1. Brief update agv BB + NB.pdf

Raadsinformatiebrief

Aan:

Behandeld door

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 2 november 2021 Duurzaamheid Marieke van Doorninck Ruimte en Duurzaamheid, bestuurszaken.RD@amsterdam.nl

Onderwerp

Voortgang van de warmtetransitie – Naar een stad zonder aardgas

Datum Portefeuille(s) Portefeuillehouder(s):

Geachte leden van de gemeenteraad, “Wij zijn de eerste generatie die de gevolgen van klimaatverandering merkt en de laatste generatie die er wat aan kan doen. Als we willen dat Amsterdam bij haar achthonderdste verjaardag nog altijd in blakende gezondheid verkeert, moeten we nu stevige keuzes durven maken. We streven ernaar om de groene koploper van Nederland en Europa te worden.” Zo staat in ons coalitieakkoord. De transitie naar duurzame warmte in plaats van aardgas is hiervan een belangrijk onderdeel. En die warmtetransitie komt niet van de ene op de andere dag tot stand maar is in Amsterdam al lang begonnen en zal ook nog de nodige tijd vergen. Ondanks dat de urgentie toeneemt voor het verminderen van onze CO2-uitstoot. Bovendien is aardgasvrij wonen de beste bescherming tegen extreme stijging van de aardgasprijzen en dat is van groot belang voor lage en middeninkomens. Amsterdam maakt het verschil en we hebben samen – bewoners, bedrijven en de gemeente – belangrijke stappen gezet. U ontvangt hierbij een gecombineerde voortgangsrapportage over de warmtetransitie in de bestaande stad en nieuwbouw – bijlage 1.

Ontwikkelingen beleid In de nieuwbouw is het warmtenet al een duurzaam alternatief voor aardgas sinds eind jaren ’90 besloten werd tot de bouw van IJburg. In de jaren ‘00 gaven college en gemeenteraad Nieuw-West en Noord uit als grote concessies aan Westpoort Warmte (WPW) met als doel om ook daar nieuwe woningen te bouwen met de laagste mogelijk CO2-uitstoot en liefst ook bestaande woningen aan te sluiten. De ambitie om duurzaam te verwarmen werd verbreed naar de hele stad met vaststellen van de strategie Naar een stad zonder aardgas in 2016. Om de warmtetransitie in de bestaande bouw te starten werd een City Deal gesloten met woningcorporaties, energiebedrijven en huurdersorganisaties. De aardgasvrij ambitie van Amsterdam en Nederland hebben ontwikkelingen aangejaagd op het vlak van techniek en het denken versneld over energiebesparingen, warmtebronnen en –netwerken.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 2 november 2021 Pagina 2 van 6

Voor nieuwbouwwoningen werd in 2017 de lat hoger gelegd. Het uitgangspunt is dat ze geschikt zijn voor laagtemperatuur warmtebronnen (LTW-bronnen) en dat ze bij voorkeur op lokale bronnen aangesloten worden. Alleen met een goede uitleg kan worden afgeweken van deze lijn (comply or explain). De motie Duurzame warmtebronnen in nieuwbouw (1404.17 – van GroenLinks, D66 en VVD) heeft grote nieuwe stappen in gang gezet. De Transitievisie warmte Amsterdam (vastgesteld september 2020) geeft richting aan de overgang naar een stad zonder aardgas en laat per buurt zien welk duurzaam alternatief voor aardgas de laagste maatschappelijke kosten heeft en wanneer buurten aan de beurt zijn. Deze collegeperiode kenmerkt zich doordat het beleid voor de warmtetransitie in uitvoering is gebracht. In de bestaande bouw is voor veel buurten een intensief participatietraject gestart in nauwe samenwerking met de partners in de City Deal. En uitvoering is gegeven aan de motie Duurzame warmtebronnen in de nieuwbouw. Bij de uitvoering zijn eerste successen geboekt en ook belangrijke lessen geleerd. In de praktijk komen problemen tegen waar de ideale oplossing nog niet mogelijk is. Daar gaat deze brief op in voor de nieuwbouw en de bestaande bouw.

Nieuwbouw – Transitie naar Laagtemperatuur ingezet In de gebiedsontwikkeling wordt dagelijks hard gewerkt aan LTW-systemen. Hierdoor maken we een groot verschil, dat steeds zichtbaarder wordt naar mate meer projecten van voorbereiding overgaan naar uitvoering. Voor nu geldt, dat ongeveer 85% van de nieuwbouw conform de motie Duurzame warmtebronnen in nieuwbouw aangesloten wordt op LTW-systemen. De voorbeelden in de bijlage van deze brief laten zien dat ruim 18.500 woningen zijn of worden aangesloten op LTW-systemen. Voor een aantal gebieden heeft de gemeente een gebiedsgericht collectief LTW netwerk geïnitieerd. Naast deze gebiedssystemen werkt de gemeente samen met ontwikkelende partijen aan lokale LTW-systemen op gebouw- en kavelniveau. Een derde succes is de inzet van lokale LTW-bronnen in combinatie met stadswarmte (hybridesystemen). Deze innovatieve combinatie wordt gevoed met LTW als dat kan en hogere temperatuur als het nodig is. Omdat planvorming al ver gevorderd is zullen deze collegeperiode nog circa 3.150 woningen aansluiten op middentemperatuur (MT) en lukt het niet om ze aan te sluiten op LTW-systemen. Op de middellange termijn liggen belemmeringen vooral bij de bestaande contractuele verplichtingen in de concessies en het wettelijke kader (Bouwbesluit). Daarnaast spelen de kosten evoor de ontwikkelaar of corporatie een belangrijke rol.

Als belemmeringen niet (volledig) kunnen worden weggenomen dan kan een aansluitplicht op MT blijven gelden voor ca. 9.000-11.000 woningen. De aantallen die hierboven staan zijn een momentopname. Niet uitgesloten is dat er nog een enkel project verandert van warmtesysteem (toch naar LT, of alsnog naar MT). Evaluatie warmteconcessies Dit voorjaar is de gemeente toegetreden als aandeelhouder in WPW. Hierover bent u uitgebreid geïnformeerd. Bij toetreding heeft het college samen met Vattenfall de onderneming kaders meegegeven over duurzaamheid en betaalbaarheid. Bovendien heeft het college afgesproken om de

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 2 november 2021 Pagina 3 van 6

concessies van WPW te evalueren met als doel dat nieuw te bouwen woningen in concessiegebieden de best passende duurzame warmtevoorziening krijgen. In lijn met motie 1404.17 is de inzet van het college dat nieuwe afspraken meer ruimte gaan geven voor de toepassing van LTW-netwerken en –bronnen. De gemeente is gebonden aan naleving van de afspraken uit de concessies tot er nieuwe of aanvullende afspraken zijn. Dit leidt nu nog tot een aansluitplicht in projecten. Het college heeft voorbereiding met WPW deze zomer gestart. Het college zal de gemeenteraad informeren over de resultaten. Aansluitplicht op basis van het Bouwbesluit Amsterdam heeft in de Bouwverordening 2003 een aansluitplicht op een collectief warmtesysteem ingesteld. Vanwege deze aansluitplicht kan het zijn dat nieuwbouw toch aangesloten moet worden op het reeds aanwezige warmtenet van middentemperatuur. Deze aansluitplicht is bij instellen van het Bouwbesluit 2012 via het overgangsrecht opgenomen in nationale regelgeving. Daardoor is de gemeente niet meer bevoegd om deze regels te vervangen door nieuwe regels. Het college onderzoekt oplossingen hiervoor. Het eerste beeld is dat het vaststellen van warmteplannen een oplossing kan zijn bij grote projecten. Op termijn en structureel kan aanvullende regelgeving in omgevingsplannen een stadsbrede oplossing zijn.

Het college zal u eerste kwartaal 2022 informeren over stappen die hierop gezet worden. Invloed en kosten In de gebiedsontwikkeling heeft de gemeente geen volledige controle over de keuze laagtemperatuur of middentemperatuur. De gemeente kan in veel gevallen LTW niet afdwingen of middentemperatuur warmte – als aansluitplicht uit de concessies vervalt. De ontwikkelende partij maakt uiteindelijk die keuze. Naast het temperatuurniveau zijn er zijn meerdere factoren die de duurzaamheid bepalen. Voor de woningcorporaties en ontwikkelaars zijn de kosten een belangrijke factor naast duurzaamheid. Met name bij relatief kleine projecten met alleen woningbouw en waar het warmtenetwerk dichtbij ligt, kiezen ontwikkelende partijen regelmatig voor de goedkopere middentemperatuur. Zeker in Nieuw-West waar AEB de warmtebron is, want die scoort goed wat betreft duurzaamheid.

Bestaande bouw – Uitvoering komt op stoom Met de nieuwbouw maken we de stad die Amsterdam in de toekomst wil zijn. We doen dat het liefst in één keer goed en hanteren daarom hoge [duurzaamheids-]standaarden. Maar de stad van 2050 staat er al voor tachtig procent. In de strategie Naar een stad zonder aardgas schreef het college dat de meest ingrijpende keuze is dat de Amsterdam op grote schaal bestaande gebouwen van het aardgas afhaalt. “Dit is nieuw in Nederland, en terwijl we inmiddels heel veel weten over nieuwbouw zonder aardgas, moeten we nog bijna alles leren over het afkoppelen van woningen in bestaande buurten.” Buurtgericht werken is het uitgangspunt en draagvlak bij bewoners is cruciaal voor de aardgasvrijtransitie. In 32 gebieden wordt actief gewerkt aan de warmtetransitie, samen goed voor 50 CBSbuurten – zie bijlage 2. Informatieavonden en participatie draaien om rechtstreeks contact met burgers. Vanwege corona moesten bijeenkomsten met bewoners online georganiseerd worden. Door die omslag bereiken we nieuwe doelgroepen en de opkomst is goed maar het blijft intensief en het

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 2 november 2021 Pagina 4 van 6

vraagt tijd om met elkaar keuzes te maken en besluiten te nemen. In de bijlage staat gedetailleerd beschreven wat de voortgang is per buurt. In totaal investeren eigenaren voor ruim 2.500 woningen in duurzame verwarming met hulp van de gemeentelijke subsidies. Ruim 1.000 zijn afgerond, 1.500 zijn in uitvoering. Voor bijna 2.300 woningen en bedrijfsruimten heeft uw raad een gebiedsgericht investeringsvoorstel goedgekeurd en subsidie beschikbaar gesteld. Daarbij komen 286 woningen die individueel afscheid namen van aardgas en gebruik maakten van de stadsbrede subsidie. En een versnelling lijkt op handen gezien het volgende. Duurzaamherstel Het college heeft vorig najaar € 78 miljoen apart gezet om de economische recessie als gevolg van de coronacrisis het hoofd te bieden met duurzame maatregelen die de komende jaren zorgen voor werkgelegenheid in de stad. Aan de warmtemotor is € 50 miljoen toegewezen. In de warmtemotor sluiten de komende jaren 10.000 woningen van corporaties en particulieren kostenneutraal aan op het warmtenet. Belangrijk hierbij is bij corporatiebezit dat de huurders kostenneutraal over gaan op warmte. Nog voor het einde van dit jaar verwacht ik u dit pakket ter besluitvorming aan te kunnen bieden. Aan de Renovatie- en isolatiemotor is € 10 miljoen toegewezen.

Een van de doelstellingen is om 10.000 corporatiewoningen te voorzien van eenvoudige isolatiemaatregelen zoals spouwmuurisolatie en kierdichting en waar mogelijk te koppelen aan de Warmtemotor. Met corporaties wordt dit momenteel verder uitgewerkt. Particuliere initiatieven Op verschillende plekken in de stad zetten Amsterdammers op eigen initiatief de stap van aardgas naar duurzame verwarming. Deze initiatieven tellen op tot ruim 5.000 woningen. Ze hebben voor de planvorming en/of uitvoering financiële steun gekregen van de gemeente. In de eerste plaats zijn dit natuurlijk successen van de betrokken Amsterdammers zelf. Het college is blij dat deze initiatieven er zijn en dat ze met steun van de gemeente sneller gerealiseerd worden. Zo is in Middenmeer het bewonersinitiatief aanleiding voor een gemeentelijke voorinvestering in het warmtenet die ons veel zal leren over de synergie van gelijktijdige aanpak van riool, water en openbare ruimte met de aanleg van een warmtenet. De kopgroep van het Wilhelmina Gasthuis-terrein heeft een technische partner geselecteerd en zijn gestart met het uitwerken van het technisch concept, verdere organisatie, businesscase en communicatie. In april dit jaar heeft uw vergadering daar extra geld voor beschikbaar gesteld. De buurt is de tweede aanvraag van de gemeente in het Programma aardgasvrije wijken van de rijksoverheid.

In Reigersbos is het bewonersplan voor verregaande isolatie en aansluiting op het warmtenet onderdeel van het grotere Masterplan Zuidoost waarvoor de gemeente vanuit het Rijk € 41 miljoen subsidie toegekend kreeg. Werk-met-werk maken Het proces om buurten aardgasvrij te maken is in volle gang. De ontwikkeling is om steeds verder vooruit te kijken en werk met werk te maken. De ambtenaren van Ruimte en Duurzaamheid werken

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 2 november 2021 Pagina 5 van 6

samen met de City Deal partners en intern met de stadsdelen, Stadsregie, V&OR en het Ingenieursbureau. Uitgangspunten hierbij zijn afstemmen en samenvoegen van activiteiten (werk-met-werk maken) en zo bijvoorbeeld overlast minimaliseren, doorlooptijden verkorten en kosten besparen. Bij alle buurtgerichte trajecten coördineren de gemeentelijke aardgasvrij regisseurs de te maken afspraken tussen de vele betrokken stakeholders (warmteleverancier, gebouweigenaars / coöperaties, Liander, etc) en zijn zij eindverantwoordelijk voor een goed doorlopen participatieproces in de buurten.

Trendbreuk - Van incidentele kansen naar structurele aanpak De transitie naar een stad zonder aardgas komt niet van de ene op de andere dag tot stand maar is in Amsterdam al lang begonnen en zal ook nog de nodige tijd vergen. Zoals de successen van ons college voortbouwen op de fundamenten die eerder zijn gelegd, zal een volgende college moeten bouwen op de acties die dit college in gang heeft gezet. Essentieel daarin is de beweging te maken van incidentele kansen naar een structurele en integrale aanpak. Het college heeft deze beweging in gang gezet op lokale schaal zo laten we zie in deze brief. Dit alles binnen de mogelijkheden en met de instrumenten die het rijk ons geeft. Het is aan de nieuwe regering om de lokale overheden in staat te stellen werkelijk regie te gaan voeren op de energietransitie en daarvoor financiën en instrumenten ter beschikking te stellen. Daadkracht bij het rijk is nodig Over het wetsvoorstel Wet Collectieve Warmtevoorziening (WCW, vaak ook genoemd de Warmtewet 2.0) zou gemeenten regie moeten geven door uitgifte van warmtekavels mogelijk te maken en een nieuwe regulering moeten geven voor de warmtetarieven. Invoering in 2022 lijkt niet realistisch terwijl de ontkoppeling van warmtetarief en aardgasprijs nu urgenter is dan ooit.

Een nieuwe wet met werktitel Wet wijkgerichte aanpak is in voorbereiding en kan samen met de Energiewet en de Omgevingswet de gemeentelijke regie versterken op de transitie naar een duurzame energievoorziening die aardgasvrij is. In de reactie op het wetsvoorstel Energiewet roept het college het kabinet op om haast te maken dit instrumentarium op orde te krijgen. En ook financieel moeten de zaken om orde komen. Allereerst moet het door slimme ingrepen het [financieel] aantrekkelijk worden voor Amsterdammers om mee transitie te maken. Bij herhaling geeft het college de ministers en ministeries mee dat structurele financiering van het rijk moet komen. In Amsterdam is ook de omslag nodig van incidenteel geld naar structurele post op de begroting. Daarover zal een nieuwe coalitie het eens moeten worden. Internationaal hebben we in Parijs afspraken gemaakt zodat de aarde maximaal 1,5 graad zal opwarmen. Nationaal hebben we het Klimaatakkoord gesloten om onder regie van gemeenten de warmtetransitie lokaal vorm te geven. Amsterdam is vastberaden die afspraken waar te maken voor een leefbare stad en voor toekomstige generaties.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 2 november 2021 Pagina 6 van 6

Het college geeft u in deze brief eerst een overzicht van de successen die geboekt zijn en beschrijft welke acties worden ondernomen om belemmeringen weg te nemen. Het college biedt u aan om in een technische sessie dieper in te gaan op de materie en om in de commissie FED het gesprek met elkaar te voeren over de voortgang. Met vriendelijke groet, namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Marieke van Doorninck Wethouder Ruimtelijke ontwikkeling en Duurzaamheid

Bijlagen: 1. Aardgasvrij gebouwde omgeving en nieuwbouw – oktober 2021 2. Update City Deal buurten

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl