1 2 Bijlage - Onderzoek Ondervertegenwoordigd Amsterdam

weinig vertrouwen

weinig vertrouwen

weinig vertrouwen

regering

Tweede Kamer

gemeenteraad

Bron: O&S, Burgermonitor 2021

In Amsterdam gelden daarnaast specifieke redenen waarom de opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen lager is dan bij Tweede Kamerverkiezingen. Er zijn veel Amsterdammers zonder de Nederlandse nationaliteit en deze groep is de afgelopen 10 jaar 75

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024 gegroeid (Tepiç et al., 2023, zie onderstaand intermezzo). Zij mogen niet stemmen voor de Tweede Kamerverkiezingen, maar wel voor de gemeenteraadsverkiezingen, mits zij langer dan 5 jaar in de gemeente wonen. Amsterdammers met een paspoort uit een ander land in de EU mogen direct stemmen bij gemeenteraadsverkiezingen wanneer zij in Amsterdam wonen. Beide groepen samen, EU-burgers en inwoners zonder de Nederlandse nationaliteit die minimaal vijf jaar in Nederland wonen, vormen met ruim 10 procent van het Amsterdamse electoraat een groeiende groep kiezers bij de Amsterdamse gemeenteraadsverkiezingen (Leiwakabessy et al., 2022). Het feit dat deze groepen mogen stemmen wil echter niet zeggen dat zij dit ook doen. Amsterdammers die pas kort in Nederland wonen, hebben mogelijk onvoldoende informatie (bijvoorbeeld door een taalbarrière) en/of binding met de lokale politiek om te gaan stemmen.

A.3 De Amsterdamse verkiezingsuitslag verschilt sterk van Nederland Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2023 werd voor het eerst sinds 2006 een andere partij dan de VVD de grootste bij de Tweede Kamerverkiezingen, namelijk de PVV. De PVV werd ook in de meeste gemeenten in Nederland de grootste. In Amsterdam is het beeld anders. GroenLinks-PvdA werd met een derde van de stemmen de grootste. We vergelijken in deze paragraaf de uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen van Amsterdam met Nederland als geheel en de G4. Voor deze verkiezingen doen doorgaans in elke gemeente dezelfde partijen mee, terwijl dat bij de gemeenteraadsverkiezingen niet het geval is. In vergelijking met Nederland ziet de Amsterdamse uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen er dus anders uit (zie figuur A.6). De uitslag verschilt ook met die van Rotterdam en Den Haag. De partijkeuze in Amsterdam en Utrecht komt redelijk overeen: GroenLinks/PvdA is in beide steden het grootst. Daarnaast doet D66 het beter in Amsterdam en Utrecht dan in de andere grote steden en in Nederland als geheel. De PVV haalt veel minder stemmen in Amsterdam en Utrecht dan landelijk. Dit geldt ook voor de VVD. De uitslagen in Rotterdam en Den Haag komen meer overeen met de landelijke uitslag. Alleen NSC doet het in de vier grote steden minder dan in Nederland als geheel.

DENK doet het in alle vier de grote steden relatief goed en krijgt in Rotterdam zelfs vier keer zoveel stemmen als in Nederland als geheel, net als tijdens de Tweede Kamerverkiezingen van 2021. De uitslag in de andere MRA-gemeenten komt veel meer overeen met de landelijke uitslag dan de uitslag van Amsterdam.

76

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024

Figuur A.6 Uitslag Tweede Kamerverkiezingen 2023 in de vier grote steden en in Nederland (procenten)

100%

overig JA21

80%

60%

8

10

10

7

7

9

12

12

2

9

6

8

12

6

9

7

13

15

11

ChristenUnie SGP Forum voor Democratie Partij voor de Dieren DENK

15

40%

SP CDA

20

19

34

35

16

BBB D66

20%

Nieuw Sociaal Contract

21

Amsterdam

24

22

Rotterdam

Den Haag

Utrecht

VVD GROENLINKS / PvdA

10

10 0%

Volt

Nederland

PVV

Bron: Kiesraad/ bewerking O&S

De hierboven beschreven patronen zijn niet nieuw. De Amsterdamse verkiezingsuitslag verschilt al heel lang sterk van de landelijke uitslag. In Amsterdam wordt in vergelijking met landelijk relatief veel gestemd op de nieuwere partijen DENK, NIDA en BIJ1, en historisch gezien relatief veel op linkse of liberaal progressieve partijen. Rechtse en christelijke partijen doen het in Amsterdam relatief veel minder goed. In figuur A.7 zetten de we uitslag van Amsterdam procentueel af tegen de landelijke uitslag (100 procent). Daarbij groeperen we partijen die qua standpunten dicht bij elkaar staan. Deze figuur laat zien dat de partijkeuze in Amsterdam al lange tijd sterk afwijkt van de landelijke partijkeuze en dat het verschil over de laatste decennia groter is geworden. Figuur A.7 Uitslag Kamerverkiezingen Amsterdam als percentage van landelijke uitslag 1918-2023

Bron: Kiesraad/ bewerking O&S

Toch past de Amsterdamse uitslag ook in de landelijke trends: bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2023 is het aandeel voor de PVV in Amsterdam verdubbeld ten opzichte van 2021. De partij ging van 77

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024 vijf procent naar tien procent (zie figuur 2.8). De partij behaalde haar hoogste score in Tuindorp Buiksloot, met 28,6 procent van de stemmen. GroenLinks-PvdA werd in deze wijk echter nog groter en kreeg 31,2 procent van de stemmen. Figuur 2.8 Aandeel stemmen op PVV bij Tweede Kamerverkiezingen in Nederland en Amsterdam 2006-2023

25% Nederland 20%

Amsterdam

15% 10% 5% 0% 2006

2023

Bron: Kiesraad/ bewerking O&S

Ook wat betreft de gemeenteraadsverkiezingen verschilt de uitkomst van Amsterdam met de rest van Nederland. In veel MRA-gemeenten werd een lokale partij de grootste. In Amsterdam krijgen lokale partijen nauwelijks stemmen. Dat ook is anders dan in G4-steden Rotterdam en Den Haag, waar een lokale partij de grootste werd. In Utrecht werd GroenLinks de grootste.

A.4 Een derde van de Amsterdammers stemt op buitenstaanderpartij De grootste partij bij de verkiezingen haalt in Nederland en Amsterdam zelden de absolute meerderheid van de stemmen. Dat betekent dat de meerderheid van de kiezers op andere partijen stemt. Om het electorale karakter van een plek beter inzichtelijk te maken, kunnen we het aandeel stemmen van verschillende partijen bij elkaar optellen. Die partijen dienen dan wel zekere overeenkomsten te hebben. Daarbij kan gedacht worden aan links en rechts of conservatief en progressief. In De Atlas van Afgehaakt Nederland (De Voogd & Cuperus, 2021) is een indeling gemaakt naar ‘gevestigden’ en ‘buitenstaanders.’ Daarbij is niet gekeken naar de ideologieën of partijprogramma’s van partijen, maar naar twee indicatoren die iets zeggen over de opvattingen van de kiezers die relatief vaak op deze partijen stemmen: de tevredenheid met het eigen leven en het optimisme over de toekomst van het land. Kiezers van gevestigde partijen zijn over het algemeen tevredener met hun eigen leven en vinden vaker dat het de goede kant op gaat met Nederland dan kiezers van buitenstaanderpartijen. Zie ook onderstaande toelichting: “Categorisering partijen als ‘gevestigden’ en ‘buitenstaanders’”.

Toelichting: Categorisering partijen als ‘gevestigden’ en ‘buitenstaanders’ Om een tweedeling te maken van de Nederlandse politieke partijen is gebruikgemaakt van twee indicatoren op het niveau van individuele kiezers: tevredenheid met het eigen leven en de mate waarin men het de goede of juist verkeerde kant op vindt gaan met Nederland. Daarbij is gekeken hoe deze individuele kenmerken samenhangen met de partij waar men op stemt. De gegevens hierover zijn afkomstig uit onderzoek van het SCP (2018). Uitgezet in een schema met twee assen vallen daarbij grofweg twee ‘wolken’ van partijen op (zie figuur A.9). Kiezers van D66 en VVD tonen zich over het algemeen het meest optimistisch en die van de PVV het minst. 78

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024

Figuur A.9 Positie van groepen respondenten als het gaat om tevredenheid met het eigen leven (horizontale as) en hun visie op of het de goede of de verkeerde kant op gaat met Nederland (verticale as).

Bron: SCP, Continue Onderzoek Burgerperspectieven 2018/4, pagina 14: figuur 1.2

Kiezers van VVD, D66, PvdA, CDA, ChristenUnie en GroenLinks bevinden zich overwegend in de hoek waarin men aangeeft tevreden te zijn met het eigen leven en dat het met Nederland de goede kant op gaat. In De Atlas van Afgehaakt Nederland (2021) krijgen deze partijen het label ‘gevestigd’. Voor kiezers van PVV, SP, Forum voor Democratie, Partij voor de Dieren en 50PLUS en voor de nietstemmers geldt dat zij zich overwegend positioneren in de hoek waarin men weinig tevreden is met het eigen leven en waarin men vindt dat het met Nederland de verkeerde kant op gaat. In De Atlas van Afgehaakt Nederland worden dit de ‘buitenstaander partijen’ genoemd. De aanhang van de SGP valt buiten deze tweedeling: SGP-stemmers zijn tevreden met het eigen leven maar vinden tegelijk dat het de verkeerde kant op gaat met Nederland. De auteurs hebben ervoor gekozen deze partij in te delen bij de gevestigde partijen, vanwege het lange bestaan van de partij, het feit dat ze meewerken met regeringen en de verworvenheden van de partij, zoals dat verkiezingen niet plaatsvinden op zondagen. Op basis van data afkomstig uit de Burgermonitor 2021 (O&S) blijkt dat deze indeling in ‘gevestigde partijen’ en ‘buitenstaander partijen’ ook bruikbaar is voor Amsterdam.

Zo zien we dat bijvoorbeeld ook in Amsterdam PvdA, D66 en GroenLinks-stemmers meer dan gemiddeld tevreden zijn met hun leven en vaker van mening zijn dat het de goede kant op gaat met Nederland, maar ook met Amsterdam. De Amsterdamse VVD-stemmer verschilt wel enigszins van de landelijke VVDstemmer: Amsterdamse VVD-stemmers zijn net als landelijk relatief tevreden met hun eigen leven 79

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024 en met welke kant het op gaat met Nederland, maar minder over welke kant het op gaat met Amsterdam. Vanwege de tevredenheid met hun leven en Nederland is de indeling zoals in de Atlas van Nederland gehandhaafd. De aanhang van DENK is niet meegenomen in het SCP-onderzoek (Dekker et al., 2018), maar gezien de vooralsnog perifere positie van de partij als het gaat om bestuur en invloed wordt deze partij door de Voogd en Cuperus (2021) tot de buitenstaanderpartijen gerekend. Op basis van de data uit de Burgermonitor (O&S) is dit ook passend. In dit onderzoek over Amsterdam hebben we ook de BBB, JA21 en BIJ1 op deze manier meegenomen, als partijen waarop overwegend mensen stemmen die minder dan gemiddeld tevreden zijn met hun eigen leven en minder optimistisch over de toekomst van Nederland en Amsterdam. Kiezers van Volt passen niet goed in deze tweedeling. Zij zijn bovengemiddeld tevreden met hun eigen leven, maar minder met welke kant het op gaat met Amsterdam en Nederland. Over NSC-stemmers hebben we (nog) geen data. Deze twee partijen zij dus niet meegenomen in deze indeling. Daardoor tellen in onderstaande analyse het aandeel stemmers op gevestigde partijen en het aandeel stemmers op buitenstaander partijen niet op tot honderd procent.

Bij de meest recente Tweede Kamerverkiezingen (2023) stemde een meerderheid van de Amsterdamse op een gevestigde partij: 57,5 procent. Ruim dertig procent stemde op een buitenstaanderpartij (31 procent). Dit is vergelijkbaar met het aandeel bij de gemeenteraadsverkiezingen 2022 en de Provinciale Statenverkiezingen 2023. In Amsterdam werd meer op gevestigde partijen gestemd dan in Rotterdam en Den Haag. In Utrecht was het aandeel stemmen op gevestigde partijen met 61,2 procent iets hoger dan in Amsterdam. Gemiddeld in Nederland stemde 44,7 procent op gevestigde partijen en 40 procent op buitenstaander partijen. Als we langer teruggaan in de tijd, zien we dat het aandeel stemmers op gevestigde partijen ten opzichte van tien jaar geleden in Amsterdam is afgenomen: in 2012 stemde 79 procent van de kiezers nog op een partij uit de categorie gevestigd: ruim twintig procentpunt meer dan in 2023. Het aandeel Amsterdammers dat stemt op een buitenstaander partij is juist toegenomen: in 2012 stemde twintig procent van de kiezers op een buitenstaander partij, nu ligt dat aandeel ruim 10 procentpunt hoger (zie figuur A.10). Dit hangt samen met de opkomst van nieuwe partijen: DENK, Forum voor Democratie, BIJ1 deden voor het eerst mee in 2017; JA21, BBB en 50PLUS doen vanaf 2021 mee aan de verkiezingen.

Daarbij zien we dat het aandeel stemmen op partijen die niet in deze tweedeling zijn opgenomen ook is toegenomen: in 2021 ging het vooral om Volt (5,9 procent van de stemmen). In 2023 ging het om zowel Volt (3,8 procent) als NSC (6,6 procent). Verder betrof de groep ‘overig’ kleinere partijen die niet in de Tweede Kamer zitten zoals de Piratenpartij, NIDA en BVNL.

80

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024

Figuur A.10 Aandeel Amsterdamse stemmen op gevestigde en buitenstaanderpartijen, Tweede Kamerverkiezingen 2012-2023

2012

79

2017

20

67

32

2021

57

34

9

2023

58

31

11

0%

20%

40%

60%

80%

1

gevestigde partijen

1

overig

buitenstaander partijen

100%

Bron: Kiesraad/ bewerking O&S

Ook voor de gemeenteraadsverkiezingen kunnen we kijken naar deze categorisering. In paragraaf 3.3 is laten zien dat ook bij deze verkiezingen de meerderheid stemt op gevestigde partijen, maar dat het aandeel stemmen op buitenstaanderpartijen toeneemt.

A.5 Coalitiepartijen in gemeenteraad hebben een steeds smallere kiezersbasis Bij de verkiezingen van de afgelopen jaren, zien we dat landelijk steeds een andere partij de grootste wordt: bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2019 FVD, bij de Europese verkiezingen van 2019 de PvdA, bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 de VVD, bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 verschillende lokale partijen, bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2023 BBB en nu dus de PVV. In Amsterdam is de grootste partij een stuk minder variabel: daar wisselen PvdA, D66 en GroenLinks elkaar af als grootste partij. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 werd de PvdA weer de grootste partij voor het eerst sinds 2010. In 2014 was dat D66 en in 2018 GroenLinks. Maar figuur A.11 laat zien dat de ‘grootste partij’ een steeds relatiever begrip is. Nog nooit had de grootste partij zo’n lage score als in 2022; ruim de helft minder dan het aandeel van de stemmen in 2006. Ook in de andere G4-gemeenten zien we dat de grootste partij in de gemeenteraad steeds een kleiner aandeel van de stemmen krijgt.

81

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024

Figuur A.11 Aandeel stemmen op de grootste partij bij de gemeenteraadsverkiezingen, 1982-2022

Bron: Kiesraad/bewerking O&S

Het percentage stemmen van alle coalitiepartijen bij elkaar wordt in de loop der jaren ook steeds kleiner. In 2022 stoelde de coalitie op 46% van de geldige stemmen. In 2018 was dit 55%, in 1998 nog 70%. Dat de coalitie minder dan 50% van de geldige stemmen heeft, maar toch een meerderheid in de gemeenteraad is het gevolg, van de verdeling van restzetels. Figuur A.12 Aandeel stemmen op coalitiepartijen bij de gemeenteraadsverkiezingen, 1982-2022

Bron: Kiesraad/bewerking O&S

Onderstaande grafiek laat het aantal kiesgerechtigden, geldige stemmen en stemmen voor een coalitiepartij zien. Allereerst valt op dat het aantal kiesgerechtigden in de stad de afgelopen jaren is gestegen, vooral vanaf 2010, terwijl het aantal geldige stemmen veel minder is gestegen. Hierdoor is het aandeel geldige stemmen ten opzichte van de kiesgerechtigden gedaald. Dat heeft te maken met de groei van de bevolking, en die groei komt vooral door buitenlandse immigratie. Mensen die uit EU-landen komen kunnen direct stemmen bij gemeenteraadsverkiezingen als ze zich inschrijven bij een gemeente. Voor niet EU-burgers is dat na 5 jaar. Maar we weten uit onderzoek dat mensen die uit het buitenland komen meestal weinig gaan stemmen (zie ook paragraaf 2.1.2).

82

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024

Figuur A.13 Aantal kiesgerechtigden, geldige stemmen en stemmen op coalitiepartijen bij de gemeenteraadsverkiezingen, 1982-2022

Bron: Kiesraad/bewerking O&S

Zetten we de stemmen voor coalitiepartijen af tegen het aantal kiesgerechtigden, dan stoelt de coalitie op 21% van het aantal kiesgerechtigden. In voorgaande jaren lag dat meer rond de 30 procent. Die daling komt, naast de groei van het aantal kiesgerechtigden, ook vooral door de daling van de stemmen voor coalitiepartijen in de stadsdelen Noord, Zuidoost en Nieuw-West, met name tussen 2018 en 2022. In Centrum, West, Oost en Zuid stemmen Amsterdammers vaker op partijen die de coalitie gaan vormen. Met andere woorden: enerzijds daalt het opkomstpercentage en anderzijds stemmen de Amsterdammers die wel stemmen steeds minder op coalitiepartijen. Die twee mechanismen samen zorgen ervoor dat de coalitie een steeds kleiner deel van de kiesgerechtigden vertegenwoordigt. Dat de grootste partij steeds kleiner wordt, heeft te maken met dat kiezers hun stemmen over meer partijen verdelen. We zien in het figuur hieronder rechts dat het aantal partijen in de raad sinds 2006 is verdubbeld. Dat ligt echter niet aan het aanbod: het aantal kandidatenlijsten (links) is in dezelfde periode, op 2010 na, vrijwel gelijk gebleven. Overigens zien we die versnippering van de stemmen ook op stadsdeelniveau.

83

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024

Figuur A.14 Aantal kandidatenlijsten en raadsfracties bij de gemeenteraadsverkiezingen, 2006-2022

Bron: O&S

84

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024

Bijlage B. Correlatiematrix stemgedrag analyse (bij Deel A)

De samenhang tussen de opkomst en partijkeuze in een bepaalde wijk en de sociaaleconomische kenmerken van inwoners uit die wijk zijn in kaart gebracht aan de hand van correlaties. De uitkomsten hiervan zijn hieronder samengevat in correlatiematrixen voor de gemeenteraadsverkiezingen 2022 en de Tweede Kamerverkiezingen 2023. Figuur B.1 Correlatiematrix op wijkniveau voor de gemeenteraadsverkiezingen 2022 % stemmen op % stemmen op gevestigde partijen buitenstaanderpartijen opkomstpercentage GR '22 GR '22 GR '22 opkomstpercentage GR 22 0,34 -0,37 % stemmen op gevestigde partijen GR'22 0,34 -0,97 % stemmen op buitenstaanderpartijen GR'2 -0,37 -0,97 % basisopgeleiden -0,25 -0,79 0,81 -0,37 -0,66 0,66 % mbo-opgeleiden % hbo/wo-opgeleiden 0,36 0,86 -0,87 % Goede ervaren gezondheid 0,26 0,78 -0,82 % Obesitas -0,31 -0,86 0,86 % Vrijwilligerswerk 0,30 0,47 -0,53 % Ernstig eenzaam -0,33 -0,55 0,62 % inkomen tot 130% sm -0,18 -0,63 0,65 % bijstand -0,14 -0,67 0,67 % WW 0,00 -0,27 0,27 % ao -0,15 -0,75 0,72 Correlaties op wijkniveau (n= 97) Figuur B.2 Correlatiematrix op wijkniveau voor de Tweede Kamerverkiezingen 2023 % stemmen op % stemmen op gevestigde partijen buitenstaanderpartijen opkomstpercentage TK '23 TK '23 TK '23 opkomstpercentage TK '23 0,57 -0,56 % stemmen op gevestigde partijen TK '23 0,57 -0,99 -0,56 -0,99 % stemmen op buitenstaanderpartijen '23 % basisopgeleiden -0,56

-0,84 0,86 % mbo-opgeleiden -0,27 -0,69 0,65 % hbo/wo-opgeleiden 0,49 0,89 -0,88 % Goede ervaren gezondheid 0,58 0,81 -0,82 % Obesitas -0,56 -0,89 0,88 % Vrijwilligerswerk 0,45 0,56 -0,55 % Ernstig eenzaam -0,46 -0,58 0,56 % inkomen tot 130% sm -0,39 -0,58 0,62 % bijstand -0,51 -0,64 0,67 % WW -0,43 -0,21 0,20 % ao -0,48 -0,77 0,79 Correlaties op wijkniveau (n = 97-102)

85

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024

Bijlage C. Achtergrondkenmerken van bezorgde niet- en buitenstaanderstemmers (bij Deel B)

Om de zorgen van niet- en buitenstaanderstemmers te onderzoeken, gebruiken we in Deel B van dit onderzoek de Amsterdamse Burgermonitor (zie p. 38). Binnen die respondentengroep zoomen we in op de Amsterdammers die niet of op een buitenstaanderpartij hebben gestemd én die vinden dat het de verkeerde kant op gaat met de stad. We noemen hen bezorgde niet- of buitenstaanderstemmers. Van bezorgde niet- en buitenstaanderstemmers hebben we verschillende kenmerken onderzocht: inkomen, opleidingsniveau, herkomst, leeftijd, eenzaamheid en gezondheid. Van deze kenmerken weten we namelijk uit hoofdstuk 2 dat ze samenhangen met stemgedrag van Amsterdammers. Wanneer we de niet-stemmers en buitenstaanderstemmers in deze analyse als één groep bekijken, bevestigt de uitkomst het beeld dat in hoofdstuk 2 ook naar voren kwam: met name onder Amsterdammers met een minder goede ervaren gezondheid, een basisopleiding en ervaren eenzaamheid zijn relatief veel bezorgde niet-stemmers en buitentstaanderstemmers te vinden. Onder basisopleiding verstaan we geen voltooide opleiding, of alleen de basisschool of het vmbo. Wanneer we inzoomen op beide groepen, ontstaat een meer divers beeld.

Bij de groep bezorgde niet-stemmers is er een oververtegenwoordiging van Amsterdammers met een leeftijd van 25-40 jaar, een 1e generatie migratieherkomst, ervaren eenzaamheid en een (zeer) slechte gezondheid (zie figuur C.2). Onder bezorgde buitenstaanderstemmers zijn relatief vaak Amsterdammers te vinden met een leeftijd van 65 jaar of hoger, een inkomen tot 2.050 euro, een inkomen tussen 2.050 en 4.500 euro, een basis- of mbo-opleiding, geen of 2e generatie migratieachtergrond, en een slechtere gezondheid (zie figuur C.2). Figuur C.2 Achtergrondkenmerken van bezorgde niet- en buitenstaanderstemmers op basis van de Amsterdamse Burgermonitor 2023 (Rubingh et al., 2024; procenten)

86

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024 Allereerst hebben we binnen de ABM het aandeel bezorgde niet-stemmers (8%) en bezorgde buitenstaanderstemmers (9%) binnen de totale populatie vastgesteld. Vervolgens hebben we dit per achtergrondkenmerk bekeken. Zo kunnen we zien bij welke kenmerken er een oververtegenwoordiging is van bezorgde niet-stemmers, bezorgde buitenstaanderstemmers en/of beiden opgeteld (zie figuur C.3). Die kenmerken kunnen we vervolgens beschouwen als typerend voor deze groepen.

87

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024

Bijlage D. Toelichting methoden inclusief wijkselectie (bij Deel B)

Amsterdamse Burgermonitor, enquête onder bijna 2.200 Amsterdammers De Amsterdamse Burgermonitor (ABM) is een grootschalige enquête die de afdeling Onderzoek en Statistiek (O&S) van de gemeente Amsterdam sinds 1999 uitvoert onder Amsterdammers. De enquête biedt inzicht in het gedrag en de opvattingen van Amsterdammers op het gebied van (lokale) politiek, politiek (zelf)vertrouwen, de gemeentelijke dienstverlening, samenleven in de stad en het gebruik van media. In de ABM 2023 is onder bijna 2.200 respondenten zowel stemgedrag (wel/niet gestemd bij de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen) als stemintentie (op welke partij men zou stemmen als er morgen verkiezingen waren) uitgevraagd (Rubingh et al., 2024). Hierdoor is het mogelijk om in te zoomen op de niet-stemmers en buitenstaanderstemmers die aangeven pessimistisch te zijn over de koers van de stad. De respondenten vormen een voldoende representatieve afspiegeling van de Amsterdamse bevolking om iets te kunnen zeggen over de verschillen tussen groepen. Wel is er een ondervertegenwoordiging van niet-stemmers en een oververtegenwoordiging van stemmers op gevestigde partijen ten opzichte van de werkelijke verkiezingsuitslag. Gesprekken met circa 20 Amsterdammers: gebiedsmakelaars, maatschappelijk werkers en inwoners uit vijf Amsterdamse wijken Aanvullend op de kwantitatieve data uit de ABM hebben we ca.

20 verdiepende gesprekken gevoerd in vijf Amsterdamse wijken waar weinig mensen stemmen of waar veel mensen op buitenstaanderpartijen stemmen. Het ging om gesprekken met 5 gebiedsmakelaars, 1 gebiedsmanager, een groep van ca. 5 maatschappelijk werkers en 8 inwoners van Geuzenveld, De Punt (Nieuw-West), de H-buurt (Zuidoost), Tuindorp-Buiksloot (Noord) en de Indische Buurt-Oost (Oost). Hoewel dit uiteraard niet de enige wijken in Amsterdam zijn waar weinig mensen stemmen of veel mensen op buitenstaanderpartijen stemmen, geven de verhalen uit deze wijken wel een representatief beeld. De experts die we hebben gesproken (zie hieronder) herkenden de geschetste sentimenten en andere onderzoeken naar ondervertegenwoordigde groepen bevestigden de inzichten. In Nieuw-West kiezen we voor Geuzenveld en De Punt, omdat beide wijken zich in de verkiezingen in 2023 en 2022 in de top 5 wijken met meeste buitenstaanderstemmers bevonden – vooral DENK, PVV en JA21 waren relatief groot in deze wijken. In Zuidoost kijken we naar de H-buurt, omdat deze wijk zich bij de laatste twee verkiezingen in de top 3 wijken met de laagste opkomst bevond. Omdat de gebiedsindeling na 2022 is veranderd, betreft dit voor de gegevens over de Gemeenteraadsverkiezingen van 2022 de wijk ‘Bijlmer Centrum (D,F,H)’, waar de huidige H-buurt onderdeel van is.

Tuindorp-Buiksloot (Noord) was tijdens de Tweede Kamerverkiezingen ’23 de Amsterdamse wijk met het grootste aandeel PVV-stemmers (29%). We kijken naar deze wijk omdat de verkiezingsuitslag afwijkt van het gemiddelde in Amsterdam en meer lijkt op de Nederlandse uitslag. In Oost zoomen we tot slot in op de Indische Buurt-Oost: deze wijk zat bij de Twee Kamerverkiezingen ’23 in de top 5 laagste opkomst, en heeft relatief veel buitenstaanderstemmers.

88

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024

Stedelijk gemiddelde Geuzenveld (Nieuw-West) De Punt (Nieuw-West) H-buurt (Zuidoost) Tuindorp-Buiksloot (Noord) Indische Buurt-Oost (Oost)

TK ‘23 Opkomst (%) 71 52 46 27 59 44

TK ’23 Top 3 partijen GL-PvdA, VVD, D66 DENK, GL-PvdA, PVV DENK, PVV, GL-PvdA GL-PvdA, CU, PVV GL-PvdA, PVV, NSC GL-PvdA, DENK, PVV

GR ’22 Opkomst (%) 47 41 47 22 44 38

GR ’22 Top 3 partijen PvdA, GL, D66 DENK, PvdA, D66 PvdA, DENK, JA21 BIJ1, PvdA, GL PvdA, GL, PvdD GL, PvdA, DENK

Literatuuronderzoek en bijdragen van experts uit verschillende wetenschappelijke disciplines Op basis van Amsterdams en nationaal onderzoek hebben we maatschappelijke en bestuurlijke ontwikkelingen in kaart gebracht die invloed hebben gehad op de zorgen en onvrede van groepen die minder politiek participeren. Aanvullend hebben we zeven experts gevraagd vanuit hun vakgebied te reflecteren op de eerste bevindingen uit dit onderzoek. Deze experts zijn in onderstaande tabel te vinden. Daarnaast hebben we de auteurs van de Atlas van Afgehaakt Nederland, René Cuperus en Josse de Voogd, en de Wibautleerstoelhouder van Amsterdam, Femke Kaulingfreks, om een schriftelijke reflectie gevraagd (zie het laatste deel met reflecties). Gesproken expert Henri de Groot Tom van der Meer Lisanne de Blok Halleh Ghorashi Karen van Oudenhoven – van der Zee Caelesta Braun Monique Kremer

Expertise Hoogleraar Regionaal Economische Dynamiek aan de VU. Lid van de SER. Hoogleraar Politicologie aan de UvA. Richt zich met name op legitimiteit, ongelijkheid en burgerschap. Assistent Professor aan de UU School of Governance. Managing Director van Onderzoek & Communicatie van het Netherlands Institute of Governance. Hoogleraar Diversiteit en Integratie aan de VU. Richt zich op diversiteit, migratie, identiteitsvorming en de positie van minderheden. Directeur van het SCP en bijzonder hoogleraar Maatschappelijke Veerkracht aan de VU. Vicevoorzitter van de Raad voor het Openbaar Bestuur en hoogleraar Openbaar Bestuur en Maatschappelijke Democratie aan de Universiteit Leiden. Bijzonder hoogleraar Actief Burgerschap aan de UvA. Onderzoekt o.a. bestaans-(on)zekerheid in de stad en verbindingen in de superdiversie wijk.

89

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024

Bijlage E. Bronnenlijst

Albareda, A. (2018). Connecting Society and Policymakers? Conceptualizing and Measuring the Capacity of Civil Society Organizations to Act as Transmission Belts. Vol. 29, 1216–1232. https://doi.org/10.1007/s11266-018-00051-x Amagir, A. & M. Kremer (2024). Bestaanszekerheid begint bij een betrouwbare overheid. Amsterdam: Kenniscentrum Ongelijkheid. Bakens, J., de Groot, H., Mulder, P. & Pen, C.J. (2014). Soort zoekt soort. Clustering en sociaaleconomische scheidslijnen in Nederland. Den Haag: Platform31. Binnema, H., & A. Michels (2021). Does Democratic Innovation Reduce Bias? The G1000 as a New Form of Local Citizen Participation. International Journal of Public Administration, 45(6), 475–485. https://doi.org/10.1080/01900692.2020.1863425 Blok, L. de & Brummel, L. (2022). Gefundeerd politiek vertrouwen. Onderzoek naar de relaties tussen overheidsprestaties en het vertrouwen in politieke instituties. Utrecht: Universiteit Utrecht. Booi, H. (2024). In de stad blijven of verhuizen naar de regio. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam. https://onderzoek.amsterdam.nl/publicatie/in-de-stad-blijven-of-verhuizen-naar-deregio-proefschrift Bos, van den K. (2023). Elkaar eerlijk behandelen. Wantrouwen, polarisatie en complotdenken voor zijn. Amsterdam: Boom. Boterman, W. & W. van Gent (2023). Making the Middle-class City. New York: Palgrave Macmillan.

https://link.springer.com/book/10.1057/978-1-137-55493-2 Bovens, M. & Wille, A. (2011). Diplomademocratie: Over de spanning tussen meritocratie en democratie. Amsterdam: Bert Bakker. Braun, C. (2022). Ongekende Belangen. Over maatschappelijke democratie en bestuurlijke responsiviteit. Oratie van prof. dr. Braun. Leiden: Universiteit Leiden. https://www.universiteitleiden.nl/binaries/content/assets/governance-and-globalaffairs/bsk/oraties/oratie-braun.pdf CBS (2019). Statistische Trends. Vertrouwen en stemgedrag. Den Haag: Centraal Bureau voor Statistiek. Crul, M. & F. Lelie (2023). De nieuwe minderheid. Amsterdam: Vrije Universiteit Uitgeverij. https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/248778862/De_nieuwe_minderheid_Crul_Lelie_2023_o pen_access.pdf. Crul, M., Kraus, L.M. & Lelie, F. (2024). The Integration Into Diversity Paradox: Positive Attitudes Towards Diversity While Self‐Segregating in Practice. In: Social Inclusion. Dagevos, J. & Vermeulen, F. (2024). Is politiek er voor iedereen? Een onderzoek naar ervaren representatie, institutioneel vertrouwen en politieke participatie bij personen met een migratieachtergrond. Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2024/01/25/is-de-politiek-er-voor-iedereen

90

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024 Dagevos, J., de Voogd-Hamelink, M. & Damen, R. (2022). Gevestigd, maar niet thuis. Eerste bevindingen uit de Survey integratie migranten (sim2020). Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau. de Grip, F. (2024). Wie woont en werkt nog in de stad? Amsterdam: Onderzoek & Statistiek. https://onderzoek.amsterdam.nl/artikel/wie-woont-en-werkt-nog-in-de-stad De Groot, H. (2019). Groei en krimp; uitdagingen voor governance en solidariteit. In: Land in samenhang. Krimp en regionale kansengelijkheid. Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. De Groot, H. (2022). Ruimte voor brede welvaart. In: Brede welvaart, grote opgaven! Over de bestuurlijke en financiële vraagstukken rond regionale verschillen in brede welvaart en regionale opgaven. Den Haag: Raad voor Openbaar Bestuur. De Groot, H., Veldboer, L. & Steijn, M. (2023). Elke regio knelt anders: Accentverschillen tussen stad en platteland nodig bij investeren in publieke voorzieningen. Den Haag: Platform31. De Ree, M. (2024). Gebrek aan vertrouwen in politiek potentiële splijtzwam in de samenleving. Interview Karen van Oudenhoven-van der Zee. https://www.cbs.nl/nl-nl/corporate/2024/04/gebrekaan-vertrouwen-in-politiek-potentiele-splijtzwam-in-de-samenlevingDekker, P. & den Ridder, J. (2022). Percepties van tegenstellingen en polarisatie. In: P.

Dekker (red.), Politieke polarisatie in Nederland (p. 70-85). Utrecht: Wereldvenster. Dekker, P., den Ridder, J., van Echtelt, P. & van Houwelingen, P. (2018). Burgerperspectieven bericht 4 – 2018. Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau. https://repository.scp.nl/bitstream/handle/publications/377/Burgerperspectieven_2018_4.pdf?seq uence=1&isAllowed=y Den Ridder, J., van ’t Hul, L. & Broere, J. (2024). Burgerperspectieven 2024 | 1.Onderdeel van Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau. Dopmeijer, J., Scheeren, L., Bremer, B., Sweijen, S., Schenk, L. & Krämer, T. (2024). Als je door de bomen het bos niet meer ziet. https://www.trimbos.nl/aanbod/webwinkel/tri-62-058-rapport-als-jedoor-de-bomen-het-bos-niet-meer-ziet/ Engbersen, G., Barendregt, E., Bartelds, A., Berk, S., Caminada, K, Jungmann, N., … Vliegenthart, A. (2023). Een zeker bestaan II. Naar een toekomstbestendig stelsel van het sociaal minimum. Den Haag: Commissie Sociaal Minimum. Europese Commissie (2022). Polarisatie, een Introductie. https://ec.europa.eu/programmes/erasmus-plus/project-result-content/7a1ac336-fd2e-4e42-a9e4bca8cd7db301/IO1_Intro_NL.pdf Federatie Nederlandse Vakbeweging (geraadpleegd augustus 2024). Gemiddeld salaris Nederland. https://www.fnv.nl/werk-inkomen/salaris-loon/gemiddeld-salaris-nederland#/ Geurkink, B. & Miltenburg, E. (2023).

Somber over de samenleving? Een studie naar verschillen in maatschappelijk onbehagen in Nederland. Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau. Geurkink, B., Miltenburg, E. & den Ridder, J. (2023). Burgerperspectieven 2023 | extra verkiezingsbericht. Onderdeel van Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Ghorashi, H. (2023a). Het belang van Insider-outsider perspectief (the importance of insider-outsider perspective). Mens & Maatschappij, 98(3): 270-274. 91

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024 Ghorashi, H. (2023b). Structurele ‘bite’ van diversiteit en inclusiviteit. Beleid en Maatschappij (14)2: 117-133, doi: 10.5553/BenM/138900692023050002009. Ghorashi, H., Boersma, K. & Azarhoosh, F. (2023) Tussen-denken en inclusief besturen rond armoede. In: Werken aan maatschappelijke vraagstukken: verbindende bestuurskunde? In het kader van 50 jaar jubileum van Vereniging voor Bestuurskunde (VB). Boom, pp. 97-113. Hoedemaker, R. Onderzoek & Statistiek. (2023). Amsterdam telt steeds meer ‘kapitaalstapelaars’. Amsterdam: Onderzoek & Statistiek. https://onderzoek.amsterdam.nl/artikel/amsterdam-teltsteeds-meer-kapitaalstapelaars Hoedemaker, R., de Hoon, M., Michon, L. & Sewdas, R. (2023). Armoedemonitor 2023. Amsterdam: Onderzoek & Statistiek. https://onderzoek.amsterdam.nl/publicatie/armoedemonitor-2022 Huwaë, S., Welschen, S. & Veldboer, L. (2023). Verschraling in professioneel perspectief. Kenniscentrum Ongelijkheid. https://www.kenniscentrumongelijkheid.nl/wp2023/wpcontent/uploads/2023/08/Narratievenrapport-HvA-Huwae_Welschen_Veldboer-18-juli-20231.1.pdf Interview met Caelesta Braun op 4 september 2024. Interview met Halleh Ghorashi op 29 augustus. Interview met Henri de Groot op 22 augustus 2024. interview met Karen Oudenhoven-van der Zee op 28 augustus 2024. Interview met Lisanne de Blok op 25 augustus 2024.

Interview met Monique Kremer op 3 september 2024. Interview met Tom van der Meer op 19 augustus 2024 . Kaulingfreks, F. (april 2023). Participatielezing 2023. Utrecht: Movisie. Kern, A. & Kölln, A. (2022). The consequences of repeatedly losing on legitimacy beliefs. European Journal of Political Research (61)4: 997-1018. https://doi.org/10.1111/1475-6765.12512 Kiesraad (2023). Kiesraad stelt uitslag Tweede Kamerverkiezing 22 november 2023 vast. https://www.kiesraad.nl/actueel/nieuws/2023/12/01/kiesraad-stelt-uitslag-tweedekamerverkiezing-22-november-2023-vast Kranendonk, M., F. Vermeulen & A. van Heelsum (2017). “Unpacking” the Identity-to-Politics Link: The Effects of Social Identification on Voting Among Muslim Immigrants in Western Europe. Political Pschychology Vol. 39(1): pp. 43-67. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/pops.12397 Kruiter, A., de Blok, L., Potjer, S., Groenleer, M., Schuyt, T., Yeşilkağit, K., …, Pot, W. (2023). Realiserend bestuur: daadkrachtig en responsief. Essaybundel bij de Staat van het Bestuur 2022. Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Lamont, M. (2023). Seeing Others. How Recognition Works – and How It Can Heal a Divided World. New York : One Signal Publishers/Atria. Leiwakabessy, C., F. Vermeulen, F., L. Michon, L. & S. Rubingh, S. (2022).

Opkomst en stemgedrag van Amsterdammers met een migratieachtergrond tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 16 maart 2022. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam en Onderzoek & Statistiek.

92

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024 https://onderzoek.amsterdam.nl/publicatie/opkomst-amsterdammers-met-migratieachtergrondblijft-laag Lindeman, E., Cohen, L., … Slot., J. (2023). De Staat van de Stad Amsterdam XII. Amsterdam: Onderzoek & Statistiek. O&S. https://onderzoek.amsterdam.nl/publicatie/de-staat-van-de-stadamsterdam-xii-2022-2023 Manshanden, W.J.J., van Bree, T., Lankhuizen, M., de Groot, H.L.F, Esselink, R., Lenderink, … Veldhuis-van Essen, C. (2011). De Economische Verkenningen Metropoolregio Amsterdam 2011. Amsterdam: Gemeente Amsterdam, Economische Zaken en Cultuur. Meer, T. van der. (2024). Waardeloze politiek. Hoe de Nederlandse politiek de kunst van het conflict verloor. Amsterdam: Querido. Miltenburg, E., Geurkink, B., den Ridder, J., Kunst, S. & Sipma, T. (2024). Burgerperspectieven 2024 | 2. Onderdeel van Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau. Miltenburg, E., Geurkink, B., Herweijer, L. & den Ridder, J. (2023). Burgerperspectieven 2023 | 3. Onderdeel van Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau. Miltenburg, E., Geurkink, B.,Tunderman, S., Beekers, D. & den Ridder, J. (2022). Burgerperspectieven 2022 | 2. Onderdeel van Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau. Necker (2024). Ontwikkeling participatiemonitor Gemeente Amsterdam.

https://amsterdam.raadsinformatie.nl/document/14012849/1/09012f9781094c93 Nieuwkerk, S. & Hekkema, M. (2024). Prinsjesdagonderzoek 2024. Ipsos I&O. https://206.wpcdnnode.com/ipsos-publiek.nl/wp-content/uploads/2024/09/24059469prinsjesdagrapport_2024_v2.0.pdf Noije, L. van & den Ridder, J. (2024). Kennisnotitie SCP voor de Staatscommissie rechtsstaat. Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2024/01/22/kennisnotitie-scp-voor-destaatscommissie-rechtsstaat. NUL20 (2023). Hoptille: pleisters plakken en kieren dichten in Zuidoost. https://www.nul20.nl/hoptille-pleisters-plakken-en-kieren-dichten-zuidoost O&S Dashboard Kerncijfers (z.d.). Amsterdam: Onderzoek & Statistiek. https://onderzoek.amsterdam.nl/interactief/dashboard-kerncijfers O&S Dashboard Verkiezingen (z.d.). Amsterdam: Onderzoek & Statistiek. https://onderzoek.amsterdam.nl/interactief/verkiezingsuitslagen Onderzoek & Statistiek (2023a). Dienstverlening van de hersteloperatie toeslagenschandaal. Amsterdam: Gemeente Amsterdam. https://onderzoek.amsterdam.nl/publicatie/dienstverleningvan-de-hersteloperatie-toeslagenschandaal Onderzoek & Statistiek (2024a). Wonen in de Metropoolregio Amsterdam 2023. Amsterdam: Gemeente Amsterdam, Economische Zaken en Cultuur. Onderzoek & Statistiek (2024b). Monitor Afval en Reiniging. Amsterdam: Gemeente Amsterdam.

https://onderzoek.amsterdam.nl/publicatie/monitor-afval-en-reiniging-2023

93

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024 Onderzoek en Statistiek (2023b). Wonen in Cijfers. Amsterdam: Gemeente Amsterdam. https://onderzoek.amsterdam.nl/artikel/wonen-in-beeld Ouattara E. & van der Meer, T. (2023) Distrusting democrats: A panel study into the effects of structurally low and declining political trust on citizens’ support for democratic reform. European Journal of Political Research. DOI 10.1111/1475-6765.12561. Oude Ophuis, R. (2021). Factsheet: significante ontwikkelingen 2019-2021 Nieuw-West. Amsterdam: Gemeente Amsterdam https://openresearch.amsterdam/image/2022/10/10/wia_leefbaarheid_n_w_2021_20220216.pdf Plaisier, I., Schyns, P., Kadrouch-Outmany, K., Schotel, A.L. & de Klerk, M. (2023). Gezien, gehoord en geholpen willen worden. Ervaringsverhalen uit het sociaal domein over gemiste ondersteuning. Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau. Polman, H., Termeer, K., Berg, A., Branderhorst, M., Hendriks, F., van Ommeren, F., … Wilms, P. (2022). Gezag Herwinnen. Over de gezagswaardigheid van het openbaar bestuur. Den Haag: Raad voor het Openbaar Bestuur. https://www.raadopenbaarbestuur.nl/documenten/publicaties/2022/11/10/gezag-herwinnen.over-de-gezagswaardigheid-van-het-openbaar-bestuur Bussemaker, J., Bogaerts, G., Dannenberg, E., van Eijck, J., Scheepers, F., Hilhorst, P., … Driessen, S. (2024).

Van overleven naar bloeien: bestaansonzekerheid voorkomen en verminderen. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. Remkes, J.W., van Baalen, C.C., Janse de Jonge, E.J., Kohnstamm, J., Koole, R.A., LagerwerfVergunst, E.F., … Quik-Schuijt, A.C. (2018). Lage drempels, hoge dijken. Democratie en rechtsstaat in balans. Staatscommissie parlementair stelsel. Amsterdam: Boom. Rubingh, S., Michon, L., Ahamiane, S. & Slot, J. (2022). Amsterdamse Burgermonitor 2021. Amsterdam: Onderzoek & Statistiek. Rubingh, S., Reches, L., Karaçay, E., Michon, L. & Orlemans, I. (2024). Amsterdamse Burgermonitor 2023. Amsterdam: Onderzoek & Statistiek. Rubingh, S., Reches, L., Karacay, E. en Bosveld, W. (nog te publiceren). Wat Amsterdam Bezighoudt (2024). Amsterdam: Onderzoek & Statistiek. ’S Jongers, T. (2022). Participatielezing 2022. Utrecht: Movisie. Schakel, W. & van der Pas, D. (2021). Degrees of influence: Educational inequality in policy representation. European Journal of Political Research, 60(2), 418-437. Schakel, W. (2020). De politieke dominantie van hoogopgeleiden. Stuk Rood Vlees. Schaper, J. & Hartman, C. (2023). Sceptische visies in het coronadebat. Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau. Smets, K. & van Ham, C. (2013). The embarrasment of riches? A meta-analysis of individual-level research on voter turnout. Electoral Studies Vol. 32 (2): pp.

344-359 https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0261379412001527 Staatscommissie Rechtstaat (2024). De gebroken belofte van de rechtsstaat. Tien verbetervoorstellen met oog voor de burger. Den Haag: Staatscommissie Rechtstaat.

94

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024 Steenvoorden, E. (2023). Waarom woorden meer zeggen dan cijfers. Uiteenlopende betekenissen van (gebrek aan) politiek vertrouwen onder sociale groepen in Nederland. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam. Tepiç, M., Smits, A., el Moussaoui, N. & Cohen, L. Onderzoek & Statistiek. (2023). Migratiemonitor 2023. Amsterdam: Onderzoek & Statistiek. https://onderzoek.amsterdam.nl/publicatie/migratiemonitor-2023 van Bree, T., de Groot, H.L.F. Heyma, A., Jongeling, A., Premchand, Y., Verweij, E. & Vlaanderen, M. Gemeente Amsterdam (2024). De Economische Verkenningen Metropoolregio Amsterdam 2024. Gemeente Amsterdam, Economische Zaken en Cultuur in opdracht van Platform Economie Metropoolregio Amsterdam. van Bree, T., de Groot, H.L.F., van Huis, M., Lankhuizen, M., Manshanden, W.J.J., Rodenburg, C.A. (2016). De Economische Verkenningen Metropoolregio Amsterdam 2016. Amsterdam: Gemeente Amsterdam, Economische Zaken en Cultuur. Van Oudenhoven-van der Zee, K. (2023). 50 jaar SCP: Op weg naar een empathische en veerkrachtige overheid. Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau. Van Oudenhoven-van der Zee, K. (2024). Lecture: Low Confidence in a High Trust Society. https://www.youtube.com/watch?v=gjFtK7OEE5o Vermeij, L. & Thijssen, L. (2024). De leefwerelden van arm en rijk. Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau. Vermeulen, F., Harteveld, E.

& Michon, L. (2020). Opkomst in Amsterdamse buurt bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2018. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam, Onderzoek & Statistiek. https://onderzoek.amsterdam.nl/publicatie/opkomst-amsterdamse-buurtengemeenteraadsverkiezingen-2018 Vermeulen, F., Kaulingfreks, F. & Redan, S. (2023). Lage lokale betrokkenheid en grote ongelijkheid. Onderzoek naar opkomst bij Amsterdamse gemeenteraadsverkiezingen. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam, Hogeschool InHolland. https://openresearch.amsterdam/image/2023/1/9/onderzoek_naar_opkomst_amsterdamse_geme enteraadsverkiezingen.pdf Vollaard, H., de Blok, L., den Ridder, J. & Jansen, G. (2022). De lokale niet-stemmer. Den Haag: Rijksoverheid. https://www.kennisopenbaarbestuur.nl/documenten/rapporten/2022/10/01/delokale-niet-stemmer Voogd, J. de & Cuperus, R. (2021). Atlas van afgehaakt Nederland over buitenstaanders en gevestigden. Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. https://www.kennisopenbaarbestuur.nl/documenten/rapporten/2021/12/17/atlas-van-afgehaaktnederland Vrooman, C., Boelhouwer, J., Iedema, J. & van der Torre, A. (2023). Eigentijdse Ongelijkheid. De postindustriële klassenstructuur op basis van vier typen kapitaal. Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau.https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2023/03/07/eigentijdse-ongelijkheid Waldring, I., Crul, M. & Lelie, F. (2024).

Belonging and Boundary Work in Majority–Minority Cities: Practices of (In)Exclusion. In: Social Inclusion. Zmerli, S., & van der Meer, T. (2017) Handbook on Political Trust. Cheltenham: Edward Elgar Publishing.

95

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024 Zuidervaart, B. (2023). De Hoge Raad ontving duizenden brieven van burgers die zich ‘soeverein’ verklaren. Trouw. https://www.trouw.nl/binnenland/de-hoge-raad-ontving-duizenden-brievenvan-burgers-die-zich-soeverein-verklaren~bcad0938/ Zweegman, S., Kaulingfreks, F., Vermeulen, F., Redan, S., Rosalina, Z. & Ponzoni, E. (. 2023). Grote afstand en grote betrokkenheid. Politieke participatie van jongeren in Amsterdam. Link Jong Amsterdam. Amsterdam: Hogeschool InHolland. https://www.inholland.nl/onderzoek/publicaties/link-jong-amsterdam-grote-afstand-en-grotebetrokkenheid-politieke-participatie-van-jongeren-in-amsterdam

96

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024

Reflecties van auteurs De Atlas van Afgehaakt Nederland en de Wibautleerstoelhouder Het gemeentelijk onderzoek Ondervertegenwoordigd Amsterdam brengt de Amsterdamse situatie van politieke ondervertegenwoordiging in beeld. De auteurs van De Atlas van Afgehaakt Nederland en de Wibautleerstoelhouder zijn gevraagd hierop te reflecteren. Allereerst laat René Cuperus vanuit zijn sociologische en politieke expertise zien welke vormen van segregatie er in Amsterdam zijn ontstaan: kloven tussen kansarm en kansrijk, tussen stad en regio, tussen burger en overheid, en tussen expats en traditionele migrantengroepen. Hij werpt de vraag op hoeveel segregatie de Amsterdamse democratie eigenlijk kan weerstaan, in tijden waarin deze zowel een representatie- als een prestatiecrisis doormaakt. Vervolgens zoomt electoraal geograaf Josse de Voogd verder uit en neemt hij de lezer mee de landgrenzen over. Wat maakt de stad zo anders dan de rest van Nederland? Wat doet dit verschil met de wederzijdse beeldvorming tussen stad en land? Hoe verhouden andere Europese hoofden grootsteden zich tot hun landen en in hoeverre lijken zij op Amsterdam? Tot slot brengt Wibautleerstoelhouder en politiek filosoof Femke Kaulingfreks de lezer weer terug naar Amsterdam, naar de interactie tussen Amsterdammers en de gemeente.

Ze laat je meekijken in een gesprek zonder gedeelde taal: overheid en burgers geven in hun onderling contact andere betekenissen aan dezelfde woorden, omgangsvormen en kennisbronnen. Een onderwerp dat zij de komende vier jaar als Wibautleerstoelhouder in nauwe verbinding met het Stedelijk Strategieteam verder zal onderzoeken.

97

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024

Reflectie 1. De kloven van Amsterdam Om de kwaliteit van de Amsterdamse democratie René Cuperus – auteur De Atlas van Afgehaakt Nederland (2021) Amsterdam is een stad van vele kloven: kloven tussen kansarm en kansrijk, stad en regio, burger en overheid, expats en traditionele migrantengroepen, tussen lovely jobs versus lousy jobs en tussen aangehaakt en afgehaakt. Een stad getekend door eenzijdige leefwerelden en ongelijke kansen, die sociale samenhang en begrip tussen mensen in de weg dreigen te staan. Hoeveel segregatie kan de Amsterdamse democratie weerstaan? Wat kan de stad doen om de representatiecrisis en het ervaren tweederangsburgerschap te lijf te gaan? En in hoeverre heeft deze mini-global city eigenlijk zelf in controle op de marktkrachten achter de segregatie? De antwoorden hierop zijn te vinden in deze reflectie van René Cuperus, waarin hij de vele vormen van segregatie laat zien, aanreikt waar de onderliggende trends vandaan komen en hoe de Amsterdamse politiek aan zet is om samen met buurtgemeenschappen de afstand tussen de Stopera en de stad te verkleinen.

98

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024

De kloven van Amsterdam Om de kwaliteit van de Amsterdamse democratie René Cuperus, auteur De Atlas van Afgehaakt Nederland

“Vraag: Hoe ongelijk is Amsterdam? Antwoord: Amsterdam staat bekend om zijn tolerante en progressieve houding, maar net als veel grote steden heeft het te maken met ongelijkheid op verschillende gebieden, zoals inkomen, onderwijs, en huisvesting. Hoewel er veel initiatieven zijn om deze kloof te verkleinen, blijft het een uitdaging.” - ChatGPT

“Want, doen we niks, dan dreigt het Londen-scenario. Het centrum wordt onbetaalbaarder, de middenklasse trekt weg en de armoede in de kwetsbaarste delen van de stad rukt op. Onze stad kent van oudsher een grote gelijkmatigheid van bevolkingsopbouw, en dat staat onder druk.” - Burgemeester Femke Halsema

“Amsterdam is een stad, maar ook een land op zich, een kleine natie in een grotere. Het is een stad die bovendien steeds meer over het land wordt verspreid. Wie iets wil weten over de toekomst, kan het een niet zien zonder het andere.” - Geert Mak

Amsterdam is nooit een gelijke stad geweest. Tegenover de grandeur van de grachtenpanden stond vroeger de misère in de krottenwijken. In de 20e-eeuw ontstond voor de oorlog de trotse Amsterdamse traditie van de sociale woningbouw, gevolgd door de stadsvernieuwing in de oude buurten na de oorlog. Beiden kwamen de kansengelijkheid in de stad ten goede. De heftige internationalisering in de afgelopen decennia heeft Amsterdam ongelijker gemaakt. Mini-Global City Amsterdam is getekend door nieuwe scheidslijnen en kloven. In Amsterdam zelf is de kloof van bubbels en langs elkaar levende werelden van kansrijken en kansarmen verscherpt. De kloof van de Nieuwe Economie met lovely jobs versus lousy jobs. De kloof tussen bijstandskinderen in Zuidoost en miljonairskinderen in Zuid. De kloof tussen expats en migranten. Een kloof ook tussen stemmers en niet stemmers, ‘aan- en afgehaakten’. De stad is gespleten geraakt door eenzijdige leefwerelden en ongelijke kansen, die sociale samenhang en onderling begrip tussen Amsterdammers in de weg dreigen te staan. Ook lijkt zich een steeds grotere kloof af te tekenen tussen Amsterdam en de rest van Nederland, een kloof ook tussen Amsterdam en de omliggende regio, tussen oude en nieuwe Amsterdammers.

Is Amsterdam niet de progressief-kosmopolitische enclave in het Land van Wilders geworden? Zorgwekkend is de kloof die zich tussen lokale politiek en burgers aftekent, tussen bestuur en stad. Veel jongeren, Amsterdammers met migratieachtergrond en expats staan op grote afstand van de (lokale) politiek. De verkiezingssopkomst in de welvarende binnenring van Amsterdam wijkt 99

ONDERVERTEGENWOORDIGD AMSTERDAM – november 2024 dramatisch af van de opkomst in de buitenring van Amsterdam, wat vragen oproept over de representativiteit van de hedendaagse Amsterdamse (coalitie)politiek. Veel burgers ervaren een technocratiekloof tussen bestuur en stad, zijn verstrikt in vernederende regels en procedures en wantrouwen de (lokale) overheid. Hoe is het, tegen dit decor, gesteld met de kwaliteit en de vitaliteit van de democratie in Amsterdam? Hoeveel kloven verdraagt een vitale democratie en lokale lotsgemeenschap? En wat kan er gedaan worden om het Amsterdams samenleven en (zelf)bestuur te verbeteren en versterken? Dat zijn de vragen waar dit essay in essentie om draait, een essay dat geïnspireerd is op de Atlas van Afgehaakt Nederland.

Progressieve enclave in het Land van Wilders? Het heeft iets overzichtelijks om de kloof tussen Amsterdam en de rest van het land zwart/wit voor te stellen. In stereotypen en clichés. Amsterdam zou dan de hoofdstad van hoogopgeleiden zijn, die samen de Republiek Amsterdam vormen. Een progressief-kosmopolitische enclave in het nationaal-populistische Land van Wilders. Een afgezonderde republiek, waarin progressief-liberale waarden woke de toon aangeven, waar bijna niemand meer Nederlands spreekt omdat expats, internationale studenten en toeristen het stadsbeeld bepalen. Stad ook van creatieve innovatie, startups & hotspots, maar ook een mini-metropool met een donkere rand: als ‘narcostad’ zorgt Amsterdam voor heftige stadsproblemen, zoals ondermijning, ontploffingen en straatgeweld. Maar zo makkelijk komt de werkelijkheid er niet vanaf. Naast en tegenover deze beeldvorming bestaan er heel andere realiteiten. Amsterdam heeft wijken waar geleefd wordt als in de kleinste dorpjes van Friesland. Er zijn straten waar iedereen elkaar kent, en naar elkaar omziet. Zie het verhaal over de ‘Noorderparkkamer’ in Amsterdam-Noord van Floor Ziegler in Een Wereld van Gemeenschappen. Amsterdam heeft ook postcodegebieden die allesbehalve woke zijn, maar waar de meeste mensen juist heel conservatieve waarden koesteren en waar de vrijheid om ‘te zijn wie je wilt zijn’ moeizaam aanwezig is.

Vraag het aan Lale Gül. En er zijn wijken en buurtjes waar zelfs in Amsterdam Diplomastad, met meer dan 60% hoogopgeleiden, alleen maar laagopgeleiden wonen, zoals in delen van Amsterdam-Noord, ‘het Rotterdam van Mokum’. In veel opzichten is Amsterdam een uitvergrote microkosmos van Nederland als geheel. Veel Amsterdammers zijn import-Nederlanders. Al die hoogopgeleiden van Amsterdam zijn er gekomen via binnenlandse migratie. Twee universiteiten en een hogeschool zuigen massaal jongeren naar Amsterdam, en ook de booming Amsterdamse economie en internationale arbeidsmarkt veroorzaken die braindrain vanuit ‘de regio’. Tegelijk zijn de mobiliteit en roulatie in Amsterdam enorm. De samenstelling van de bevolking is in permanente flux. Veel oud-Amsterdammers hebben de stad verlaten en praten plat-Amsterdams in Almere, Purmerend of Zaanstad. Ze wonen in de zogenaamde Metropoolregio Amsterdam, en pendelen voor werk of een visje op zaterdag op en neer naar Amsterdam-Stad. In Nieuw-West zie je rondom de Sloterplas dan weer het bruisende uitgaansleven van de Turks- en Marokkaans-Amsterdamse middenklasse zich ontwikkelen. Verder is er een komen en gaan van expats, toeristen, internationale studenten en van voortdurend dolenden op een door grote schaarste en internationale marktkrachten bepaalde woningmarkt.

De meest honkvaste Amsterdammers zouden, naar verluidt, de Marokkaanse Amsterdammers in Nieuw-West zijn. Die wonen het langst in hetzelfde huis in dezelfde buurt. Steeds opnieuw wordt 100