05 Rapport Witteveen+Bos Ontwikkelingen en effecten (risicos en kansensessies) nov 2021.pdf

Productopdracht toetsing normkosten, voorbereiding scenario’s en risico- en kansensessies Amsterdam Ontwikkelingen en effecten (risico's en kansensessies)

Gemeente Amsterdam 16 november 2021

Project

Opdrachtgever

Document Status Datum Referentie

Projectcode Projectleider Projectdirecteur

Auteur(s) Gecontroleerd door Goedgekeurd door

Productopdracht toetsing normkosten, voorbereiding scenario’s en risico- en kansensessies Amsterdam Gemeente Amsterdam

Ontwikkelingen en effecten (risico's en kansensessies) Definitief 02 16 november 2021 127689/21-017.180

127689 ing. J.A. Sap ir. A.C. de Wit

ir. S. van Empel (TwynstraGudde) ing. J.A. Sap ing. J.A. Sap

Paraaf

Adres

Witteveen+Bos Raadgevende ingenieurs B.V. Leeuwenbrug 8 Postbus 233 7400 AE Deventer +31 (0)570 69 79 11 www.witteveenbos.com KvK 38020751

Het kwaliteitsmanagementsysteem van Witteveen+Bos is gecertificeerd op basis van ISO 9001. © Witteveen+Bos Niets uit dit document mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt in enige vorm zonder voorafgaande schriftelijke toest emming van Witteveen+Bos noch mag het zonder dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd, behoudens schriftelijk anders overeengekomen. Witteveen+Bos aanvaardt geen aansprakelijkheid voor enigerlei schade die voortvloeit uit of verband houdt met het wijzigen van de inhoud van het door Witteveen+Bos geleverde document.

INHOUDSOPGAVE

1

ALGEMEEN

5

Laatste pagina

5

Bijlage(n) I

Notitie ontwikkelingen en effecten (risico en kansensessies)

Aantal pagina's 30

1 ALGEMEEN De structurele financiële problematiek in het beheer van de openbare ruimte vraagt om een eenduidige definitie van de instandhouding, zowel van het dagelijks onderhoud als van het groot onderhoud, waarbij geen (extra) achterstanden worden opgebouwd en geen onveilige situaties ontstaan. Die eenduidige definitie betreft ook de reikwijdte van de normkosten: in welke mate is de hoogte van de normkosten te beïnvloeden door het inrekenen van efficiencyslagen in de uitvoering (werk-met-werk, mate van participatie)? In het assetmanagement zijn de normkosten in de cyclus Stadsbehoud als ijkpunt opgenomen. In vervolg op het eerdere onderzoek naar de normkosten in 2020 is de behoefte ontstaan om de inhoudelijke opbouw van de normkosten extern te toetsen, zodat een gevalideerd beeld ontstaat van de benodigde middelen voor dagelijks onderhoud, groot onderhoud en vervanging. Hierbij moet zowel een check worden gedaan van de gehanteerde Bouwkosten (B) en Frequenties (C) voor de normkosten voor het sobere instandhoudingsniveau als van de delta tussen ‘verzorgd’ en ‘sober’. Dit betreft zowel ‘heel’ als ‘schoon’. Zo luidt de bestuursopdracht van de portefeuillehouders beheer van de gemeente Amsterdam.

Voor de uitwerking van deze opdracht hebben wij samen met onze partners TwynstraGudde en Oxand de volgende stappen doorlopen: 1 beeld van de context en definities (reeds uitgewerkt en vastgelegd in notitie Uitwerking interviews bestuursopdracht normkosten met kenmerk 127107-21-014.104-notd01; 2 toets normkosten, component B en C; 3 inschatting risico’s en kansen door externe ontwikkelingen (zoals klimaat), met als resultaat: · inzicht in risico’s, kansen en ontwikkelingen die invloed hebben op de normkosten; 4 scenario-analyse, met als resultaat: · een inschatting maken voor welke assets het niet uitvoeren van onderhoud conform het gangbare onderhoudsregime het meest risicovol is; · bepalen welke informatie nog ontbreekt om tot een voldragen scenario-analyse te komen. Voorliggend document is geschreven in de context van de hele opdracht en beschrijft het resultaat van de 3e stap, zie bijlage I.

5|5

Witteveen+Bos | 127689/21-017.180 | Definitief 02

Bijlage(n)

I BIJLAGE: NOTITIE ONTWIKKELINGEN EN EFFECTEN (RISICO EN KANSENSESSIES)

Witteveen+Bos | 127689/21-017.180 | Bijlage I | Definitief 02

www.witteveenbos.com

Ontwikkelingen en effecten Bestuursopdracht normkosten

Gemeente Amsterdam Versie 2.0

Sanne van Empel Sjoerd Jongsma Ricardo van Breemen Joost Boudewijns 12 november 2021

Opgesteld door:

Geverifieerd door:

Goedgekeurd door:

Sanne van Empel (adviseur) Sjoerd Jongsma (adviseur) Ricardo van Breemen (adviseur) Joost Boudewijns (adviseur)

Frank van Es (directeur TwynstraGudde)

Peter Groeneveld (partner Mobiliteit en Infrastructuur B.V.)

16 september 2021

20 september 2021

PjmGroeneveld PjmGroeneveld (16 Nov 2021 11:14 GMT+1)

Versies

Omschrijving

Versie 1.0 Versie 2.0

1e oplevering 2e oplevering

16 november 2021

Inhoud Conclusies • Normkosten in huidige praktijk • Ontwikkelingen op de normkosten • Effecten op de normkosten Rapportage • Aanleiding en context • Aanpak

• Ontwikkelingen Gemeente Amsterdam • Ontwikkelingen asset specifiek

3

Bestuursopdracht Normkosten - Deel 3: Ontwikkelingen en effecten • © TwynstraGudde

Conclusies

Normkosten in huidige praktijk Wat zijn de gevolgen (op de normkosten) bij het zakken onder een sober instandhoudingsniveau?

suboptimale mix in beheer en onderhoud de normkosten stijgen.

Het opzoeken van de ondergrens, of het verlagen van het

Bijvoorbeeld: het eerste belang is de (acute) veiligheid borgen als dat van

verzorgingsniveau tot onder sober, levert aanvullende risico’s op ten aanzien van de veiligheid, zal leiden tot verdere achterstand in beheer en onderhoud en uiteindelijk kapitaalvernietiging. De levensduur van objecten

toepassing is. Liever voer je maatregelen uit zodat de veiligheid niet acuut in gevaar is, daarmee houden we het beheer en onderhoud voorspelbaar. In het geval van verhardingen is het goedkoper om op tijd groot

staat redelijk vast en eventuele optimalisaties bevinden zich in de

onderhoud aan een deklaag uit te voeren omdat het vervangen van een

bandbreedte van die levensduur. Het instandhouden van het areaal op het verzorgingsniveau sober wordt door de assetsbeheerders ervaren als het

laag asfalt vele malen voordeliger is dan het vervangen van twee lagen, wat nodig is als het GO niet op tijd wordt uitgevoerd. Het vervangen van vier

balanceren op de kritische grens van het functioneel en veilig houden van

lagen duurt vier keer zo lang doordat men dieper moet frezen en

het areaal. Dat betekent dat men in de praktijk de optimale balans tussen dagelijks en groot onderhoud (DO en GO) probeert te vinden in een context waar capaciteit beperkt is en veranderend gebruik van en hogere

tussendoor het asfalt moet laten afkoelen.

eisen aan de openbare ruimte toeneemt. Groeiende opgave

Door de groeiende opgave van beheer en onderhoud (combinatie achterstallig onderhoud, beschikbare middelen en beschikbare expertise/vergrijzing) wordt GO en Vervangingen (VV) uitgesteld waardoor het de verwachting is dat het areaal onder het verzorgingsniveau sober zakt. Hierdoor sluit de theoretische benadering van optimaal beheer (= optimale mix tussen DO/GO/VV), waarop de normkosten gebaseerd zijn, niet meer aan op de praktijk. Het is de verwachting dat door deze Figuur1: Voorbeeld verloop levensduur met beheer en onderhoud (provincie Zuid-Holland, 2019) 5

Bestuursopdracht Normkosten - Deel 3: Ontwikkelingen en effecten • © TwynstraGudde

Ontwikkelingen op de normkosten Welke ontwikkelingen spelen er op korte, middellange en lange termijn voor de assets? De volgende ontwikkelingen spelen er en hebben invloed op de normkosten. •

Digitalisering en technologische ontwikkelingen in Amsterdam zorgen voor een toename van de omvang van het areaal (bijvoorbeeld sensors et cetera) waardoor de normkosten toenemen. Maar de investering in digitalisering en technologische ontwikkelingen zorgen ervoor dat het sturen op het verzorgingsniveau van het areaal effectiever wordt, waardoor de normkosten op de middellange termijn kunnen dalen. Een voorbeeld hiervan is het plaatsen van sensoren in afvalbakken zodat het ophalen ervan geoptimaliseerd kan worden.

•

Klimaatverandering zorgt voor een toename van de omvang van het areaal (bijvoorbeeld waterberging, schoonmaken van de stad na een calamiteit, vergroening) maar ook voor een toename van de frequentie van onderhoud (bijvoorbeeld door zettingen als gevolg van bodemdaling). Dit leidt tot een toename van de normkosten. Het koelen van bruggen tijdens extreme hitte is een voorbeeld van de impact op de assets.

•

Voor veranderende functies in de stad Amsterdam worden er nieuwe wensen en eisen aan de openbare ruimte gesteld. Door deze nieuwe wensen en eisen wijzigt de verhouding tussen kosten, verzorgingsniveaus en areaalomvang van het areaal. Dit heeft impact op de opbouw van de normkosten. Bijvoorbeeld als door het autoluw maken van de binnenstad een verkeersbrug een fietsbrug wordt verandert het beheerregime van de brug. Een ander voorbeeld is de functie van het park, een park geeft niet meer alleen ruimte aan recreatie maar functioneert ook als opvang bij hevige regen of de functie van grachten, die een belangrijke rol kunnen spelen in de stadslogistiek.

6

•

Vergroening van de stad Amsterdam zorgt ervoor dat er een verschuiving plaatsvindt van de areaalomvang tussen de domeinen. Bijvoorbeeld het vergroenen van een kademuur of verhard oppervlak zorgt ervoor dat de areaalomvang van verharding vermindert (en dus de normkosten) en dat de areaalomvang bij groen verhoogt (en dus de normkosten). Daarnaast zorgt vergroening voor een directe toename van de areaalomvang van de asset groen en daarmee een toename van de normkosten.

•

Het adaptief omgaan van de stad Amsterdam levert de stad de mogelijkheid op om nog beter aan de sluiten op actuele eisen die aan de openbare ruimte gesteld worden. Een flexibeler areaal geeft de beheerder ruimte om effectiever te sturen op het gewenste verzorgingsniveau en de benodigde omvang van het areaal. Voorbeelden zijn kortcyclische ontwerplevensduren of modulair bouwen om zo in te spelen op bijvoorbeeld veranderende stadslogistiek en nieuwe mobiliteit. Het effect daarvan op de normkosten is onzeker maar zal meer flexibiliteit en voorspellend karakter vragen van de systematiek van normkosten. Het werken met scenario’s kan hiervoor de nodige inzichten geven. De productie van duurzame energie is hiervan een voorbeeld, door veranderende marktomstandigheden of vraag en aanbod kan de wens ontstaan om flexibel om te gaan met energieproductie. Door het flexibel inrichten van fysieke ruimte ontstaat er ruimte om bijvoorbeeld een tijdelijk zonnepark te faciliteren.

Bestuursopdracht Normkosten - Deel 3: Ontwikkelingen en effecten • © TwynstraGudde

Effecten op de normkosten Wat zijn de effecten van deze ontwikkelingen op de normkosten? Het is de verwachting dat de omvang van het areaal (aantal onderdelen) op de korte termijn zal groeien door hedendaagse ontwikkelingen zoals digitalisering, technologische ontwikkelingen en maatregelen als gevolg van de klimaatverandering. Daarnaast is het de verwachting dat door de ontwikkelingen de frequentie van beheer en onderhoud voor het instandhouden van het areaal om het verzorgingsniveau sober te garanderen toeneemt. Deze ontwikkelingen zorgen, voor de korte termijn, voor toenemende druk op de hoogte van de normkosten. Voor de middellange termijn zullen ontwikkelingen als veranderende functies en vergroening van de stad voor een andere opbouw van de normkosten en een andere verdeling tussen de asset-domeinen zorgen.

de normkosten, onder andere: • Vergroening van de stad. • De veranderende functies in de stad. • Adaptief inrichten van de stad.

Samenvattend zullen de volgende ontwikkelingen de normkosten doen toenemen: • De grote vervangingsopgave van de Civiele Constructies in Amsterdam. • Investeren in digitalisering en technologische ontwikkelingen. • •

Investeren in maatregelen als gevolg van klimaatverandering. Knelpunten in maximale uitvoeringscapaciteit in zowel de ruimte als in de uitvoeringsorganisatie.

De volgende ontwikkelingen kunnen tot verlaging van de normkosten leiden: • Toepassen van digitalisering en technologische ontwikkelingen. • Verandering van het gebruik van het areaal en het hergebruik van assets. Tot slot speelt er nog een aantal ontwikkelingen waarvan we weten dat deze invloed hebben op de normkosten in de toekomst. Het effect van deze ontwikkelingen op de normkosten is onzeker of heeft impact op de opbouw van 7

Bestuursopdracht Normkosten - Deel 3: Ontwikkelingen en effecten • © TwynstraGudde

Rapportage

Aanleiding en context Deze notitie maakt onderdeel uit van de bestuursopdracht om

Het begrip ‘normkosten’

de inhoudelijke opbouw van de normkosten extern te toetsen,

• Normkosten kunnen beschreven worden als de optimale mix

zodat een gevalideerd beeld ontstaat van de benodigde

(het assetmanagementproces) van Dagelijks Onderhoud

middelen voor dagelijks onderhoud, groot onderhoud en

(DO), Groot Onderhoud (GO) en Vervangingen (VV) op assets.

vervanging.

Het wordt opgebouwd uit de bouwstenen zoals hieronder is weergegeven.

Onderdeel van deze vraag is te bepalen wat de gevolgen zijn op de normkosten bij het zakken onder een sober

instandhoudingsniveau. Deze notitie geeft antwoord op die vraag door breder te kijken naar de ontwikkelingen die op de assets afkomen. • Hoofdvraag: Wat zijn de gevolgen (op de normkosten) bij het zakken onder een sober instandhoudingsniveau? • Deelvragen: - Welke ontwikkelingen spelen er op korte, middellange en lange termijn voor de assets? - Wat zijn de effecten van deze ontwikkelingen op de normkosten?

9

Bestuursopdracht Normkosten - Deel 3: Ontwikkelingen en effecten • © TwynstraGudde

Aanpak • Voor beantwoording van de hoofdvraag en deelvragen zijn

• Deze specifieke ontwikkelingen per asset zijn vervolgens

vier verschillende assets bevraagd op de huidige praktijk en

gebundeld tot generieke ontwikkelingen die van toepassing

ontwikkelingen op hun asset. Medewerkers van de assets

zijn op de normkosten in het algemeen. Vervolgens zijn de

Civiele Constructies, Wegen, Groen en Schoon van zowel

gevolgen van deze ontwikkelingen op de normkosten

Verkeer en Openbare Ruimte als Stadswerken hebben een

ingeschat.

bijdrage geleverd. Leeswijzer • Aan de hand van de futuring methodiek is gekeken welke

Pagina 5 tot en met 7 geven de conclusies weer van het

ontwikkelingen op de assets afkomen. De futuring methodiek

onderzoek. Hierin wordt antwoord gegeven op de hoofdvraag

structureert de discussies tussen verschillende

en deelvragen zoals is neergezet op pagina 9.

toekomstperspectieven. Het hielp de deelnemers om

gezamenlijk een beeld te verkrijgen van het

Pagina 12 tot en met 16 geven de belangrijkste generieke

langetermijnperspectief en die vervolgens te vertalen naar

ontwikkelingen aan op korte, middellange en lange termijn,

relevante ontwikkelingen, in dit geval ten aanzien van de

integraal voor de beschouwde asset. Hiermee wordt deelvraag 1

normkosten.

beantwoord. Dit is de samenvatting van alle specifieke asset ontwikkelingen welke zijn weergegeven op pagina 18 tot en met

• Iedere deelnemer heeft in een interactieve sessie bepaald

21. Daar worden ook de gevolgen van deze ontwikkelingen op

welke ontwikkeling op de asset hij/zij het meest belangrijk

de asset en de normkosten weergeven.

vindt, welke gevolgen (risico’s en kansen) deze ontwikkelingen hebben op de asset, en de normkosten. 10

Bestuursopdracht Normkosten - Deel 3: Ontwikkelingen en effecten • © TwynstraGudde

Ontwikkelingen

Generieke ontwikkelingen Heden

Transitiefase

Toekomst

Tijd 12

Bestuursopdracht Normkosten - Deel 3: Ontwikkelingen en effecten • © TwynstraGudde

Beheer en onderhoud staat onder druk terwijl er grote uitdagingen liggen op het gebied van technologische ontwikkelingen en klimaatverandering De groeiende opgave van beheer en onderhoud Het beheer en onderhoud van de stad staat onder druk. De assets verouderen (met grote achterstanden in onderhoud) in combinatie met intensiever gebruik van de assets. Groot onderhoud en vervanging is nodig om het verzorgingsniveau ‘sober’ in stand te houden. Daarnaast neemt het asset areaal toe. Met beperkte middelen moeten daarom scherpe keuzes worden gemaakt. De toenemende werkstroom veroorzaakt knelpunten in maximale uitvoeringscapaciteit, zowel in de ruimte (bereikbaarheid/leefbaarheid van de stad staat onder druk) als vanuit de organisatie (vergrijzing, te weinig geschoold personeel). Door prestatiecontracten is er steeds minder zicht op daadwerkelijk kosten van de maatregelen. Digitalisering en technologische ontwikkelingen in de stad Technologische ontwikkelingen kunnen ervoor zorgen dat assets efficiënter kunnen functioneren of beheerd en onderhouden worden op middellange termijn. Inzet van deze nieuwe technologieën vraagt om nieuwe competenties in de organisatie en investeringen in digitale systemen op korte termijn. Dit zorgt voor toenemende druk op de uitvoeringscapaciteit van de organisatie.

Klimaatverandering Tegelijkertijd worden signalen opgevangen over hoe de stad er in de verre toekomst uit gaat zien. De gevolgen van klimaatverandering en de grenzen van het huidige systeem worden kenbaar en merkbaar. Daarnaast verandert de rol van de overheid, burgers worden mondiger (meer participatie).

13

Bestuursopdracht Normkosten - Deel 3: Ontwikkelingen en effecten • © TwynstraGudde

De functie van de stad zal in de nabije toekomst veranderen en met meer mensen minder impact op het milieu maken Functie van de stad verandert De stad blijft groeien en de ruimte staat onder druk. De grenzen tussen private en publieke ruimte verschuiven en vervagen. Dit creëert nieuwe verhoudingen tussen de gemeente, bedrijven en bewoners. De functie van assets verandert naar gelang de staat van de asset. Nieuwe technologieën zorgen voor een efficiëntere functie uitoefening van een selectie assets maar met een ander onderhoudsregime, mede gedreven door beperkingen in uitvoeringscapaciteit. Het werkpakket van de gemeente verandert met de functies mee. Vergroening van de stad Tegelijkertijd is er als gevolg van klimaatverandering en een veranderde functie van de stad meer behoefte aan groen in de stad. Middels scenario’s worden functies van assets opnieuw bepaald (de weg wordt een stadstuin, gedempte grachten worden open gegraven etc.). De huidige assets vergroenen (meer bomen op kademuur, etc.). Deze verschuiving van focus van traditionele ‘grijze’ assets naar ‘groene’ assets vraagt andere competenties in de organisatie. De biodiversiteit in de stad beweegt mee met het voorkeursgedrag van de flora en fauna. Het werkpakket van gemeente verandert met de functies mee.

14

Bestuursopdracht Normkosten - Deel 3: Ontwikkelingen en effecten • © TwynstraGudde

In de verre toekomst gaan we anders om met de stad en zijn systemen aangepast aan de nieuwe realiteit Adaptief omgaan met de stad

In de toekomst zal de functie van de stad anders worden. Door technologische ontwikkelingen, klimaatverandering en vergroening van de stad verandert de behoefte aan de verlangde functie van de assets. Deze functie verandert steeds sneller. Adaptief omgaan met de invulling van deze functie wordt hierin belangrijk. Dit vraagt een andere benadering van de manier waarop beheer en onderhoud wordt ingericht vanuit de gemeente, bewoners en bedrijven. De innovaties die voortgekomen zijn uit het huidige systeem hebben een nieuwe plek verworven in de nieuwe stad en de samenleving. Er zijn nieuwe logistieke ketens ontstaan die afgestemd zijn op de inrichting van Amsterdam en nieuwe vormen van mobiliteit hebben een plek gekregen. De stad heeft een positieve impact op het klimaat en kan wendbaar inspelen op veranderingen, ook in de toekomst. Enkele zaken uit het verleden zullen ook in de toekomst een rol blijven spelen. Zo zal er altijd onderhoud nodig blijven en zal er een balans gevonden moeten worden in het uitvoeren van onderhoud in de stad en het dienen van de overige belangen.

15

Bestuursopdracht Normkosten - Deel 3: Ontwikkelingen en effecten • © TwynstraGudde

Samenvattend beeld ontwikkelingen Heden

Transitiefase

Beheer van de stad en inlopen achterstalligheid staat op bestuurlijke / politieke agenda

Commissie Cloo (aandacht voor B&O)

Toenemend/intensiever gebruik van de openbare ruimte

Steeds professionelere jaarlijkse cyclus stadsbehoud

Te weinig personeel beschikbaar

Steeds meer projecten GO en VV in uitvoering (toenemende werkstroom) Vergrijzing Werken met fondsen

Nieuwe onderhoudstechnieken

Digitalisering

Dominantie Syteem

Verouderde infrastructuur in combinatie met hoge intensiteit Extreem klimaat- weer verandering

Amsterdam groeit door tot 1 mln inwoners

Nieuwe mobiliteit

Verstedelijking

Maatschappelijk ongenoegen als gevolg van slechter presterend areaal

Veranderende Stadslogistiek Kortcyclische Modulaire Assets

Lokale Zero Waste logistieke ketens

Cyber Security

Functieverandering Openbare Ruimte

Druk op leefbaarheid

Vergroening van de stad 3-D Printen

Bodemindaling

Leasen van assets

Tijd

Toename zelfbeheer inwoners en bedrijven Nieuwe materialen en toepassingen (geprinte bruggen)

Afname beschikbare onderhoudsvensters

Toekomst

In/uitstroom personeel Scenarioplanning GO/VV

Terugtrekkende overheid

Achterstallig onderhoud

Het beeld op deze pagina is gemaakt op basis van de verschillende werksessies. De plaats van de ontwikkelingen in de tijd (stippen) is gedaan op basis van expert judgement. 16

Bestuursopdracht Normkosten - Deel 3: Ontwikkelingen en effecten • © TwynstraGudde

Ontwikkelingen en effecten per asset = Verwachte toename van normkosten = normkosten blijven naar verwachting gelijk = Verwachte afname van normkosten

= Normkosten (theorie) komen niet meer overeen met de praktijk = Opbouw van de normkosten verandert

?

= Effect op normkosten is onzeker

Specifieke ontwikkelingen Civiele Constructies Ontwikkeling

Impact op asset Civiele Constructies

Effect op de normkosten

Meer kennis van de assets, bijvoorbeeld kades en bruggen, door meer en betere onderzoeken.

• De organisatie leert meer over de urgentie van onderhoudswerkzaamheden. Wanneer het einde van de levensduur in zicht komt betekent dat in de praktijk een grotere druk op dagelijks beheer en onderhoud.

• Meer kennis over de werkelijke staat van de assets en over de kosten voor beheer en onderhoud, bijvoorbeeld door uitgebreide voorbereidende inspecties. Dit inzicht kan grote consequenties hebben voor de omvang en urgentie voor groot onderhoud en vervanging of de noodzaak om over het hele areaal de instandhoudingsregimes aan te passen. Dit zal de normkosten laten toenemen.

Kennis van de objecten gaat verloren door vergrijzing. Krapte op de arbeidsmarkt waardoor achterstalligheid in beheer en onderhoud oploopt.

• De kennis over de assets (inclusief de normkosten) is in vertrouwde handen van een beperkt aantal mensen. • De kennis is niet (voldoende) geborgd in de toekomst.

• Het vastleggen en overdragen van kennis van bestaande assets, maar ook het opleiden en klaarstomen van een nieuwe generatie beheerders van Civiele Constructies zal de normkosten laten toenemen.

De civiele assets (kades en bruggen) worden in relatieve korte tijd vernieuwd omdat ze niet (meer) voldoen aan de wettelijke eisen.

• In relatief korte tijd wordt een groot deel van de civiele constructies vernieuwd.

• Het in korte tijd vernieuwen van een groot aandeel van het areaal past niet bij de theoretische benadering van de opbouw van de normkosten. • De uitgaven lopen uiteen met de normkosten.

Door de toenemende omvang van projecten zijn de kosten voor maatregelen zijn steeds lastiger te voorspellen. Er zijn minder tijdsblokken/onderhoudsvensters beschikbaar om het werk uit te voeren en de kosten zijn voor een groot deel opgebouwd uit standaard toeslagpercentages (zoals BLVC).

• Door het niet tijdig kunnen uitvoeren van maatregelen, als gevolg van tijdsblokken of onvoldoende middelen, zullen tijdelijke beheersmaatregelen noodzakelijk zijn om het areaal veilig en functioneel te houden.

• Hogere kosten voor maatregelen omdat steeds meer maatwerk nodig is. Hierdoor zal de achterstalligheid oplopen en daardoor zullen de normkosten stijgen. • De kosten zijn steeds minder goed te voorspellen en minder goed in normkosten te vatten, de afwijking in de praktijk ten opzichte van de normkosten wordt steeds groter.

18

Bestuursopdracht Normkosten - Deel 3: Ontwikkelingen en effecten • © TwynstraGudde

Specifieke ontwikkelingen Wegen Ontwikkeling

Impact op asset Wegen

Effect op de normkosten

De ontwerplevensduren van verhardingen worden steeds langer door technologische ontwikkelingen en beter zicht op de kwaliteit van elementen. Bijvoorbeeld door betere samenstelling van bitumen en het meerdere keren kunnen gebruiken van een groter aandeel klinkers (3 i.p.v. 2 keer) dan gepland, doordat de kwaliteit beter blijft dan verwacht.

• De frequentie van beheer en onderhoud wordt lager.

• Het is de verwachting dat deze ontwikkeling minimaal impact heeft op de normkosten maar dat deze ontwikkeling vooral bijdraagt aan minder (geluids)overlast.

Intensiever gebruik van wegen. De maatgevende belasting van het verkeer neemt toe door elektrificatie van het verkeer en verkeerd gebruik van de wegen, zoals in Landelijk Noord.

• Door een hogere maatgevende belasting is de impact op de assets (zoals de fundering en trottoirs) groter en zullen deze sneller vervangen moeten worden. • De niet daadkrachtige bodemgesteldheid in Amsterdam (vooral noord).

• Door kortere levensduren in de praktijk zullen de normkosten en de praktijk uiteen lopen.

Beleidsdoelstellingen als gevolg van veranderend klimaat en andere mondiale veranderingen, zoals Amsterdam Rainproof of het hittebestendig maken van de stad, werken door op de asset Wegen.

• Nieuwe assets worden aan het areaal toegevoegd, zoals waterbergingsvoorzieningen (waterdoorlatende klinkers, wadi's, waterbergingskratjes). Deze assets zijn niet alleen in aanschaf duurder maar er hoort ook een passend beheerregime bij. • Als gevolg van het hittebestendig maken van de stad krijgt het asfalt een lichtere keur of worden dikkere tegels toegepast. • Ook betere (en meer) wortelbescherming voor bomen (bijvoorbeeld door het vergroenen van de stad) om de impact op het verharding te beperken.

• Nieuwe assets met eigen beheersregimes zorgen voor een veranderende opbouw en naar verwachting een toename van normkosten.

Integraal werken in de openbare ruimte.

• Vanuit het assetmanagement (technische noodzaak) is • Een veranderende opbouw en naar synergiewinst er niet, het werk wordt niet goedkoper. verwachting een toename van normkosten. Het enige voordeel is dat de weg maar één keer open is. De kosten (een toeslagpercentage in de normkosten) voor werk-met-werk maken en participatie is een aanzienlijk aandeel. 19 Bestuursopdracht Normkosten - Deel 3: Ontwikkelingen en effecten • © TwynstraGudde

Specifieke ontwikkelingen Groen Ontwikkeling

Impact op asset Groen

Effect op de normkosten

Groeiende stad en veranderende eisen aan de stad. Nieuwe functies van het groen in de stad.

• Forse toename van het groen areaal. • Nieuwe vormen van beheer nodig. • Toenemende gebruiksdruk (sneller slijten van groen, meer dagelijks onderhoud). • Belang en invloed van afstemming met andere asset eigenaren.

• Nieuwe functies van het groen (waterdoorlatendheid, hittemanagement, circulariteit) geven aanleiding om de invulling van ‘top’, 'verzorgd' en 'sober' tegen het licht te houden en daarmee ook de normkosten die daarmee samenhangen. • Nieuwe vormen van beheer dwingen tot nadenken over de gehanteerde beheerregimes die bij de berekening van de normkosten worden gehanteerd.

Creëren van meer biodiversiteit.

• Intensiever en nauwkeuriger beheer benodigd. • Meer onderzoek nodig voor aanwezige soorten/gewenste soorten.

• Normkosten stijgen doordat de eenheid per maatregel toeneemt en er meer variatie is (meer typen onderhoudsmaatregelen).

Klimaatverandering.

• Klimaatverandering vraagt om aanpassing in groenbeheer en -inrichting. • Kritisch kijken naar het huidige areaal (passend bij de ontwikkeling). • Bij nieuw groen rekening houden met veranderde omstandigheden (natter/droger).

• Normkosten kunnen zowel stijgen als dalen. Doordat het groen passender wordt kan de frequentie van onderhoud afnemen, maar door areaalvergroting zal aantal onderhoudsactiviteiten toenemen (en daarmee de normkosten).

Maatschappelijke betrokkenheid en waardering voor groen.

• Door consistent bijhouden van het groen in de stad blijft de waardering groot. • Participatietrajecten voor ontwikkelen van groen (keuzes) worden langer.

• Positief effect op normkosten door consistentie toe te passen in beleid van groen (langere termijn beheervisie). • Toename van normkosten door toename in participatietrajecten door inwoners.

Beperkte ‘groene’ kennis beschikbaar.

• Te weinig personeel beschikbaar voor beheer en onderhoudswerkzaamheden.

• Toename van normkosten door schaarste op de markt.

20

Effect

Bestuursopdracht Normkosten - Deel 3: Ontwikkelingen en effecten • © TwynstraGudde

Specifieke ontwikkelingen Schoon Ontwikkeling

Impact op asset Schoon

Effect op de normkosten

Vergroening en verjonging van organisatie. De arbeidsmarkt staat onder druk.

• Grote uitstroom huidig personeel door pensionering, nieuw personeel treedt aan met andere wensen en eisen.

• Veranderende opbouw van normkosten, waarbij de organisatiecomponent groter wordt dan nu het geval is.

Datagedreven werken en de inzet van nieuwe technologieën (bijv. afvalinzameling).

• Automatisering en robotisering van een deel van het huidige werkpakket. • Groot belang van doorontwikkeling informatievoorziening en organiseren van werkprocessen. • Beter voorspellen waar we nodig zijn op straat.

• Veranderende opbouw van normkosten, waarbij de IV-component groter wordt dan nu het geval is. • Nuancering van toename/afname in normkosten, maar de kosten zullen voor de baten uitlopen.

Intensivering dagelijks beheer.

• Veranderende verhouding in organisatie tussen regie/programmering/aansturing en uitvoering.

• Veranderende opbouw van normkosten, waarbij de IV-component groter wordt dan nu het geval is.

Klimaatverandering.

• Ander gebruik van openbare ruimte (bv langere recreatie in parken), klimaatmaatregelen (meer groen), grotere inzet emissieloos materieel.

• Veranderende opbouw en naar verwachting een toename van normkosten.

Vergroening en verduurzaming van de stad.

• Andere functies (van grijs naar groen), het beeld op straat en de effecten zijn genuanceerd. Als groen geen gebruiksgroen is dan werkt dat kostenverlagend. • Biologisch afbreekbaar verpakkingsmateriaal heeft impact op de asset Schoon. Maar voor de langere termijn is dat nog onzeker.

• Het effect op de normkosten is erg onzeker, door nieuwe technieken en affecten en gedrag van de gebruikers van de openbare ruimte.

21

Effect

Bestuursopdracht Normkosten - Deel 3: Ontwikkelingen en effecten • © TwynstraGudde

?

TwynstraGudde adviseert overheid en bedrijfsleven op veel van de grote en urgente thema’s van deze tijd. Denk aan veiligheid, diversiteit, digitale transformatie, mobiliteit, duurzaamheid, energie, financiën en gezondheid. We bieden onze opdrachtgevers unieke, werkbare oplossingen en brengen

complexe projecten en programma’s tot een goed einde. Iets creëren van blijvende waarde, daar gaan we voor. Daardoor hebben we een directe impact op (toekomstige) maatschappelijke en economische ontwikkelingen. En dus een grote impact op morgen. Sanne van Empel

Sjoerd Jongsma

0622966964 | sem@tg.nl

0613426685 | sjo@tg.nl

Alle intellectuele eigendomsrechten met betrekking tot deze presentatie berusten bij TwynstraGudde. Niets uit deze presentatie mag worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt zonder

schriftelijke toestemming van TwynstraGudde.

Bijlagen

Futuring methodiek

Waarom futuring? • De samenleving wordt steeds complexer en verandert continue. Of het nu gaat om klimaatverandering, digitalisering, toekomst van mobiliteit of om de energietransitie.

• De toekomst laat zich lastig voorspellen, maar het is wel mogelijk om met de kennis van nu in te spelen op de signalen en veranderingen uit de samenleving.

• Met de Futuring-methode helpen we om relevante trends te identificeren en strategische keuzes te maken. In een interactieve dialoog komen we vervolgens tot een gezamenlijk perspectief op de toekomst. Dit is het startpunt waarmee je jouw organisatie klaarstoomt voor de grote transities van de 21e eeuw.

24

• © TwynstraGudde

Toepassingsgebied GROTE MATE VAN KEUZEVRIJHEID (ONS VERMOGEN OM EEN ​KOERS IN DE TOEKOMST UIT TE STIPPELEN)

Voorbeeld uitkomst 4: Voorbeeld uitkomst 3: Je moet randvoorwaarden regelen op juridisch, technisch en organisatorisch vlak

Futuring: The futures cone & 3-horizon framework

Futuring: The futures cone & Roadmaps

KLEINE MATE VAN ONZEKERHEID

Voorbeeld uitkomst 1: De kans dat het morgenochtend gaat regenen is 70%

De maatschappelijke opvattingen over sturen op welvaart zijn aan het veranderen naar het sturen op welvaart. Dat is bepalend voor jouw licence-to-operate GROTE MATE VAN ONZEKERHEID

Scenarioplanning (Intuïtieve logica en creatief verhalend)

Forecasts (weer, financieel, etc.)

Voorbeeld uitkomst 2:

De publieke sturing van de economie in Nederland gaat zich óf meer regionaal, óf meer internationaal, óf meer nationaal óf meer vrij ontwikkelen

KLEINE MATE VAN KEUZEVRIJHEID (ONS VERMOGEN OM EEN ​KOERS IN DE TOEKOMST UIT TE STIPPELEN) 25

• © TwynstraGudde

IMPACT

Futuring-aanpak

ONZEKERHEID

1. Afbakenen onderwerp scenarioanalyse

2. Verzamelen van signalen

3. Clusteren tot trends

4. Bepalen belangrijkste factoren voor jouw organisatie

5. Maken van toekomstperspectieven en verhaallijnen

Opdrachtgever

Futuring-team Co-creatie

Futuring-team Co-creatie

Opdrachtgever Co-creatie

Futuring-team Co-creatie

ACHTERLIGGENDE VRAAG: GEGEVEN DE ONZEKERHEID IN DE TOEKOMST, WELKE ELEMENTEN ZIJN ROBUUST ZODAT IK DAAR MIJN STRATEGIE OP KAN BASEREN?

26

• © TwynstraGudde

Three horizons framework

Dominantie

Heden

Toekomst

Transitiefase

Horizon 1

Disruptiepunt

Huidige system Recente verleden

Disruptiepunt

Disruptiepunt Horizon 2

Zone met grootste onzekerheid

Tweeledige innovaties

Horizon 3 Transformatieve verandering

Tijd Bron: Bill Sharpe – Three Horizons: the patterning of hope (2013)

27

• © TwynstraGudde

Deelnemers

28

Deelnemers werksessies assets Asset Civiele Constructies Sander Sieswerda Sanne van Empel Joost Boudewijns Ricardo van Breemen Sjoerd Jongsma Justin Sap Bram Broeder Onno Hoogerhuis Linda Docters van Leeuwen Marlies van de Voort René Surig Johan Sulman

Beleidsadviseur Assetmanagement Team Openbare Ruimte van Stedelijk Beheer (V&OR) Senior Adviseur Assetmanagement TwynstraGudde Adviseur Futuring TwynstraGudde Adviseur Assetmanagement TwynstraGudde Adviseur Assetmanagement TwynstraGudde Groepleider/adviseur Reliability & Maintenance Engineering Witteveen+Bos Coördinator Normkosten Team Openbare Ruimte Afdelingsmanager (Infra services en) Civiele constructies Stadswerken (Dagelijks Onderhoud) Assetmanager civiele constructies kades en sluizen (V&OR/Stedelijk Beheer) Assetmanager Bruggen (V&OR/Stedelijk Beheer) Beheer en updaten Normkosten voor Civiele constructies (V&OR/Stedelijk Beheer) Adviseur Assetmanagement/ ondersteuner assetmanagers (V&OR/Stedelijk Beheer)

Asset Groen Sander Sieswerda Sanne van Empel Joost Boudewijns Sjoerd Jongsma

Beleidsadviseur Assetmanagement Team Openbare Ruimte van Stedelijk Beheer (V&OR) Senior Adviseur Assetmanagement TwynstraGudde Adviseur Futuring TwynstraGudde Adviseur Assetmanagement TwynstraGudde

Justin Sap Karin Selbach Rogier Licher

Groepleider/adviseur Reliability & Maintenance Engineering Witteveen+Bos Afdelingsmanager Groen, Flora & Fauna Stadswerken Asset manager Groen V&OR/Stedelijk beheer

Joost Witteborg Earl Fearber Wouter Roosen

Asset Groen V&OR, Meerjarenprogrammeur Groen (incl. budgetberekeningen voor aanvraag bij voorjaarsnota) Adviseur Groen, Flora & Fauna Stadswerken Adviseur Groen, Flora & Fauna Stadswerken

29

Bestuursopdracht Normkosten - Deel 3: Ontwikkelingen en effecten • © TwynstraGudde

Deelnemers werksessies assets Asset Schoon Sander Sieswerda Sanne van Empel Joost Boudewijns Sjoerd Jongsma Iris Reuselaars Jelle Veeninga Reinoud Koppedraaijer Davy Kroon Asset Wegen Sander Sieswerda Sanne van Empel Joost Boudewijns Sjoerd Jongsma Justin Sap Onno Hoogerhuis Henk de Loos Michiel Stam Serge Netten Rutger Berends

Beleidsadviseur Assetmanagement Team Openbare Ruimte van Stedelijk Beheer (V&OR) Senior Adviseur Assetmanagement TwynstraGudde Adviseur Futuring TwynstraGudde Adviseur Assetmanagement TwynstraGudde Adjunct Directeur Stadswerken Strategisch adviseur Stadswerken Financieel adviseur Stadwerken Adviseur Schoon Stadswerken

Beleidsadviseur Assetmanagement Team Openbare Ruimte van Stedelijk Beheer (V&OR) Senior Adviseur Assetmanagement TwynstraGudde Adviseur Futuring TwynstraGudde Adviseur Assetmanagement TwynstraGudde Groepleider/adviseur Reliability & Maintenance Engineering Witteveen+Bos Afdelingsmanager (Infra services en) Civiele constructies Stadswerken (Dagelijks Onderhoud) Teammanager Infra services Stadswerken Assetmanager Wegen V&OR / Stedelijk beheer Teammanager Directie Toezicht Stadswerken Financieel Adviseur Infra services en Gebied & Gebruik voor Directie Stadswerken en Stadsbeheer

30

Bestuursopdracht Normkosten - Deel 3: Ontwikkelingen en effecten • © TwynstraGudde