor.
Klimaatrapportage 2023
9
Resultaten 2022
Voortgang CO2-uitstoot CO2-uitstoot in Amsterdam
6% CO2-reductie gerealiseerd in 2022 De CO2-uitstoot in Amsterdam is in 2022 gedaald naar circa 3.760 kton, dat is 6% minder dan in 2021. Voor het eerst is de uitstoot vermoedelijk lager dan de uitgangssituatie in 1990 (3.810 kton). De grootste reductie vond plaats in het transitiepad Elektriciteit vanwege de versnelde verduurzaming van de productie van elektriciteit in Nederland. Binnen de overige transitiepaden was er sprake van enige reductie.
In kton CO2-equivalenten Bron: OIS/CE Delft
CO2-uitstoot eigen organisatie Sinds 2018 is de CO2-uitstoot van de gemeentelijke organisatie met bijna 90% gedaald naar 5,2 kton. Dat is te danken aan het gebruik van groene stroom, groen gas (sinds 1 januari 2022) en HVO100% (transitiebrandstof voor het wagenpark).
Nieuwe prognose CO2-reductie in 2025 en 2030 Volgens de geactualiseerde CO2-doorrekening van CE Delft uit januari 2023 daalt de uitstoot in 2025 verder naar 3.590 kton (6% lager dan in 1990). In dat geval wordt het doel van 2025 (een afname van 5%) gerealiseerd, al hanteert CE Delft vanwege onzekerheden een bandbreedte (van -12% tot +6%). Als alle huidige beleidsvoornemens op tijd en volledig worden gerealiseerd, kan de uitstoot volgens CE Delft in 2030 uitkomen op 1.980 kton, een afname van 48% ten opzichte van 1990. In een scenario waarin alleen minimale beleidseffecten worden gerealiseerd, is de reductie 15%. Als het maximale effect wordt bereikt, kan de reductie oplopen tot 56%. Het streven naar een reductie van 60% wordt daarmee niet gehaald op basis van de huidige voorgenomen maatregelen.
6.000
5.000
CO2-uitstoot per transitiepad in Amsterdam
4.000
in kton CO2-equivalenten 3.000
Nieuwe prognoses per transitiepad Als het voorgenomen beleid volledig wordt uitgevoerd, vindt tot 2030 naar verwachting relatief de grootste afname van CO2-uitstoot plaats binnen het transitiepad Mobiliteit. De grootste absolute afname zit bij het transitiepad Elektriciteit met een verwachte CO2-reductie van 720 kton ten opzichte van 2022. Ook bij de Haven en industrie daalt de uitstoot vermoedelijk sterk. In de prognose zal de minste reductie plaatsvinden bij het transitiepad Gebouwde Omgeving.
2.000
1.000
0
2018
2019
2020
2021
2022
2025
2030
Klimaatrapportage 2023
10
Vooruitkijken
Vooruitkijken In 2023 gaat de gemeente het isolatietempo versnellen. Ook worden nieuwe samenwerkingsafspraken met de woningcorporaties gemaakt. Het college komt voor de zomer met een uitvoeringsagenda voor de ambities op het gebied van uitstootvrij verkeer en vervoer (het Actieplan Schone Lucht uit 2019). Daarnaast komt er een onderzoek naar de mogelijkheden voor verdere versnelling van zonne-energie in de haven van Amsterdam. Ook willen we nog meer Amsterdammers inspireren voor de campagne Baan met Toekomst.
Op 14 maart 2023 heeft het college een raadsinformatie brief gedeeld over het streven naar 60% reductie van de CO2-uitstoot in Amsterdam in 2030. Het streven naar een reductie van 60% wordt niet gehaald op basis van de huidige voorgenomen maatregelen. Daarvoor is extra inzet nodig. In de brief komen de resultaten van een onderzoek door CE Delft aan bod naar mogelijke aanvullende maatregelen om tot extra reductie van de CO2-uitstoot in Amsterdam te komen. Voor het zo snel als mogelijk uitvoeren van de huidige voorgenomen maatregelen wordt een uitvoeringsorganisatie ingericht. Klimaatrapportage 2023
11
Voortgang per transitiepad
Voortgang per transitiepad In de Routekaart Amsterdam Klimaatneutraal 2050 zijn 4 transitiepaden gedefinieerd. Binnen elk transitiepad vinden in de stad acties en maatregelen plaats waarmee de CO2-uitstoot van Amsterdam omlaag wordt gebracht. Op de volgende pagina’s komen per transitiepad de belangrijkste resultaten in 2022 aan bod, evenals een vooruitblik naar 2023 en verder en enkele aandachtspunten. In tegenstelling tot de vorige Klimaatrapportage komen niet meer alle pijlers apart aan bod. Er is voor gekozen om de belangrijkste punten te bundelen per transitiepad. Per transitiepad is ook de kwantitatieve voortgang van enkele indicatoren verbeeld in grafieken.
Klimaatrapportage 2023
12
Gebouwde omgeving
1. Gebouwde omgeving
Opgave per 2022 CO2-uitstoot
1.130
Wat en hoe?
Resultaten in 2022
Vooruitkijken
In 2040 moeten alle gebouwen in de stad duurzaam worden verwarmd. Daarom staan energiebesparing en het vervangen van aardgas door alternatieve warmtebronnen centraal. Achter elke voordeur, achter elke gevel en in elke straat staat iets te gebeuren. Tegelijkertijd moeten we ervoor zorgen dat de CO2-uitstoot niet verder toeneemt door de groei van de stad.
• Het isolatieoffensief is gestart. Hierin
• In 2023 voeren we een ervaringscampagne
• We versnellen het isolatietempo: uitbreiden
stimuleren en begeleiden we bewoners en woningeigenaren (inclusief vve’s) om structureel energie te besparen. • In 2022 zijn er door de verschillende partijen (Energiebespaarservice, stichting !WOON, Fixbrigade en de buurtteams) ruim 12.000 huishoudens geholpen met energiebesparingsmaatregelen. Voor het hele stookseizoen 2022-2023 gaat het in totaal om ca. 33.500 huishoudens. • Met corporaties en warmtebedrijven zijn 4 buurten geselecteerd voor het aansluiten op het warmtenet. • Corporaties investeren vanaf 2022 gemiddeld 1,5 keer meer in verbetering van bestaande voorraad. • MKB'ers en maatschappelijke instellingen zijn ondersteund bij het verduurzamen van hun panden met gratis energiescans en advies- en fixteams. • Er is een samenwerking met warmtebedrijven voor duurzame bronnenstrategieën (o.a. inzet geothermie en datacenterrestwarmte). • Communicatie-onderzoek en participatietrajecten wijzen uit dat het opschalen en versnellen van de warmtetransitie meer kans heeft bij doelgroepen mét handelingsperspectief.
en starten we ook in All Electric-buurten participatietrajecten. • In 2023 wordt de Wet collectieve warmtevoorziening (Wcw) aangenomen die voorschrijft dat het meerderheidsaandeel van warmtenetwerken in publieke handen komt. • Uitvoering 1e tranche Warm Amsterdam loopt vertraging op vanwege Wcw. De 2e tranche is in voorbereiding (minimaal 10.000 woningen).
vve-aanpak, hulp aan woningeigenaren met lage inkomens, voortzetten van collectieve inkoopacties voor isolatie en een aanpak voor commerciële en particuliere verhuurders. • We maken nieuwe samenwerkingsafspraken met corporaties en huurders voor de periode 2024-2027. • We werken verder aan de diversificatie van warmtebronnen.
Aandachtspunten • Er is een groot tekort aan vakmensen voor
de energietransitie. • De publieke koers van het Rijk voor de
Wet collectieve warmte (Wcw) zorgt voor grote verandering in het speelveld en bij partners in de warmtetransitie. • Het Klimaatfonds raakt uitgeput, daarvoor in de plaats komt de Warmte Infrastructuur Subsidie van het Rijk. • Het Rijk biedt (nog) onvoldoende middelen en instrumentarium om te sturen op de energietransitie.
kton
Aandeel totale CO2-uitstoot
30%
Klimaatrapportage 2023
13
Gebouwde omgeving
Aardgasvrij
Aardgasvrij
Aardgasvrij
Totaal aantal woningequivalenten aangesloten op het warmtenet (per eind van het jaar)
Aantal woningequivalenten waarvoor haalbaarheidsfase van aanpak Wijken Aardgasvrij Maken is gestart
Aantal woningequivalenten waarvoor investeringsbesluit aardgasvrij is vastgesteld (in betreffende jaar)
2018
2019
2020
2021
2022
Het aantal woningequivalenten dat is aangesloten op het warmtenet is in 2022 opnieuw met ruim 5.000 toegenomen. Niet alle warmtenetaansluitingen zijn aardgasvrij. Daarnaast zijn er ook gebouwen zonder aardgasaansluiting die op een andere manier worden verwarmd dan via het warmtenet (bijvoorbeeld via een Warmte- en Koudeopslag (WKO) of warmtepomp). Het totaal aantal aardgasvrije woningequivalenten (afkomstig uit 2019 of eerder) is volgens Liander in februari 2023 circa 109.000 (waarvan 60.000 woningen en 49.000 bij utiliteitsgebouwen). Dit is lager dan vermeld in de Klimaatrapportage 2022 (120.000), vanwege databaseverbeteringen bij Liander.
2019
2020
2021
2022
2023
In 2022 hebben ruim 12.500 woningen de haalbaarheidsfase gestart of doorlopen. Het merendeel van deze woningen is een onderdeel van het samenwerkingsverband Warm Amsterdam van de Amsterdamse woningcorporaties, Vattenfall en de gemeente Amsterdam.
2019
2020
2021
2022
2023
In 2022 zijn voor 1.530 woningen investerings besluiten genomen om aardgasvrij te worden. In de vorige Klimaatrapportage was de eerdere streefwaarde voor 2022 al naar beneden bijgesteld van 10.000 woningen naar 4.000 tot 5.000. Naast de 1.530 woningen nam de gemeenteraad in 2022 voor nog eens ruim 3.600 woningen een besluit over de beschikbaarheid van subsidie voor aardgasvrij. Echter is er door de betrokken partijen in Warm Amsterdam voor deze woningen nog geen investeringsbesluit genomen, vanwege voornamelijk ontwikkelingen rondom de Wet collectieve warmtevoorziening (Wcw).
Klimaatrapportage 2023
14
Gebouwde omgeving
Woningcorporaties
Vve's
Vve-woningen
Jaarlijkse reductie in CO2-uitstoot corporatiewoningen (t.o.v. voorgaand jaar)
Aantal vve's per jaar ondersteund
Aantal woningen (behorende bij een vve) per jaar ondersteund
2019
2020
2021
2023
Het cijfer over de realisatie in 2022 is op z’n vroegst vanaf mei 2023 beschikbaar bij woningbouwfederatie AFWC. Uit de monitor van AFWC blijkt dat er 1,3% CO2-reductie is gerealiseerd in 2021 (t.o.v. 2020). De werkelijk gerealiseerde CO2-reductie ligt hoger, omdat o.a. de reductie door zonnepanelen nog niet wordt meegeteld.
2020
2021
2022
2020
2021
2022
Via webinars, cursussen en buurt- en wijkbijeenkomsten werden in 2022 circa 1.670 vve's geïnformeerd met in totaal ongeveer 36.100 woningen. 168 vve’s met in totaal circa 5.630 woningen ontvingen daarnaast advies en begeleiding. Aan 11 vve’s met in totaal 1.408 woningen werd subsidie of financiering toegekend. Ten opzichte van de streefwaarden voor 2022 zijn er 423 meer vve’s benaderd en 20.000 meer woningen. In 2022 hebben we o.a. in Buitenveldert, het Oostelijk Havengebied en in Zuidoost een wijkgerichte aanpak uitgevoerd. Die aanpak heeft mede geleid tot een stijging in het aantal vve’s dat geïnformeerd is over de mogelijkheden van verduurzaming voor hun vve. In 2023 streven we naar het informeren van 1.800 vve-leden, het adviseren en begeleiden van 250 vve’s en het verlenen van subsidie en financiering aan vve’s met in totaal 2.000 woningen. Klimaatrapportage 2023
15
Gebouwde omgeving
Zakelijke markt
Zakelijke markt
Aantal controlebezoeken
Aantal uitgevoerde energiescans (zakelijke markt)
Maatschappelijke gebouwen Aantal uitgevoerde energiescans (maatschappelijke gebouwen)
2019
2020
2021
2022
In 2022 zijn er in totaal 1.938 controles uitgevoerd, waarvan 1.082 themacontroles. 793 themacontroles waren gericht op energiebesparing. In 2022 is alvast voorgesorteerd op het Provinciaal Energieakkoord en zijn de aantallen controles energiebesparing geïntensiveerd. De subsidieaanvraag vanuit het Provinciale Energieakkoord was eind 2022 rond. Dankzij deze subsidie worden vanaf 2023 verdere controles uitgevoerd. Voor 2022 en 2023 is geen streefwaarde beschikbaar.
2019 2020
2021
2022
2023
In 2022 heeft EnergiePartners 165 energiescans uitgevoerd en Klimaatroute 33. Deze scans omvatten alle energiebesparende maatregelen die een ondernemer kan nemen. Ook zijn er 24 maatwerkadviezen aan kantoorpandeigenaren afgegeven voor het kunnen behalen van een energielabel C of hoger. De streefwaarde is hier niet behaald, voornamelijk doordat de aanvraag van de Europese aanbesteding voor energiescans vertraging opliep. Tenslotte zijn er sinds november 2022 428 ondernemers geholpen door advies- en fixteams die gratis energiebesparende maatregelen hebben geïnstalleerd.
2019 2020
2021
2022
2023
Per 1 mei 2022 is de opdrachtverlening voor energiescans overgegaan van Klimaatroute naar EnergiePartners. De gestegen energieprijzen zorgden voor een flinke toename in het aantal aanvragen van energiescans bij maatschappelijke instellingen. Relatief veel culturele instellingen (waaronder het Stedelijk Museum, de Melkweg, de Krakeling en het Idfa) en onderwijs- en zorginstanties meldden zich aan.
Klimaatrapportage 2023
16
Gebouwde omgeving
Nieuwbouw
Nieuwbouw
Gemiddelde energie prestatiecoëfficiënt (EPC) opgeleverde nieuwbouwwoningen
Gemiddelde BENG 2-waarde (fossiele energiegebruik, in kWh/m2/jaar) bij tenders nieuwbouwwoningen
17-18
18-19
19-20
20-21
21-22
Sinds 1 januari 2021 geldt de BENG-norm als landelijke energieprestatie eis bij nieuwbouw. Daarvoor werd de EPC-systematiek gehanteerd. Alle opgeleverde woningen in het afgelopen jaar zijn nog onder het EPC-regime ontwikkeld. In de afgelopen 3 jaar is de score gestabiliseerd rond een waarde van 0,33. Voor de periode 2021/2022 is dit berekend op basis van informatie van 60 projecten met 6.483 woningen. Bij 966 opgeleverde woningen was de EPC nul en in 1 geval zelfs negatief.
2021
2022
In 2022 was de gemiddelde BENG 2-waarde van 10 tenders -22 kWh/m2/jaar. Hiervan is 1 tender energieneutraal en 9 zijn energieleverend. Daarmee komt het fossiele energieverbruik in nieuwbouw lager uit dan in 2021. De markt schrijft ambitieus in en de techniek gaat ook vooruit.
Klimaatrapportage 2023
17
Gebouwde omgeving
Samenwerken met energiecoöperatie KetelhuisWG Een groep bewoners, huurders en ondernemers wil het bijzondere WGterrein in 2030 klimaatneutraal maken. Verwarmen zonder aardgas is het doel. Daarom zijn ze een energie coöperatie gestart: KetelhuisWG. De gemeente ondersteunt onder andere op financieel gebied en adviseert over participatie van bewoners.
Klimaatrapportage 2023
18
Mobiliteit
2. Mobiliteit
Opgave per 2022 CO2-uitstoot
715
Wat en hoe?
Resultaten in 2022
Vooruitkijken
Er komen steeds meer inwoners, bezoekers en banen bij in Amsterdam. Meer mensen betekent ook meer verplaatsingen. Als we niets doen, leidt dat tot meer CO2-uitstoot. Daarom vragen we elke voertuigbezitter of -bestuurder om bewust te kiezen voor een duurzame vorm van vervoer. Als gemeente stimuleren, faciliteren en waar nodig reguleren we deze overstap.
• De milieuzone binnen de Ring A10 is per
• Het college komt voor de zomer met een
• Vaststelling van het uitvoeringsplan logistiek
1 januari 2022 aangescherpt voor vrachtauto’s en autobussen, naar toegang voor emissieklasse 6 en uitstootvrij. • De landelijke en lokale taxiconvenanten zijn ondertekend (inspanning van de branche om uitstootvrij te gaan rijden). • Uitrol van steeds meer laadinfrastructuur: in november 2022 is de 3000ste publieke laadpaal geplaatst. • Verschillende projecten uitgevoerd die bijdragen aan een autoluwe inrichting, waaronder de nieuwe inrichting van de Nieuwezijds Voorburgwal zuid en het verder doorvoeren van de fietsstraat op de binnenring. • Opheffen van 1.376 parkeerplaatsen voor verschillende doeleinden, waaronder fietsparkeren en groen. • Verschillende pilots duurzame stedelijke stadslogistiek uitgevoerd, waaronder de pilot transport over water bij de Nieuwmarkt en een pilot met LEVV’s in Zuid.
uitvoeringsagenda voor de ambities op het gebied van uitstootvrij verkeer en vervoer (het Actieplan Schone Lucht uit 2019). • GVB en de regionale bussen liggen op koers om per 2025 volledig uitstootvrij te rijden in de stad. • Pilot Weesperstraat uitvoeren (bij instemming door raad), waarmee autoverkeer geweerd wordt.
door het college (naar verwachting in mei 2023) met daarin veel maatregelen voor duurzame stadslogistiek (minder en schonere ritten). • Vaststelling door het college (naar verwachting in mei 2023) van het verkeersbesluit en ontheffingenbeleid om touringcars vanaf 2024 nog meer te weren binnen de S100.
Aandachtspunten • Congestie op het elektricteitsnetwerk
bij logistiek: de gemeente zet zo veel mogelijk in op het zo slim mogelijk omgaan met het elektriciteitsnet, om laadpieken te voorkomen en te vermijden. • De transitie naar uitstootvrije mobiliteit kan ook helpen om de congestie op het energienet aan te pakken. Batterijen in elektrische voertuigen kunnen worden gebruikt als opslagmedium/energiebron. Hiermee kunnen pieken in vraag en aanbod worden gedempt en daardoor kan het elektriciteitsnet op termijn nog optimaler worden benut.
kton
Aandeel totale CO2-uitstoot
19%
Klimaatrapportage 2023
19
Mobiliteit
Elektrisch rijden
Laadpunten
% van kilometers gemotoriseerd verkeer op Amsterdamse wegen
Totaal aantal publieke elektrische (snel)laadpunten in Amsterdam (aan eind van het jaar)
2019
2020
2021
2022
2030
Het aandeel elektrisch gereden kilometers door het gemotoriseerde verkeer, is in 2022 gestegen naar ruim 7%. De meeste elektrische kilometers zijn gereden door OV-bussen (27%), brom- en snorfietsen (20%) en taxi’s (15%).
2019
2020
2021
2022
In het jaar 2022 is het totaal aantal publieke laadpunten toegenomen met 970.
Klimaatrapportage 2023
20
Mobiliteit
De 3.000ste laadpaal in Amsterdam is geplaatst In 2009 plaatsten we de 1e openbare laadpaal in Amsterdam. Nu 13 jaar later is in oktober 2022 de 3.000ste laadpaal (6.000 laadpunten) geplaatst. Het laadnetwerk in de stad is dus flink gegroeid. Dat is hard nodig omdat steeds meer Amsterdammers elektrisch rijden en een plek nodig hebben om hun voertuig op te laden.
Klimaatrapportage 2023
21
Elektriciteit
3. Elektriciteit
Opgave per 2022 CO2-uitstoot
Wat en hoe?
Resultaten in 2022
Vooruitkijken
Elektriciteit speelt een sleutelrol in de energietransitie. De komende jaren is er veel meer elektriciteit nodig. Het aantal woningen en bedrijven in de stad groeit, net als het aantal AllElectric woningen, elektrische voertuigen en de verdere digitalisering. Deze elektriciteit moet duurzaam worden opgewekt. In 2040 willen we op 100% van de geschikte daken in Amsterdam zonne-energie opwekken (1.100 MW). De kansen die we zien om met windmolens duurzame energie op te wekken, willen we optimaal benutten. Het elektriciteitsnet moet geschikt worden gemaakt om de groeiende stad van stroom te voorzien.
• Eind 2022 lag er circa 200 MW aan zonnepa-
• Voortzetten van de doelgroepgerichte
Aandachtspunten • De beschikbare arbeidskrachten, complexe
eigendomsconstructies, economische trends en rijksoverheidsbeleid beïnvloeden de groei van het aantal zonnepanelen. • Amsterdam heeft nog geen mogelijkheid om te sturen op het gebruik van daken voor zonne-energie. • Het inpassen van het nieuwe energiesysteem leidt soms tot overlast en weerstand.
nelen op de daken. • Collectieve inkooptrajecten voor zonne-
energie zijn opgestart voor Amsterdammers, ook op beschermd stadsgezicht. • Bedrijven en grote dakeigenaren maken gebruik van het aanbod voor dak- en constructiescans. • De reflectiefase windenergie van de Regionale Energie Strategie 1.0 (RES) is afgerond met het vaststellen van het document ‘Signalen uit de stad’. • De taskforce congestie heeft vorm gekregen: een samenwerking tussen gemeente Amsterdam, Liander, Tennet en het Havenbedrijf Amsterdam. Gezamenlijk werken we aan toekomstbestendige elektriciteitsinfrastructuur. • Het Ontwikkelkader elektriciteitsvoorziening 2035 is vastgesteld. • Er is een vergunning verleend voor 6 nieuwe windmolens in het Havengebied (gerealiseerd per 2028).
aanpak voor zon met extra focus op grote daken. • Aanbesteding van de tijdelijke zonneweide op Strandeiland met als eis 100% lokaal eigendom. • Alle rijkswegen rond Amsterdam worden opgenomen in het rijksprogramma Opwek Energie op Rijksgrond (OER). • Diverse locaties onderzoeken voor de realisatie van zonnecarports in 100% lokaal eigendom. • Opstellen Programma Windenergie Amsterdam, onderbouwd met een plan milieueffectrapport (MER) met de geschikte zoekgebieden voor windmolens en de geldende randvoorwaarden. De onderzoeksopzet (Notitie Reikwijdte en Detailniveau) voor het Plan-MER ligt ter inzage (februari 2023). • Voor het zoekgebied Noorder IJ-plas/ Cornelis Douwesterrein bereiden coöperaties een vergunningsaanvraag voor. • Opstellen Ontwikkelperspectief Distributienetten, waarin we aangeven hoe we de uitbreiding van het middenspanningsnet realiseren.
1.190
kton
• De Autoriteit Consument & Markt (ACM)
maakt het mogelijk om maatschappelijk te prioriteren bij elektriciteitsaansluitingen. Samen met provincie en Rijk geven we hier invulling aan.
Aandeel totale CO2-uitstoot
32%
Klimaatrapportage 2023
22
Elektriciteit
Opwek zonne-energie
Opwek windenergie
Totaal opgesteld vermogen zonne-energie in Amsterdam (MW, per eind van het jaar)
Totaal opgesteld vermogen windenergie in Amsterdam (MW, per eind van het jaar)
2019
2020
2021
2022
2023
Het vermogen dat zonnepanelen kunnen opwekken in Amsterdam is in 2022 met 24% toegenomen vergeleken met het jaar ervoor. Deze ontwikkeling blijft wat achter doordat o.a. de bedragen van de landelijke SDE++ subsidieregelingen zijn verlaagd. Maar ook doordat het de netwerkbeheerder veel tijd kost om elektriciteitsaansluitingen te verzwaren. Tenslotte heeft deze branche te maken met langere levertijden door tekorten aan zonnepanelen, benodigde grondstoffen en een tekort aan installateurs.
2019
2020
2021
2022
2023
In 2022 is het vermogen dat windmolens kunnen opwekken in Amsterdam gelijk gebleven. De verwachting is dat er in 2023 extra windenergie opgewekt kan worden met de realisatie van windmolens op het rioolwaterzuiveringsterrein.
Klimaatrapportage 2023
23
Elektriciteit
Proef zonnepanelen in beschermd stadsgezicht In mei 2022 is in Noord een proef gestart voor huiseigenaren die wonen in rijksbeschermd stadsgezicht en die zonnepanelen willen leggen op hun dak. Zo zijn er extra mogelijkheden voor het plaatsen van panelen én is een gezamenlijke inkoopactie opgestart.
Klimaatrapportage 2023
24
Haven en Industrie
4. Haven en Industrie
Opgave per 2022 CO2-uitstoot
Wat en hoe?
Resultaten in 2022
Energie speelt een centrale rol in de Amsterdamse haven. Op grote schaal wordt energie geproduceerd en worden brandstoffen (fossiel én niet-fossiel) opgeslagen en doorgevoerd. In 2050 willen we een klimaatneutrale en circulaire haven. De kans en de uitdaging voor de haven is om te veranderen naar een duurzame landelijke energiehub. Een energiezuinige haven en industrie die duurzame energie voor de stad, regio en Europa produceert, importeert, opslaat en doorvoert.
• De Cluster Energie Strategie (CES) voor het
• Project toekenning Meerjarenprogramma
Havengebied (met provincie, Havenbedrijf, regio, bedrijfsleven) is geüpdatet. • Tracéstudies voor waterstofnetten gestart. • AEB heeft subsidie gekregen voor afvang en opslag van 480 kton CO2. • Het programma NZKG is mede door gemeente Amsterdam opgezet voor verduurzaming van de industrie in de regio van het NZKG. • Gesprekken gestart met de meest energie-intensieve bedrijven om CO2 te reduceren. Samen met Port of Amsterdam en stakeholders in de regio (zoals programma NZKG). • Er is een vergunning verleend voor 6 nieuwe windmolens in het Havengebied (gerealiseerd per 2028). • We hanteren een doelgroepgerichte aanpak voor zonnepanelen in de haven: begeleiding, gratis dakscans, belemmeringen wegnemen en onderzoek naar innovatieve oplossingen. • De doelstelling voor zonne-energie in de haven van Amsterdam voor 2025 is al in 2022 bereikt. • Start rijkscoördinatieregeling EZK samen met Hynetwerkservices voor de aanleg van het Waterstofnetwerk Nederland in het NZKG.
Infrastructuur Energie & Klimaat (MIEK) voor een waterstofterminal in het Havengebied. • Aankondiging 500MW elektrolyse fabriek Hydrogen Chemistry Company (HyCC) in het Havengebied met status Important Project of Common European Interest (IPCEI). • Aankondiging 100MW elektrolyse fabriek Vattenfall Hemweg.
Aandachtspunten • Stedelijke focus nodig op het aantrekken van
personeel en bestuurlijke aandacht. • Ruimtelijke inpassing van de Energietransitie
in het Noordzeekanaalgebied (NZKG), waaronder de milieu- en risicocontouren van waterstoftechnologieën in het NZKG. • Aantrekken van innovatie, startups, MKB met betrekking tot de waterstof waardeketens. • Voor zonne-energie zijn we afhankelijk van de bereidwilligheid van de pandeigenaren. We onderzoeken of verplichting mogelijk is (lobby bij het Rijk). Vanuit Europa geldt per 2026 naar verwachting beperkte verplichting voor nieuwbouw en per 2027 voor bestaande bouw.
Vooruitkijken • Toekenning EU Status ‘Best Practice’ Hydrogen
735
kton
Valley Provincie NH. • Toekenning GroenvermogenNL financiering
voor NZKG waterstofprojecten. • Aankondiging waterstofpoederfabriek van Electriq Global op het terrein van Zenith, in het havengebied. • Concretiseren van het Talent & Innovatieplan Energietransitie NZKG. • Verdere uitwerking hoge/lage druk waterstof infrastructuur. • Meer inzicht in welk transitiepad geschikt is voor welke industrie en richting de uitvoering hiervan. • Verkenning van de potentiële bijdrage aan de Amsterdamse Klimaatdoelen van negatieve uitstoot. • Start rondkrijgen van investeringen en garanties die AEB nodig heeft voor de realisatie van ondergrondse CO2-opslag (Carbon Capture and Storage (CCS)). • In lijn met de Amsterdamse zonne-energiedoelen verhoogt het Havenbedrijf haar doel voor 2025 naar 350.000 m2 (zo'n 63 MW). • Onderzoek naar mogelijkheden voor verdere versnelling van zonne-energie (zoals circulaire lichtgewicht zonnepanelen bij constructief zwakke daken).
Aandeel totale CO2-uitstoot
19%
Klimaatrapportage 2023
25
Haven en Industrie
Omzet
Opslagcapaciteit
Aandeel totale omzet van Havenbedrijf Amsterdam niet gerelateerd aan fossiele brandstoffen
Aandeel opslagcapaciteit in havengebied ingezet voor duurzame brandstoffen
2020
2021
2022
2025
Het Havenbedrijf heeft de ambitie om in 2025 de omzet voor 65% te laten bestaat uit activiteiten die niet aan fossiele brandstoffen zijn gerelateerd. In 2022 is het aandeel al 63%.
2020
2021
2022
2025
Het aandeel van de opslagcapaciteit in havengebied dat in 2022 is ingezet voor duurzame brandstoffen is 8,4%. Het doel voor 2025 zal in de komende jaren uitdagend blijven. Dit komt doordat er langetermijninvesteringen moeten worden gedaan, waar het Havenbedrijf Amsterdam een indirecte invloed op heeft.
Klimaatrapportage 2023
26
Haven en Industrie
Versterking en versnelling van verduurzaming energiesysteem Noordzeekanaalgebied De overheden en grote industriepartijen in het Noordzeekanaalgebied (NZKG) willen verduurzamen met 3 nieuwe energieprojecten. De projecten worden gezien als van ‘nationaal belang’. Ook willen ze de projecten die al zijn afgesproken versnellen.
Klimaatrapportage 2023
27
Randvoorwaarden
5. Randvoorwaarden Wat en hoe?
Resultaten in 2022
Vooruitkijken
Voor de succesvolle overgang van fossiele naar duurzame energie moeten we ons niet alleen richten op de CO2-uitstoot. Randvoorwaarden zoals draagvlak en samenwerking, kennisontwikkeling, ruimte, capaciteit, regelgeving en financiën zijn minstens zo belangrijk. En niet in de laatste plaats het streven naar een rechtvaardige transitie waarin alle Amsterdammers mee kunnen gaan.
• Actienetwerk 15% GasTerug opgezet en doel
• Voortzetting Actienetwerk 15% GasTerug:
gehaald: Regionale acties en kennisdeling voor buurten, bedrijven en instellingen om 15% minder gas te verbruiken in 2022. Beloond met een C40 Cities Bloomberg Philantropies Award. • Amsterdam Winterklaar: Maatregelen voor energiebesparing en tegen energiearmoede voor Amsterdammers, MKB’ers en maatschappelijke instellingen. Via Fixbrigade en coachteams, energietoeslag en vangnet, witgoedkorting stadspashouders, isolatieoffensief huurwoningen en vve’s. • Baan met Toekomst succesvol: Loopbaanpad met campagne voor het werven van bouwkundig en technisch personeel voor de klimaattransitie. • 100 Climate neutral Cities: Amsterdam is een van 112 Europese waaronder 6 Nederlandse steden in deze Europese Mission. Doel is het delen van innovatie en experimenten zodat steden zo snel mogelijk klimaatneutraal worden. • Subsidies, adviezen, netwerken: Hieronder vallen ondersteuning door en van bewoners initiatieven, 02025 koplopers, Groene Grachten, !Woon, REL en de inzet van het Klimaatfonds en specifieke subsidies. Informatie en inspiratie via www.amsterdam.nl/duurzaam en www.nieuwamsterdamsklimaat.nl.
Momentum vasthouden door kennisdelen in de regio, succesvolle cases opschalen, opzetten klimaatdoorbraaktafel. Focus op besparen met koeling. Voor de continuïteit wordt gewerkt aan een aparte organisatie. • Amsterdam winterklaar: De energieprijzen blijven grote invloed hebben. Daarom zet het college stevig in op structurele duurzaamheidsmaatregelen, waaronder extra inzet voor het ‘isolatieoffensief’. • Bestuursopdracht Versnellen Duurzaamheid Stad en Organisatie: Alle directies worden geholpen om zo snel mogelijk ‘van denken naar doen’ te komen bij het uitvoeren van het vastgestelde beleid om de doelstellingen voor 2030 te halen.
Aandachtpunten • De energietransitie is ook een sociale
transitie. Om iedereen mee te laten doen moet er ongelijkmatig worden geïnvesteerd. • De klimaatcrisis vraagt om urgente maatregelen die horen bij onze verantwoordelijkheid. Daarom zullen de komende tijd keuzes gemaakt worden die pijn kunnen doen in de portemonnee of de omgeving. • Vanuit het Rijk, de provincie en de EU komen fondsen beschikbaar om de CO2 doelen voor 2030 en verder te halen. Intern moet goed worden afgestemd wie aan welke tafel deelneemt om geld naar Amsterdam te krijgen.
• Baan met Toekomst: De belangrijkste knel-
punten die zij-instromers belemmeren zich te laten omscholen worden aangepakt. We doen dat met een lobby agenda, experimenteren met andere vormen van opleiden, inspireren van nog meer Amsterdammers en verstevigen van de samenwerking binnen en buiten de organisatie.
Klimaatrapportage 2023
28
Randvoorwaarden
Houding Amsterdammers
Energie-armoede
Energieadviezen
Deel Amsterdammers dat zegt overstap naar duurzame energie goede zaak te vinden
Percentage Amsterdamse huishoudens met een laag inkomen en energie-armoede
Totaal aantal energieadviezen door Energiecoaches
2019
2020
2021
2022
2023
Het aandeel Amsterdammers dat positief aan kijkt tegen de overstap naar duurzame energie is afgelopen jaar toegenomen en ligt nu op 88% (meting is uitgevoerd in februari 2023).
2017
2019
2021
Cijfers over energie-armoede worden eens per twee jaar door Onderzoek&Statistiek (O&S) in beeld gebracht. De eerstvolgende update volgt in 2023. In november 2022 publiceerde O&S een onderzoek over de tarieven van het energieprijsplafond en het effect daarvan op de Amsterdamse energie-armoede. De inschatting is dat zo’n 51% van de huishoudens met een laag inkomen te maken kan hebben met energiearmoede. In dit onderzoek is niet meegenomen wat huishoudens de afgelopen maanden zelf aan energiebesparing hebben doorgevoerd vanwege de hoge tarieven.
04-2021 t/m 07-2022
In de periode april 2021 t/m 31 juli 2022 zijn in totaal 4.260 energieadviezen gegeven door stichting !WOON. Hiervan waren er 3.300 in 2022. Dit aantal is hoger dan het minimale streven van 2.250 energieadviezen.
Klimaatrapportage 2023
29
Randvoorwaarden
Banen
Middenspanningsruimtes
Elektriciteitsnetwerk
Totaal aantal banen in Amsterdam in duurzame energiesectoren (per 1 januari)
Totaal aantal middenspanningsruimtes in Amsterdam
Totaal opgesteld vermogen onderstations Amsterdam (MVA)
2021
2022
Sinds 2021 berekent Onderzoek&Statistiek het aantal banen in duurzame energiesectoren met een licht gewijzigde methode. In 2022 is het aantal banen in duurzame energiesectoren in Amsterdam toegenomen met 2.300 banen (een groei van 14% in 1 jaar tijd). Het totaal aantal banen in duurzame energiesectoren gaat niet alleen over technische banen, maar ook over overige banen in deze sectoren.
2021
2022
2030
Volgens het hoge scenario uit de gezamelijken Themastudie van Liander en de gemeente dienen er tot en met 2030 in totaal 1.055 extra middenspanningsruimtes gerealiseerd te worden in Amsterdam ten opzichte van de situatie in 2021. Afgelopen jaar zijn er 85 bijgekomen. Op dit moment zijn er voldoende middenspanningsruimtes om in de vraag naar vermogen te voorzien. Het is echter niet uit te sluiten dat de groei van het aantal middenspanningsruimtes de snelle groei van de stad op termijn niet kan bijbenen.
2021
2022
2030
Volgens het Ontwikkelingskader Elektriciteits voorziening Amsterdam 2035 moeten er meer en grotere onderstations komen die in 2030 zorgen voor 2.300 MVA extra opgesteld vermogen (ten opzichte van de situatie in 2021). In Amsterdam is op meerdere onderstations de maximale capaciteit bereikt. De vermogensvraag groeit dus sneller dan de uitbreiding van het aantal onderstations. Liander heeft in 2022 op een aantal locaties de capaciteit op haar onderstations verhoogd of nieuwe stations in gebruik genomen. Dat zorgt voor een structurele verhoging van de capaciteit (met 236 MVA).
Klimaatrapportage 2023
30
Bijlagen
Bijlagen
Klimaatrapportage 2023
31
Bijlagen
CO2-uitstoot per portefeuille in Amsterdam
CO2-uitstoot per gemeentelijk begrotingsprogramma
in kton CO2-equivalenten
in kton CO2-equivalenten
0
De meeste CO2-uitstoot vindt plaats binnen de portefeuilles Economische Zaken, Volkshuisvesting en Verkeer, vervoer en luchtkwaliteit.
300
600
900
1200
1500
0
300
600
900
1.200
1.500
De figuur toont de CO2-uitstoot per gemeentelijke begrotingsprogramma. Het betreft data over 2020 (het meest recente jaar waarover definitieve cijfers beschikbaar zijn). De meeste uitstoot valt onder het programma 3. Economie, Kunst, Cultuur en Erfgoed, gevolgd door 2. Openbare Ruimte, Water, Groen en Vervoer en 1. Bouwen, Wonen en Duurzaamheid.
Klimaatrapportage 2023
32
Bijlagen
Verdeling energielabels woningen Amsterdam
Totale aardgasverbruik woningen Amsterdam in miljoen m3
400
100 23%
26%
80
350
33%
30%
300
16% 60 24% 40
17%
250
16%
16%
200
23%
22%
22%
150
17%
16%
15%
14%
100
10%
9% 5% 4%
8%
50
5% 4%
8% 4% 4%
4% 4%
0
vierde kwartaal 2019
vierde kwartaal 2020
vierde kwartaal 2021
vierde kwartaal 2022
20
0
Bron: RVO
A t/m A++
Eind 2022 had 70% van de woningen in Amsterdam met een label een geregistreerd energielabel van C of beter. Drie jaar daarvoor lag dit aandeel nog op 63%. Door afrondingen kunnen de percentages optellen tot net iets meer of minder dan 100%.
B
C
D
E
F
2018
2019
2020
2021
G
Het totale jaarlijkse aardgasverbruik van de woningen in Amsterdam was in 2021 circa 5% hoger dan in 2018. Het CBS corrigeert het verbruik voor temperatuursveranderingen. Bij een kouder jaar (zoals in 2021 het geval was) wordt in principe meer aardgas verbruikt. Als hiermee rekening wordt gehouden, is het aardgasverbruik tusen 2018 en 2021 met 2% toegenomen. Uit cijfers van Liander en O&S blijkt dat het temperatuur-gecorrigeerde gasverbruik van kleinverbruikaansluitingen in 2022 10% lager was dan het gemiddelde van de periode 2018 t/m 2021. Klimaatrapportage 2023
33
amsterdam.nl/klimaatneutraal
Colofon Klimaatrapportage 2023
Bestuurlijk opdrachtgever Wethouder Mw. Z. Pels (Duurzaamheid) Ambtelijke opdrachtnemer Directie Ruimte en Duurzaamheid, Gemeente Amsterdam
Fotografie Martijn Steiner Lovisa (coverfoto) Beeldbank gemeente Amsterdam Edwin van Eis, George Maas, Tom Feenstra Sanne Couprie, Marjory Haringa Ontwerp Ontwerpwerk
ONT2023028
Vastgesteld door het college van burgemeester en wethouders mei 2023