05. Bijlage Notitie Emissiebereking ZZS luchthavens.pdf
Tekst van het document
Notitie
Aan
Ministerie van IenW Van
Circular Economy & Environment Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus 80015 3508 TA Utrecht www.tno.nl
Onderwerp
T +31 88 866 42 56 F +31 88 866 44 75
Notitie Emissieberekening ZZS Luchthavens Datum 10 Februari 2023
Inleiding Het Ministerie van IenW heeft TNO gevraagd een verkennend onderzoek naar de emissies van Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS) op de relevante Nederlandse Luchthavens (Amsterdam, Rotterdam, Eindhoven, Maastricht en Groningen). In deze notitie worden de bevindingen van dit verkennende onderzoek beschreven. Aanpak In de Nederlandse Emissieregistratie worden jaarlijks berekeningen gemaakt van de emissies van ZZS door de luchtvaart op de Nederlandse Luchthavens. In de berekening worden de emissies van ZZS berekend uit de emissie van organische stoffen (koolwaterstoffen1) onder gebruikmaking van de fracties van de verschillende ZZS in deze emissie. Vluchtige organische stoffen (VOS, totaal parameter waaronder ook de ZZS zijn inbegrepen) ontstaan bij de onvolledige verbranding van vliegtuigbrandstoffen. Hoe beter de verbranding hoe lager de emissie van koolwaterstoffen. De emissie van VOS wordt berekend met behulp van emissiefactoren uitgedrukt in kg VOS/ kg brandstof. Om de emissie van een individuele ZZS te kunnen berekenen, zijn gegevens noodzakelijk met betrekking tot het aandeel (in gewichts %) van een individuele ZZS in de totaal parameter VOS. Voorbeeld: Elke 100 kg VOS emissie uit een vliegtuigmotor bevat 1,681 kg benzeen (op basis van een gewichtsaandeel van 1,681% benzeen in de berekende VOS emissie).
Omdat de ZZS steeds meer in de belangstelling staan, is in een kort verkennend literatuuronderzoek gekeken of op basis van recent wetenschappelijk onderzoek aanwijzingen zijn om de bestaande emissieschattingen aan te passen. Indien nieuwe inzichten beschikbaar zijn, wordt een nieuwe berekening van de ZZSemissies uitgevoerd voor het jaar 2019 (het laatste pré-corona jaar met een 1 :
Hierb j z j vermeld dat de berekening van de koolwaterstoffen emissie op basis van Amer kaanse definities verloopt. Allereerst worden de HC emissies (Hydro Carbon emissie zoals door ICAO bepaald en die niet alle organische gassen omvatten) omgerekend naar TOG (Total Organic Gasses) via een opslagfactor (= 1,16). Op deze berekende TOG emissie wordt vervolgens het samenstellingsprofiel voor de individuele ZZS stoffen gelegd. In de Emissieregistratie wordt de berekende TOG emissie weergegeven als VOS emissie. ZZS worden als individuele componenten weergegeven.
Onze referentie 100345197 E-mail Doorkiesnummer
representatieve omvang van het luchtverkeer op de luchthavens). De emissieberekening kan worden gebruikt in een vervolgstudie, waarin de emissies worden omgerekend naar concentraties ZZS in de buitenlucht. Verder omvat het onderzoek een korte analyse van mogelijke emissie reducerende maatregelen om de emissies van ZZS door straalvliegtuigen te reduceren. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat wil een rekenvoorschrift laten ontwikkelen om uniform en transparant te kunnen rekenen aan vliegtuigemissies. Dit voorschrift is nog niet beschikbaar. Zodra dit voorschrift beschikbaar is, is het aan te bevelen om de berekeningen te actualiseren op basis van dit voorschrift. Dit kan leiden tot andere uitkomsten. Literatuuronderzoek Het korte literatuuronderzoek is gericht op de meest recente literatuur (met name ICAO rapporten en de meest recent H2020 publicaties, EPA-rapporten, EMEP/EEA air pollutant emissions guidebook) betreffende de emissies van verschillende stoffen uit in commerciële luchtvaartmotoren. Alleen straalmotoren aangedreven door kerosine (Jet-A) worden in beschouwing genomen (tijdens de verschillende onderdelen van de LTO-cyclus (Landing & Take-off)) daar deze het overgrote deel van de vliegbewegingen, en daarmee de emissies bepalen. Hierbij is met name de literatuur gezocht die bruikbaar is om in de huidige emissie berekenings-methodiek te worden toegepast.
De focus lag daarbij op de onderzoeken naar de resultaten van metingen onder werkelijke vliegomstandig heden (dus geen lab-tests, experimenteel-onderzoek, geschaalde motoren of modellen). Alleen de literatuur die inzicht geeft in nieuwe emissiefracties (aandeel ZZS in de vluchtige organische stoffen emissies) zal in de emissieberekening worden betrokken (zie Annex 1). De LTO-cyclus, zoals gedefinieerd door de ICAO (ICAO, 2018), bestaat uit 4 fasen: 1) ‘Approach’: het toestel daalt af naar de landingsbaan en landt op de luchthaven. Deze fase duurt 4 minuten met de motoren op 30% maximaal vermogen (Fꝏ= maximaal vermogen). 2) ‘Idle’: de fase na het landen en voorafgaand aan het starten, met de motoren op laag vermogen (7% van maximaal vermogen). Dit zijn alle handelingen op de grond: het taxiën naar de gate, stand-by staan bij de gate, en taxiën naar de startbaan. Deze fase duurt 26 minuten volgens de ICAO-definitie. 3) ‘Take-off’: motoren op vol vermogen (100% van Fꝏ) voor 0,7 minuten. 4) ‘Climb’: opstijgen tot 3000 voet (914 meter) op 85% van Fꝏ gedurende 2,2 minuten. De ICAO standaard wordt gebruikt voor het testen van motoren en houdt geen rekening met extra gewicht van passagiers of bagage, wat van invloed kan zijn op het gebruikt vermogen bij de Take-off.
Daarnaast zijn werkelijk optredende vermogens in de Idle fase lager (3-4% van Fꝏ versus de ICAO standaardwaarde van 7% van Fꝏ (Nikoleris et al., 2011)).
Datum 10 Februari 2023 Onze referentie 100345197 Blad 2/19
Datum 10 Februari 2023
Bij de Nederlandse emissieberekeningen voor de “Idle” fase wordt uitgegaan van werkelijke TIM tijden (Time In Mode = tijd per fase), ook de engine settings in de emissieberekening voor de vluchtfases zijn afwijkend van voornoemde definities. De parameters die worden gebruikt in de Nederlandse emissieberekeningen t.b.v. Emissieregistratie staan vermeld in Dellaert en Hulskotte, 2017. Hierbij dient tevens te worden opgemerkt dat op Schiphol tijdens de take-off fase maximaal 80 % van het maximale vermogen hoeft te worden aangesproken door de langere startbanen, dit fenomeen wordt niet meegenomen in de huidige emissieberekeningen (zowel in de Emissieregistratie als in dit onderzoek). Samenstelling van uitgestoten koolwaterstoffen varieert sterk met motorvermogen (Beyersdorf et al., 2012), dus deze lagere vermogens kunnen bepalend zijn voor de samenstelling van de ZZS. Zie ook bijgevoegd figuur uit Beyersdorf et al. (2012) ter illustratie. Bij lage vermogens is een significant deel van de uitstoot onverbrande componenten van de brandstof (Spicer et al., 1990), terwijl deze onverbrande componenten bij 30%van het maximale vermogen vrijwel geen bijdrage meer leveren aan de uitstoot, en ook de absolute concentraties van de koolwaterstoffen veel lager zijn.
De grootste bijdrage aan uitstoot van ZZS komt dus tot stand in de Idle fase (tijdens taxiën of aan de gate), als het toestel aan de grond is. Ook het gebruik van de Auxiliary Power Units (APU’s)2 wordt aangemerkt als een belangrijke bron van emissies voor zware koolwaterstoffen (Mokalled et al., 2019), met een omvang in dezelfde ordegrootte als de uitstoot uit de motoren.
2
Auxiliary Power Unit (APU): hulpmotor aan boord van het vliegtuig die energie levert wanneer de hoofdmotoren voor de voortstuwing uitgeschakeld zijn.
Onze referentie 100345197 Blad 3/19
Datum 10 Februari 2023 Onze referentie 100345197 Blad 4/19
Figuur 1: Vrij naar Beyersdorf et al. (2012), Relatie tussen uitstoot van koolwaterstoffen (exclusief methaan) als functie van motorvermogen, voor 3 verschillende typen straalmotoren
De kern-referentie van het literatuuronderzoek is een zeer uitgebreid review-artikel van (Masiol & Harrison, 2014). Dit artikel vat het gedane onderzoek (tot 2014) samen over zowel uitlaatgasemissies als de samenstelling van de lucht op en nabij luchthavens. De nadruk ligt hierbij op commerciële luchtvaart met kerosinemotoren, hoewel er expliciet wordt vermeld dat kleinere niet commerciële vliegtuigen een bron van lood kunnen zijn omdat deze vliegtuigen vaak draaien op de loodhoudende vliegtuigbenzine (AvGas) in plaats van kerosine (Carr et al., 2011). In de jaren na dit artikel is er relatief weinig gepubliceerd aangaande werkelijke emissies van ZZS uit de luchtvaart. Daarnaast worden de resultaten van de meeste studies vermeld als Emissie-Indices, die een vergelijking in uitstoot met andere stoffen (bijvoorbeeld CO2) mogelijk maakt. Deze studies zijn echter beperkt in het aantal verschillende stoffen en bieden onvoldoende gegevens om in een emissieberekening toe te passen. Deze studies geven wel inzicht in de verschillende stoffen die zijn gemeten in de uitlaatgassen van vliegtuigmotoren, maar geven geen inzicht in de gewichtsaandelen van de stoffen in de totale koolwaterstoffen emissie. Dit alles leidt ertoe dat geen nieuw emissieprofiel kan worden afgeleid uit de beschouwde recente literatuur.
We stellen voor de meest recente versie van het samenstellingsprofiel in de SPECIATE-database toe te passen voor de emissieberekening: (versie5.1 profiel nummer 5565), (US-EPA, 2009). Dit is een geüpdatete versie ten opzichte van het huidige emissieprofiel dat in de nationale Emissieregistratie gebruikt wordt. Dit profiel wordt tevens in de meest recente uitgave van het EMEP-handboek voor de
bepaling van emissies van luchtverontreinigende stoffen aanbevolen (Winther et al., 2019). Dit profiel zal ook vanaf 2022 in de Emissieregistratie worden toegepast om de emissies van de ZZS-stoffen te berekenen. Hierbij dient vermeld te worden dat de factoren een grote onzekerheid kennen. ZZS definities De Amerikaanse luchtvaartautoriteit (FAA, 2003) herkent 18 stoffen in het samenstellingsprofiel van luchtvaartuitstoot als Hazardous Air Pollutants (HAP’s). HAP’s zijn naar Amerikaanse definitie luchtverontreinigende stoffen, waarvan bekend is dat ze kanker en andere ernstige gezondheidseffecten veroorzaken. Deze definitie is anders dan de Nederlandse/ EU definitie van ZZS: stoffen die gevaarlijk zijn voor mens en milieu, omdat ze bijvoorbeeld de voortplanting belemmeren, kankerverwekkend zijn of zich in de voedselketen ophopen. In de huidige ZZS-lijst van het RIVM vinden we 7 HAP’s stoffen terug, te weten 1,3-butadieen; formaldehyde; benzeen; napthtaleen; 1-methylnaphtaleen, 2methylnaphtaleen en isopropylbenzeen. Formaldehyde is de voornaamste component van de uitstoot, met name bij lage motorvermogens, met 12% van de totale koolwaterstoffen uitstoot (FAA, 2003). Daarnaast komt in het samenstellingsprofiel de stof Crotonaldehyde voor die in Nederland als ZZS is aangemerkt, maar in de US niet als HAP’s wordt gekwalificeerd.
In de uitlaatgassen van straalmotoren komen dus 8 in Nederland als ZZS geclassificeerde stoffen voor. Naast vliegtuigemissies zijn er verscheidene potentiële bronnen van ZZS op luchthavens, zoals GPU’s (ground power units), verkeer aan de grond, werkzaamheden, warmte toevoer, dampen die vrijkomen bij brandstoftoevoer, et cetera. Deze extra bronnen zijn in dit onderzoek niet in beschouwing genomen. Een voorbeeld is smeerolie voor de straalmotoren, die onder andere de voormalig ZZS tricresylfosfaat bevat, welke is gevonden in de cabinelucht en aan de grond rondom het toestel (Yu et al., 2010; Liyasova et al., 2011). Polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s) zijn onderdeel van de ZZS lijst, maar er is weinig onderzoek gedaan naar de uitstoot van PAK’s op luchthavens. Gerapporteerde metingen van PAK’s op luchthavens waren lager dan de maximale aanvaardbare concentratie op de werkplek (200 µg/m3 als 8uursgemiddelde concentratie) (Bendtsen et al., 2021). Ultra Fine Particles (UFP) zijn in dit literatuuronderzoek buiten beschouwing gelaten, hoewel er aanwijzingen zijn dat UFP op en nabij luchthavens opgebouwd kunnen zijn uit (deels) ZZS, vanwege de vorming (door nucleatie) van deeltjes tijdens het verbrandingsproces (Stacey, 2019). Metingen tonen dicht bij luchthaven verhoogde UFP-concentraties aan in vergelijking met gebieden verder van luchthavens af.
De werkelijke impact op volksgezondheid van luchtvaart emissies is nog niet goed onderzocht (Barrett et al., 2010). (Yim et al., 2013) schatten dat 110 vroegtijdige sterfgevallen in het Verenigd Koninkrijk worden veroorzaakt door luchthaven
Datum 10 Februari 2023 Onze referentie 100345197 Blad 5/19
emissies. Ze geven als aanbeveling dat de impact op volksgezondheid verminderd kan worden door gebruik van brandstoffen met laag zwavelgehalte, het gebruik van elektrisch aangedreven werktuigen op de grond, zo min mogelijk gebruiken van APU’s en gebruik van slechts één motor tijdens de taxifase.
Emissieberekeningen 1. Emissies van koolwaterstoffen In tabel 1 t/m 5 staan de emissies van koolwaterstoffen vermeld die zijn berekend op basis van de huidige emissies zoals gerapporteerd in de Nederlandse Emissieregistratie. Bij de berekeningen is de procedure gebruikt die vermeld staat in het methodiekrapport van de taakgroep verkeer (Geilenkirchen et al., 2022a en 2022b). Bij het opstellen van deze notitie is naar voren gekomen dat de berekening van de koolwaterstoffen emissies van straalvliegtuigen tot op heden niet juist is 3. In de huidige berekeningswijze van de Emissieregistratie worden de VOS4 emissies circa 16 % te laag ingeschat door het gebruik van een foutieve factor voor de omrekening van de ICAO HC emissies naar TOG emissies. In deze notitie is gerekend met de correcte omrekeningsfactor naar TOG (EPA, 2009) en de berekende emissies worden hierna VOS genoemd (om aan te sluiten Nederlandse nomenclatuur). Tevens is in tabel 1 t/m 5 te zien in welke vliegfase de koolwaterstoffen vrijkomen, waarbij de hulpmotoren (APU’s) die aan de gate draaien apart staan vermeld. Deze emissiecijfers zijn het uitgangspunt voor de berekeningen van verschillende koolwaterstoffracties die deel uit maken van het mengsel koolwaterstoffen. In deze koolwaterstoffractie bevinden zich een aantal stoffen die door het RIVM als ZZS zijn aangemerkt.
Tabel 1 Emissies van koolwaterstoffen (VOS) op Amsterdam airport in de jaren 2018 t/m 2021 ton/jaar Fase/APU Idle
3
2018 358.796
2019 371.913
2020 171.154
2021 197.163
APU Take-off
5.631 2.292
5.487 2.156
2.815 1.122
3.154 1.244
Climb-out Approach
4.666 8.809
4.499 8.351
2.064 4.429
2.357 5.305
Totaal
380.195
392.406
181.583
209.224
EPA hanteert b j de omrekening van HC naar Total Organic Gasses een factor van 1,16. Deze correctie is tot op heden in de Emissieregistratie niet toegepast in de berekening van ZZS in de zogenaamde rekenfactoren (de omrekening van HC naar specifieke ZZS). In de lopende Emissieregistratie ronde (2023) zal deze fout worden gecorrigeerd voor de complete tijdreeks 19902022. 4 VOS wordt in Emissieregistratie gebruikt voor de weergave van Total Organic Gasses (TOG) emissie voor de luchtvaartemissies.
Datum 10 Februari 2023 Onze referentie 100345197 Blad 6/19
Datum 10 Februari 2023
Tabel 2 Emissies van koolwaterstoffen (VOS) op Rotterdam airport in de jaren 2018 t/m 2021, kilogram/jaar Fase/APU Idle
Onze referentie 100345197
2018 10.267
2019 10.480
2020 7.383
2021 9.080
APU Take-off
388 285
391 259
124 240
146 293
Climb-out Approach
157 912
166 841
61 796
78 971
Totaal
12.009
12.137
8.605
10.569
Tabel 3 Emissies van koolwaterstoffen (VOS) op Maastricht airport in de jaren 2018 t/m 2021, kilogram/jaar Fase/APU Idle APU
2018
2019
2020
2021
5.545 302
4.688 258
4.721 188
5.258 193
Take-off Climb-out
59 122
60 100
55 85
61 88
Approach Totaal
218 6.245
189 5.295
156 5.205
183 5.783
Tabel 4 Emissies van koolwaterstoffen (VOS) op Groningen airport in de jaren 2018 t/m 2021, kilogram/jaar Fase/APU Idle APU
2018
2019
2020
2021
3.583 82
3.680 44
2.580 7
2.344 12
Take-off Climb-out
143 16
147 14
126 4
96 6
Approach Totaal
442 4.265
453 4.338
384 3.099
307 2.765
Tabel 5 Emissies van koolwaterstoffen (VOS) op Eindhoven airport in de jaren 2018 t/m 2021, kilogram/jaar Fase/APU Idle APU
2018
2019
2020
2021
6.616 602
8.180 640
3.853 264
4.415 317
Take-off Climb-out
155 358
165 381
66 152
78 179
Approach Totaal
348 8.080
370 9.735
170 4.505
199 5.188
In tabel 1 t/m 5 is te zien dat in alle gevallen de emissies van vliegtuigen op de grond verreweg de grootste bijdrage leveren aan de emissies. Naast de Idle-fase
Blad 7/19
Datum 10 Februari 2023
vinden de emissies van APU’s en Take-off (deels) op grondniveau plaats. De emissies op grondniveau zijn het meest van belang voor de te verwachten concentraties op grondniveau. Verder is ook te zien dat de emissies in 2020 (Corona jaar) drastisch zijn gedaald ten opzichte van 2018 en 2019, waarna in 2021 bij de meeste luchthavens weer een toename te zien is.
Onze referentie 100345197 Blad 8/19
2. Emissies van zeer zorgwekkende stoffen (ZZS) In tabel 6 wordt de emissie van de stoffen getoond die door RIVM als ZZS zijn aangemerkt. Tabel 6 Emissies van ZZS op de verschillende airports in 2019 (kg/jaar)
Gew.% Stof
Amsterdam Emissietotaal
Eindhoven Emissietotaal
Groningen Emissietotaal
Maastricht Emissietotaal
Rotterdam Emissietotaal
(kg/jaar)
(kg/jaar)
(kg/jaar)
(kg/jaar)
(kg/jaar)
in VOS 1,3-Butadieen
1,687
6.620
164
73
89
207
Formaldehyde
12,310
48.739
1.209
539
658
1.508
Benzeen
1,681
6.656
165
74
90
206
1-Methylnaftaleen
0,247
978
24
11
13
30
Naftaleen
0,541
2.142
53
24
29
66
2-methylnaftaleen
0,206
816
20
9
11
25
Isopropylbenzeen
0,003
12
0,3
0,1
0,1
0,3
Crotonaldehyde
1,033
4.090
102
45
55
127
In de Bijlagen 2 t/m 6 is aangegeven welke stoffen zijn meegenomen in het emissieprofiel als potentiële ZZS. Voor vliegverkeer op vliegvelden gelden, net als voor andere mobiliteitsbronnen, geen emissiegrenswaarden zoals deze bij bedrijven/inrichtingen worden gehanteerd. Het is dus niet mogelijk de emissies van ZZS direct aan een emissiegrenswaarde te relateren. Wat wel mogelijk is, is om de emissie van de luchthavens te beschouwen vanuit het perspectief alsof het een industriële inrichting zou zijn. Daarbij zij voorop gezegd dat de emissies op de luchthavens niet via een gekanaliseerd emissiepunt optreden, maar ruimtelijk zijn verdeeld over het platform, tijdens het taxiën, take-off en landen. Voor benzeen geldt overigens wel een wettelijke EU-grenswaarde t.a.v. van 5 µg/m3 jaargemiddeld met betrekking tot de luchtkwaliteit. Voor industriële inrichtingen geldt dat boven een bepaalde wettelijk vastgestelde emissie (de zogenoemde grensmassa-stoom in kg/uur) voldaan moet worden aan een concentratie-eis (in mg/Nm3) in de afgassen. De idee is dat door de concentratie-eis te stellen voor alle significante emissiepunten deze emissies
gemitigeerd worden (binnen wat economisch en technisch haalbaar is). Door deze concentratie eis in de afgassen wordt de blootstellingsconcentratie op leefniveau van de verontreiniging (dus na verspreiding in de atmosfeer) verondersteld binnen een aanvaardbaar niveau te blijven. In de onderstaande tabel wordt de grens-massastroom (zoals die wordt gehanteerd voor industriële emissies) vergeleken met de uurgemiddelde emissie van de verschillende luchthavens.
Datum 10 Februari 2023 Onze referentie 100345197 Blad 9/19
Tabel 7 Vergelijking tussen grens-massastroom en de uurgemiddelde emissies van de verschillende luchthavens in 2019 (g/uur, afgeronde getallen)
Grensmassastroom Stof
Amsterdam
Eindhoven
Groningen
Maastricht
Rotterdam
(g/uur)
(g/uur)
(g/uur)
(g/uur)
(g/uur)
(Industriële inrichtingen) (g/uur)
1,3-Butadieen
2,5
756
19
8
10
23
Formaldehyde
2,5
5.514
137
61
74
171
Benzeen
2,5
753
19
8
10
23
1-Methylnaftaleen
0,15
111
3
1
1
3
Naftaleen
0,15
242
6
3
3
7
2-methylnaftaleen
0,15
92
2
1
1
3
Isopropylbenzeen
500
1
0
0
0
0
Crotonaldehyde
0,15
463
11
5
6
14
Uit bovenstaande tabel blijkt dat de uurgemiddelde emissie voor vrijwel alle geïdentificeerde ZZS op luchthaven, de grens-massastroom zoals die wordt gehanteerd bij industriële inrichtingen overschrijden (alleen voor Isopropylbenzeen is dat niet het geval). Dit is een indicatie dat de emissies, zoals die voor de luchthavens zijn berekend, niet verwaarloosbaar zijn. Maar zoals reeds genoemd, zijn luchthavens geen puntbronnen (zoals in de industrie) en daarom kan alleen via verspreidingsberekeningen5 (waarin de emissie wordt omgerekend naar de concentratie in de buitenlucht) een inschatting van de mogelijke gezondheidseffecten worden bepaald. Voor de hier geïdentificeerde ZZS is uitsluitend voor benzeen een officiële luchtkwaliteitsgrenswaarde vastgesteld van 5 µg/m3 als jaargemiddelde concentratie. Een andere mogelijkheid om de berekende concentraties te
5
Als vervolg op deze notitie z jn verspreidingsberekeningen gepland waarin de hier gepresenteerde jaaremissies verdeeld worden in tijd en locatie op basis van operationele gegevens op de verschillende luchthavens .
beoordelen is een toetsing aan de geldende (niet-wettelijk vastgestelde) MTR6 waarden voor de betreffende stoffen. Vergunningverleners moeten de uitstoot van ZZS toetsen aan het MTR. In de tabel 8 zijn de MTR waarden weergegeven. Tabel 8: MTR niveaus voor de geïdentificeerde ZZS Stof
MTR-lucht (µg/m3)
1,3-Butadieen
3
Formaldehyde
10
Benzeen
6
5
1-Methylnaftaleen
0,001
Naftaleen
0,001
2-methylnaftaleen
0,001
Isopropylbenzeen
870
Crotonaldehyde
0,00436
MTR: maximaal toelaatbaar risiconiveau (MTR) is de concentratie van een stof in lucht waar beneden geen negatief effect is te verwachten.
Datum 10 Februari 2023 Onze referentie 100345197 Blad 10/19
Emissie reducerende maatregelen Voor de emissies van ZZS geldt op grond van artikel 2.4 lid 1 van het Activiteitenbesluit Milieubeheer een wettelijke de minimalisatieverplichting. Deze houdt in dat gestreefd moet worden naar een maximale reductie van de emissies, voor zover dat volgens de stand der techniek en economisch haalbaar is. Voor de goede orde is vermeld dat deze verplichting niet van toepassing is op vliegtuigbewegingen. Omdat de emissies van de ZZS direct gekoppeld zijn aan de emissies van koolwaterstoffen zijn de maatregelen die op die koolwaterstoffen ingrijpen het meest relevant om de ZZS emissies terug te dringen. Daarnaast zijn er in de recente literatuur aanwijzingen dat ook de samenstelling van brandstoffen een bijdrage kan leveren aan vermindering van de koolwaterstoffenuitstoot. Derhalve zijn een aantal maatregelen denkbaar waarmee de emissies van ZZS kunnen worden gereduceerd. Hierbij is niet gekeken of de maatregelen daadwerkelijk technisch en economisch haalbaar zijn op de verschillende luchthavens. a. Verminderen van koolwaterstof-emissies In dit type maatregelen wordt beoogd om de emissie van koolwaterstoffen te reduceren door de bedrijfsvoering van vliegtuigen en de afhandeling op de luchthaven te wijzigen.
Omdat de meeste emissies plaatsvinden tijdens de Idle-fase is het van belang om zoveel mogelijk de emissies tijdens het taxiën en aan de gate terug te brengen. Voorbeelden hiervan zijn: 1. de vliegtuigen zoveel mogelijk te laten taxiën op 1 motor; 2. de vliegtuigen te slepen met elektrische aangedreven vliegtuigslepers; 3. de taxi-routes zo kort mogelijk houden; 4. de vliegtuigen aan de gate zoveel mogelijk aan te sluiten op een externe elektriciteitsvoorziening; 5. de vliegtuigen op de gate aan te sluiten op externe airco’s (preconditioned air); 6. lagere luchthaven tarieven voor schone vliegtuigen; 7. dampretour systemen om de emissies tijdens overslag van brandstoffen te reduceren. Een recent voorbeeld van het potentieel van optimalisatie van taxi-strategieën is gepresenteerd door Di Mascio et al., 2022. Zij laten zien dat een reductie van 44 procent van emissie van koolwaterstoffen, 3 procent van emissie van NOx en 13,4 procent brandstofgebruik mogelijk is. Hiermee is aangetoond dat een significante reductie van ZZS-emissies mogelijk is. b. Verminderen van ZZS in uitlaatgassen door gewijzigde brandstof samenstelling Voorbeelden van wijziging in brandstofsamenstelling zijn:
Datum 10 Februari 2023 Onze referentie 100345197 Blad 11/19
1.
Het bijmengen van alifatische7 koolwaterstoffen ter reductie van
het aandeel aromaten (zoals biobrandstoffen). 2. Het bijmengen van synthetische brandstoffen. Als gevolg van de bijmengingsverplichtingen van de EU (REDII) zullen verschuivingen optreden in de samenstelling van de gebruikelijke turbine brandstoffen (nu nog grotendeels Jet-A1). Een recent overzicht wordt bijvoorbeeld gepresenteerd in P. Kurzawska R en R. Jasiński (2021). Vooropgesteld dient te worden dat niet elke wijziging in de brandstofsamenstelling automatisch zal leiden tot vermindering van ZZS-emissies. Zo laten P. Kurzawska R en R. Jasiński (2021) een lichte toename van de koolwaterstofemissies bij laag vermogen zien. De samenstelling van deze toename is echter nog niet bekend, maar naar verwachting zal het aandeel ZZS wel afnemen, omdat er i.h.a. minder aromaten in de nieuwe brandstoffen aanwezig zijn. Ook laten P. Kurzawska R en R. Jasiński (2021) een afname zien van de massa van fijnstof die zal worden uitgestoten en ook een vermindering van het aantal deeltjes, maar het aandeel van kleinere deeltjes zal toenemen. Het dient derhalve aanbeveling om de ontwikkelingen in de samenstelling van de emissies (zowel ZZS als ultrafines) nauwlettend te volgen.
7
Alifatische koolwaterstoffen bestaan uit koolstofketens die geen ringstructuur hebben, aromatische koolwaterstoffen bevatten wel ringvormige koolstofketens.
Datum 10 Februari 2023 Onze referentie 100345197 Blad 12/19
Annex 1: Bibliografie Barrett, S. R. H., Britter, R. E., & Waitz, I. A. (2010). Global mortality attributable to aircraft cruise emissions. Environmental Science and Technology, 44(19), 7736–7742. https://doi.org/10.1021/ES101325R/SUPPL_FILE/ES101325R_SI_001.PDF Bendtsen, K. M., Bengtsen, E., Saber, A. T., & Vogel, U. (2021). A review of health effects associated with exposure to jet engine emissions in and around airports. Environmental Health 2021 20:1, 20(1), 1–21. https://doi.org/10.1186/S12940-02000690-Y Beyersdorf, A. J., Thornhill, K. L., Winstead, E. L., Ziemba, L. D., Blake, D. R., Timko, M. T., & Anderson, B. E. (2012). Power-dependent speciation of volatile organic compounds in aircraft exhaust. Atmospheric Environment, 61, 275–282. https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2012.07.027 Carr, E., Lee, M., Marin, K., Holder, C., Hoyer, M., Pedde, M., Cook, R., & Touma, J. (2011). Development and evaluation of an air quality modeling approach to assess nearfield impacts of lead emissions from piston-engine aircraft operating on leaded aviation gasoline. Atmospheric Environment, 45(32), 5795–5804. https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2011.07.017 Dellaert S.N.C. en Hulskotte J. Emissions of air pollutants form civil aviation in the Netherlands, TNO 2017 R10055, 10 January 2017 FAA. (2003).
SELECT RESOURCE MATERIALS AND ANNOTATED BIBLIOGRAPHY ON THE TOPIC OF HAZARDOUS AIR POLLUTANTS (HAPs) ASSOCIATED WITH AIRCRAFT, AIRPORTS, AND AVIATION. https://www.faa.gov/regulations_policies/policy_guidance/envir_policy/media/HA Ps_rpt.pdf Geilenkirchen, G., M. Bolech, J. Hulskotte, S. Dellaert, N. Ligterink, M. Sijstermans, K. Felter, M. ‘t Hoen (2022a). Methods for calculating the emissions of transport in the Netherlands. Netherlands Environmental Assessment Agency, The Hague. Geilenkirchen, G., M. Bolech, J. Hulskotte, S. Dellaert, N. Ligterink, M. Sijstermans, K. Felter, M. ‘t Hoen (202bb). Methods for calculating the emissions of transport in the Netherlands Tables, Netherlands Environmental Assessment Agency, The Hague. ICAO. (2018). Environmental protection: Vol. II - Aircraft engine emissions: Vol. IV (Issue January). Kurzawska, P.; Jasiński, R.Overview of Sustainable Aviation Fuels with Emission Characteristic Engine Fueled ATJ Blends with Different Percentages of ATJ Fuel.Energies 2021, 14, 1858. https://doi.org/10.3390/en14071858 Liyasova, M., Li, B., Schopfer, L. M., Nachon, F., Masson, P., Furlong, C. E., & Lockridge, O. (2011). Exposure to tri-o-cresyl phosphate detected in jet airplane passengers. Toxicology and Applied Pharmacology, 256(3), 337–347.
https://doi.org/10.1016/J.TAAP.2011.06.016 Di Mascio, P.; Corazza,M.V.; Rosa, N.R.; Moretti, L.,Optimization of Aircraft TaxiingStrategies to Reduce the Impacts of Landing and Take-Off Cycle at Airports. Sustainability 2022, 14, 9692.,https://doi.org/10.3390/su14159692 Masiol, M., & Harrison, R. M. (2014). Aircraft engine exhaust emissions and other airportrelated contributions to ambient air pollution: A review. Atmospheric Environment, 95, 409–455. https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2014.05.070 Mokalled, T., Adjizian Gérard, J., Abboud, M., Trocquet, C., Nassreddine, R., Person, V., & le Calvé, S. (2019). VOC tracers from aircraft activities at Beirut Rafic Hariri International Airport. Atmospheric Pollution Research, 10(2), 537–551. https://doi.org/10.1016/J.APR.2018.09.009
Datum 10 Februari 2023 Onze referentie 100345197 Blad 13/19
Nikoleris, T., Gupta, G., & Kistler, M. (2011). Detailed estimation of fuel consumption and emissions during aircraft taxi operations at Dallas/Fort Worth International Airport. Transportation Research Part D: Transport and Environment, 16(4), 302–308. https://doi.org/10.1016/J.TRD.2011.01.007 Spicer, C. W., Holdren, M. W., Smith, D. L., Hughes, D. P., & Smith, M. D. (1990). Chemical composition of exhaust from aircraft turbine engines. Proceedings of the ASME Turbo Expo, 3, 1–7. https://doi.org/10.1115/90-GT-034 Stacey, B. (2019). Measurement of ultrafine particles at airports: A review. Atmospheric Environment, 198, 463–477. https://doi.org/10.1016/J.ATMOSENV.2018.10.041 US-EPA. (2009). Recommended Best Practice for Quantifying Speciated Organic Gas Emissions from Aircraft Equipped with Turbofan, Turbojet, and Turboprop Engines. Version 1.0. EPA-420-R-09–901. https://www.faa.gov/regulations_policies/policy_guidance/envir_policy/media/Gui dance for Quantifying Speciated Organic Gas Emissions from Airport Sources.pdf US-EPA. (2009). Aircraft Engine Speciated Organic Gases: Speciation of Unburned Organic Gases in Aircraft Exhaust EPA-420-R-09-902 May 2009 Winther, M., Rypdal, K., Sørensen, L., Kalivoda, M., Bukovnik, M., Kilde, N., Lauretis, R. De, Falk, R., Romano, D., Deransy, R., Box, L., Carbo, L., Meana, N. T., & Whiteley, M. (2019).
EMEP/EEA Aviation 1.A.3.a Aviation 2019. Guidebook, 1–51. www.eea.europa.eu/publications/emep-eea-guidebook-2019/part-b-sectoralguidance-chapters/1-energy/1-a-combustion/1-a-3-a-aviation Yim, S. H. L., Stettler, M. E. J., & Barrett, S. R. H. (2013). Air quality and public health impacts of UK airports. Part II: Impacts and policy assessment. Atmospheric Environment, 67, 184–192. https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2012.10.017 Yu, Z., Liscinsky, D. S., Winstead, E. L., True, B. S., Timko, M. T., Bhargava, A., Herndon, S. C., Miake-Lye, R. C., & Anderson, B. E. (2010). Characterization of Lubrication Oil Emissions from Aircraft Engines. Environmental Science and Technology, 44(24), 9530–9534. https://doi.org/10.1021/ES102145Z
Datum 10 Februari 2023 Onze referentie 100345197 Blad 14/19
Annex 2: VOS emissies8 Amsterdam airport 2019 CAS-nr
Stof
Gewichts %
ZZS
MTR-lucht Grensmassa(µg/m3) stroom (g/uur)
Grenswaarde (mg/Nm3)
Emissie (kilogram/jaar) Idle
APU
Approach Climb-out Take-off
Massastroom (g/uur)
100-41-4
Ethyl benzene
0 174
nee
-
500
50
647
10
15
8
4
78
100-42-5
Styrene
0 309
ni et meer
900
500
50
1149
17
26
14
7
138
106-99-0
1 3-buta di ene
1 687
ja
3
25
1
6274
93
141
76
36
756
107-02-8 108-38-3 106-42-3
Acrol ei n
2 449
nee
05
100
20
9108
134
205
110
53
1097
0 282
nee
-
500
50
1049
15
24
13
6
126
108-88-3
Tol uene
0 642
nee
400
500
50
2388
35
54
29
14
288
108-95-2
Phenol
0 726
nee
20
100
20
2700
40
61
33
16
325
123-38-6
Propi ona l dehyde
0 727
nee
-
500
50
2704
40
61
33
16
326
50-00-0
Forma l dehyde
12 310
ja
10
25
1
45782
675
1028
554
265
5514
67-56-1
Methyl a l cohol
1 805
nee
816
500
50
6713
99
151
81
39
809
71-43-2
Benzene
1 681
ja
5
25
1
6252
92
140
76
36
753
75-07-0
Aceta l dehyde
4 272
ni et meer
70
25
1
15888
234
357
192
92
1914
90-12-0
1-Methyl na phtha l ene
0 247
ja
0 001
0 15
0
919
14
21
11
5
111
91-20-3
Na phtha l ene
0 541
ja
0 001
0 15
0
2012
30
45
24
12
242
91-57-6
2-methyl na phtha l ene
0 206
ja
0 001
0 15
0
766
11
17
9
4
92
95-47-6
O-xyl ene
0 166
ni et meer
-
500
50
617
9
14
7
4
98-82-8
Is opropyl benzene
0 003
ja
870
500
50
11
02
03
01
01
1
C10 a roma ti cs
0 656
-
2440
36
55
30
14
294
M & P-xyl ene
74
Unknown C11 a roma ti cs
0 324
-
1205
18
27
15
7
145
100-52-7
Benza l dehyde
0 470
nee
-
100
20
1748
26
39
21
10
211
103-65-1
N-propyl benzene
0 053
nee
-
500
50
197
3
4
2
1
104-87-0
p-Tol ua l dehyde
0 048
nee
179
3
4
2
1
22
106-98-9
1-butene
1 754
nee
6523
96
146
79
38
786
107-22-2
Gl yoxa l
1 816
nee
6754
100
152
82
39
813
107-83-5
2-methyl penta ne
0 408
nee
1517
22
183
108-67-8
1 3 5-tri methyl benzene
0 054
nee
109-66-0
N-penta ne
0 198
nee
109-67-1
1-pentene
0 776
nee
110-62-3
Va l era l dehyde
0 245
nee
111-65-9
N-octa ne
0 062
nee
111-66-0
1-octene
0 276
nee
111-84-2
N-nona ne
0 062
nee
1120-21-4
N-undeca ne
0 444
nee
1651
24
37
20
10
199
112-31-2
Deca na l
5 843
nee
21731
321
488
263
126
2617
112-40-3
N-dodeca ne
0 462
nee
115-07-1
Propyl ene
4 534
nee
123-72-8
Butyra l dehyde
0 119
nee
124-11-8
1-nonene
0 246
124-18-5
N-deca ne
0 320
142-82-5
N-hepta ne
0 0502
100
20
500
50
500
50
24
34
18
9
201
3
5
2
1
736
11
17
9
4
89
2886
43
65
35
17
348
911
13
20
110
24
11
5
231
3
5
3
1
28
1026
15
23
12
6
124
231
3
5
3
1
28
1718
25
39
21
10
207
16863
249
379
204
98
2031
443
7
10
5
3
53
nee
915
13
21
11
5
110
nee
1190
18
27
14
7
143
0 064
nee
25339-56-4 Heptene
0 438
nee
28804-88-8 Di methyl na ptha l ene
0 090
nee
4050-45-7
Tra ns -2-hexene
0 030
nee
4170-30-3
Crotona l dehyde
1 033
ja
513-35-9
2-methyl -2-butene
0 185
526-73-8
1 2 3-tri methyl benzene
0 106
529-20-4
o-Tol ua l dehyde
0 230
544-76-3
Hexa deca ne
563-45-1
3-methyl -1-butene
563-46-2
2-methyl -1-butene
590-18-1 590-86-3
500
500
50
50
?
238
4
5
3
1
29
1629
24
37
20
9
196
335
5
8
4
2
40
112
2
3
1
1
13
3842
57
86
46
22
463
nee
688
10
15
8
4
nee
394
6
9
5
2
47
nee
855
13
19
10
5
103
0 049
nee
182
3
4
2
1
22
0 112
nee
417
6
9
5
2
50
0 140
nee
521
8
12
6
3
63
Ci s -2-butene
0 210
nee
781
12
18
9
5
Is ova l era l dehyde
0 032
nee
119
2
3
1
1
14
592-41-6
1-hexene
0 736
nee
2737
40
61
33
16
330
611-14-3
1-Methyl -2-ethyl benzene
0 065
nee
620-14-4
1-Methyl -3-ethyl benzene
0 154
nee
620-23-5
m-Tol ua l dehyde
0 278
nee
622-96-8
1-Methyl -4-ethyl benzene
0 064
nee
238
4
5
3
1
29
627-20-3
Ci s -2-pentene
0 276
nee
1026
15
23
12
6
124
629-50-5
N-tri deca ne
0 535
nee
1990
29
45
24
12
240
629-59-4
Tetra deca ne
0 416
nee
1547
23
35
9
186
629-62-9
Penta deca ne
0 173
nee
643
9
14
8
4
77
629-78-7
Hepta deca ne
0 009
nee
33
05
1
04
02
4
646-04-8
Tra ns -2-pentene
0 359
nee
1335
20
30
16
8
161
67-64-1
Acetone
0 369
nee
1372
20
31
17
8
165
691-37-2
4-methyl -1-pentene
0 069
nee
257
4
6
3
1
31
74-84-0
Etha ne
0 521
nee
1938
29
44
23
11
233
74-85-1
Ethyl ene
15 461
nee
500
50
57501
848
1291
696
333
6926
74-86-2
Acetyl ene
3 939
nee
500
50
14650
216
329
177
85
1764
74-98-6
Propa ne
0 078
nee
290
4
7
4
2
763-29-1
2-methyl -1-pentene
0 034
nee
126
2
3
2
1
15
78-85-3
2-methyl -2-propena l
0 429
nee
1596
24
36
19
9
192
78-98-8
Methyl gl yoxa l
1 503
nee
5590
82
126
68
32
673
82107-89-9 Dodecena l
2 921
nee
10864
160
244
131
63
1308
872-05-9
1-decene
0 185
nee
688
10
15
8
4
83
95-63-6
1 2 4-tri methyl benzene
0 350
-
1302
19
29
16
8
157
N/A
C10 Ol efi ns
5 843
-
21731
321
488
263
126
2617
N/A
C10 Pa ra ffi ns
14 606
-
54322
801
1220
657
315
6543
N/A
C14-Bra nched a l ka ne
0 186
-
692
10
16
8
4
83
N/A
C15-Bra nched a l ka ne
0 177
-
658
10
15
8
4
79
N/A
C16 Bra nched a l ka ne
0 146
-
543
8
12
7
3
65
N/A
C-18 Compounds
0 002
-
7
01
02
01
00
1
0 00436
0 15
0
242 500
500
500
50
50
50
ZZS geel gemarkeerd 8
: Zoals gespecificeerd in FAA samenstellingsprofiel
83
94
4
5
3
1
573
8
13
7
3
69
1034
15
23
13
6
125
19
29
35
Datum 10 Februari 2023 Onze referentie 100345197 Blad 15/19
Datum 10 Februari 2023
Annex 3: VOS emissies Eindhoven airport 2019 CAS-nr
Stof
100-41-4
ZZS
Ethyl benzene
0 174
nee
-
500
50
14
1
1
1
03
100-42-5
Styrene
0 309
ni et meer
900
500
50
25
2
1
1
1
3
106-99-0
1 3-buta di ene
1 687
ja
3
25
1
138
11
6
6
3
19
107-02-8 108-38-3; 106-42-3
Acrol ei n
2 449
nee
05
100
20
200
16
9
9
4
27
0 282
nee
-
500
50
23
2
1
1
05
3
108-88-3
Tol uene
0 642
nee
400
500
50
53
4
2
2
1
7
108-95-2
Phenol
0 726
nee
20
100
20
59
5
3
3
1
8
123-38-6
Propi ona l dehyde
0 727
nee
-
500
50
59
5
3
3
1
8
50-00-0
Forma l dehyde
12 310
ja
10
25
1
1007
79
45
47
20
137
67-56-1
Methyl a l cohol
1 805
nee
816
500
50
148
12
7
7
3
20
71-43-2
Benzene
1 681
ja
5
25
1
137
11
6
6
3
19
75-07-0
Aceta l dehyde
4 272
ni et meer
70
25
1
349
27
16
16
7
47
90-12-0
1-Methyl na phtha l ene
0 247
ja
0 001
0 15
0
20
2
1
1
04
3
91-20-3
Na phtha l ene
0 541
ja
0 001
0 15
0
44
3
2
2
1
6
91-57-6
2-methyl na phtha l ene
0 206
ja
0 001
0 15
0
17
1
1
1
03
2
95-47-6
O-xyl ene
0 166
ni et meer
-
500
50
14
1
1
1
03
2
98-82-8
Is opropyl benzene
0 003
ja
870
500
50
0
00
00
00
00
0
C10 a roma ti cs
0 656
-
54
4
2
2
1
7
Unknown C11 a roma ti cs
0 324
-
27
2
1
1
1
4
100-52-7
Benza l dehyde
0 470
nee
-
100
20
38
3
2
2
1
5
103-65-1
N-propyl benzene
0 053
nee
-
500
50
4
03
02
02
01
104-87-0
p-Tol ua l dehyde
0 048
nee
4
03
02
02
01
1
106-98-9
1-butene
1 754
nee
143
11
6
7
3
19
107-22-2
Gl yoxa l
1 816
nee
149
12
7
7
3
20
107-83-5
2-methyl penta ne
0 408
nee
108-67-8
1 3 5-tri methyl benzene
0 054
nee
109-66-0
N-penta ne
0 198
nee
109-67-1
1-pentene
0 776
110-62-3
Va l era l dehyde
111-65-9
M & p-xyl ene
MTR-lucht Grensmassa(µg/m3) stroom (g/uur)
0 0502
Grenswaarde (mg/Nm3)
Emissie (kilogram/jaar)
Onze referentie 100345197
Gewichts %
Idle
100
20
500
50
APU
2
1
3
2
2
1
5
4
03
02
02
01
1
16
1
1
1
03
2
nee
63
5
3
3
1
9
0 245
nee
20
2
1
1
04
3
N-octa ne
0 062
nee
5
04
02
02
01
1
111-66-0
1-octene
0 276
nee
23
2
1
1
05
3
111-84-2
N-nona ne
0 062
nee
5
04
02
02
01
1
1120-21-4
N-undeca ne
0 444
nee
36
3
2
2
1
5
112-31-2
Deca na l
5 843
nee
478
37
22
22
10
65
112-40-3
N-dodeca ne
0 462
nee
115-07-1
Propyl ene
4 534
nee
123-72-8
Butyra l dehyde
0 119
nee
124-11-8
1-nonene
0 246
nee
124-18-5
N-deca ne
0 320
nee
142-82-5
N-hepta ne
0 064
nee
25339-56-4 Heptene
0 438
nee
28804-88-8 Di methyl na ptha l ene
0 090
nee
4050-45-7
Tra ns -2-hexene
0 030
nee
4170-30-3
Crotona l dehyde
1 033
ja
513-35-9
2-methyl -2-butene
0 185
526-73-8
1 2 3-tri methyl benzene
529-20-4 544-76-3
500
500
500
50
50
50
?
33
Approach Climb-out Take-off
Massastroom (g/uur)
38
3
1
5
371
29
17
17
8
50
10
1
04
2
05
2
02
1
20
2
1
1
04
3
26
2
1
1
1
4
5
04
02
02
01
1
36
3
2
2
1
5
7
1
03
03
01
1
2
02
01
01
00
0
84
7
4
4
2
11
nee
15
1
1
1
03
2
0 106
nee
9
1
04
04
02
1
o-Tol ua l dehyde
0 230
nee
19
1
1
1
04
3
Hexa deca ne
0 049
nee
4
03
02
02
01
1
563-45-1
3-methyl -1-butene
0 112
nee
9
1
04
04
02
1
563-46-2
2-methyl -1-butene
0 140
nee
11
1
1
1
02
2
590-18-1
Ci s -2-butene
0 210
nee
17
1
1
1
03
2
590-86-3
Is ova l era l dehyde
0 032
nee
3
02
01
01
01
0
592-41-6
1-hexene
0 736
nee
60
5
3
3
1
8
611-14-3
1-Methyl -2-ethyl benzene
0 065
nee
5
04
02
02
01
1
620-14-4
1-Methyl -3-ethyl benzene
0 154
nee
13
1
1
1
03
2
620-23-5
m-Tol ua l dehyde
0 278
nee
23
2
1
1
05
3
622-96-8
1-Methyl -4-ethyl benzene
0 064
nee
5
04
02
02
01
1
627-20-3
Ci s -2-pentene
0 276
nee
23
2
1
1
0
3
629-50-5
N-tri deca ne
0 535
nee
44
3
2
2
1
6
629-59-4
Tetra deca ne
0 416
nee
34
3
2
2
1
5
629-62-9
Penta deca ne
0 173
nee
14
1
1
1
03
2
629-78-7
Hepta deca ne
0 009
nee
1
01
00
00
00
0
646-04-8
Tra ns -2-pentene
0 359
nee
29
2
1
1
1
4
67-64-1
Acetone
0 369
nee
30
2
1
1
1
4
691-37-2
4-methyl -1-pentene
0 069
nee
6
04
03
03
01
1
74-84-0
Etha ne
0 521
nee
43
3
2
2
1
6
74-85-1
Ethyl ene
15 461
nee
500
50
1265
99
57
59
26
172
74-86-2
Acetyl ene
3 939
nee
500
50
322
25
15
15
7
44
74-98-6
Propa ne
0 078
nee
6
05
03
03
01
1
763-29-1
2-methyl -1-pentene
0 034
nee
3
02
01
01
01
78-85-3
2-methyl -2-propena l
0 429
nee
35
3
2
2
1
5
78-98-8
Methyl gl yoxa l
1 503
nee
123
10
6
6
2
17
82107-89-9 Dodecena l
2 921
nee
239
19
11
11
5
32
872-05-9
1-decene
0 185
nee
1
03
95-63-6
1 2 4-tri methyl benzene
0 350
-
29
2
1
1
06
4
N/A
C10 Ol efi ns
5 843
-
478
37
22
22
10
65
N/A
C10 Pa ra ffi ns
14 606
-
1195
93
54
56
24
162
N/A
C14-Bra nched a l ka ne
0 186
-
15
1
1
1
03
2
N/A
C15-Bra nched a l ka ne
0 177
-
14
1
1
1
03
2
N/A
C16 Bra nched a l ka ne
0 146
-
12
1
1
1
02
2
N/A
C-18 Compounds
0 002
-
02
00
00
00
00
0
ZZS geel gemarkeerd
0 00436
0 15
500
500
500
0
50
50
50
15
1
1
0
2
Blad 16/19
Datum 10 Februari 2023
Annex 4: VOS emissies Groningen airport 2019 CAS-nr
Stof
100-41-4
ZZS
Ethyl benzene
0 174
nee
-
500
50
6
01
1
00
03
1
100-42-5
Styrene
0 309
ni et meer
900
500
50
11
01
1
00
05
2
106-99-0
1 3-buta di ene
1 687
ja
3
25
1
62
1
8
02
2
8
107-02-8 108-38-3; 106-42-3
Acrol ei n
2 449
nee
05
100
20
90
1
11
03
4
12
0 282
nee
-
500
50
10
01
1
00
04
1
108-88-3
Tol uene
0 642
nee
400
500
50
24
03
3
01
1
3
108-95-2
Phenol
0 726
nee
20
100
20
27
03
3
01
1
4
123-38-6
Propi ona l dehyde
0 727
nee
-
500
50
27
03
3
01
1
4
50-00-0
Forma l dehyde
12 310
ja
10
25
1
453
5
56
2
18
61
67-56-1
Methyl a l cohol
1 805
nee
816
500
50
66
1
8
03
3
71-43-2
Benzene
1 681
ja
5
25
1
62
1
8
02
2
8
75-07-0
Aceta l dehyde
4 272
ni et meer
70
25
1
157
2
19
1
6
21
90-12-0
1-Methyl na phtha l ene
0 247
ja
0 001
0 15
0
9
01
1
00
04
1
91-20-3
Na phtha l ene
0 541
ja
0 001
0 15
0
20
02
2
01
1
3
91-57-6
2-methyl na phtha l ene
0 206
ja
0 001
0 15
0
8
01
1
00
03
1
95-47-6
O-xyl ene
0 166
ni et meer
-
500
50
6
01
1
00
02
1
98-82-8
Is opropyl benzene
0 003
ja
870
500
50
0
00
0
00
00
00
C10 a roma ti cs
0 656
24
M & p-xyl ene
MTR-lucht Grensmassa(µg/m3) stroom (g/uur)
Grenswaarde (mg/Nm3)
Emissie (kilogram/jaar)
Onze referentie 100345197
Gewichts %
Idle
-
APU
Approach Climb-out Take-off
Massastroom (g/uur)
9
03
3
01
1
3
Unknown C11 a roma ti cs
0 324
-
12
01
1
00
05
2
100-52-7
Benza l dehyde
0 470
nee
-
100
20
17
02
2
01
1
2
103-65-1
N-propyl benzene
0 053
nee
-
500
50
2
00
0
00
01
03
104-87-0
p-Tol ua l dehyde
0 048
nee
106-98-9
1-butene
1 754
nee
107-22-2
Gl yoxa l
1 816
nee
0 0502
100
20
107-83-5
2-methyl penta ne
0 408
108-67-8
1 3 5-tri methyl benzene
109-66-0 109-67-1 110-62-3 111-65-9
2
00
0
00
01
02
65
1
8
02
3
9
67
1
8
03
3
9
nee
15
02
2
01
1
2
0 054
nee
2
00
0
00
01
03
N-penta ne
0 198
nee
7
01
1
00
03
1
1-pentene
0 776
nee
29
03
4
01
1
4
Va l era l dehyde
0 245
nee
9
01
1
00
04
1
N-octa ne
0 062
nee
2
00
0
00
01
03
111-66-0
1-octene
0 276
nee
10
01
1
00
04
1
111-84-2
N-nona ne
0 062
nee
2
00
0
00
01
03
1120-21-4
N-undeca ne
0 444
nee
16
02
2
01
1
2
112-31-2
Deca na l
5 843
nee
215
3
26
1
9
29
112-40-3
N-dodeca ne
0 462
nee
17
115-07-1
Propyl ene
4 534
nee
123-72-8
Butyra l dehyde
0 119
nee
124-11-8
1-nonene
0 246
nee
124-18-5
N-deca ne
0 320
nee
142-82-5
N-hepta ne
0 064
nee
25339-56-4 Heptene
0 438
nee
28804-88-8 Di methyl na ptha l ene
0 090
nee
4050-45-7
Tra ns -2-hexene
0 030
nee
4170-30-3
Crotona l dehyde
1 033
ja
513-35-9
2-methyl -2-butene
0 185
nee
7
526-73-8
1 2 3-tri methyl benzene
0 106
nee
529-20-4
o-Tol ua l dehyde
0 230
544-76-3
Hexa deca ne
0 049
563-45-1
3-methyl -1-butene
563-46-2
500
500
50
50
02
2
1
2
167
2
21
1
7
22
4
01
1
00
02
1
9
01
1
00
04
12
01
1
00
05
2
2
00
0
00
01
03
16
02
2
01
1
2
3
00
0
00
01
04
1
00
0
00
00
01
38
05
5
0
2
5
01
1
00
03
1
4
00
05
00
02
nee
8
01
1
00
03
1
nee
2
00
02
00
01
02
0 112
nee
4
00
1
00
02
1
2-methyl -1-butene
0 140
nee
5
01
1
00
02
590-18-1
Ci s -2-butene
0 210
nee
8
01
1
00
03
1
590-86-3
Is ova l era l dehyde
0 032
nee
1
00
01
00
00
02
592-41-6
1-hexene
0 736
nee
27
03
3
01
1
4
611-14-3
1-Methyl -2-ethyl benzene
0 065
nee
2
00
03
00
01
03
620-14-4
1-Methyl -3-ethyl benzene
0 154
nee
6
01
1
00
02
620-23-5
m-Tol ua l dehyde
0 278
nee
10
01
1
00
04
1
622-96-8
1-Methyl -4-ethyl benzene
0 064
nee
2
00
03
00
01
03
627-20-3
Ci s -2-pentene
0 276
nee
10
01
1
00
04
1
629-50-5
N-tri deca ne
0 535
nee
20
02
2
01
1
3
629-59-4
Tetra deca ne
0 416
nee
15
02
2
01
1
629-62-9
Penta deca ne
0 173
nee
6
01
1
00
03
1
629-78-7
Hepta deca ne
0 009
nee
03
00
00
00
00
00
646-04-8
Tra ns -2-pentene
0 359
nee
13
02
2
01
67-64-1
Acetone
0 369
nee
14
02
2
01
1
2
691-37-2
4-methyl -1-pentene
0 069
nee
3
00
03
00
01
03
74-84-0
Etha ne
0 521
nee
19
02
2
01
1
3
74-85-1
Ethyl ene
15 461
nee
500
50
569
7
70
2
23
77
74-86-2
Acetyl ene
3 939
nee
500
50
145
2
18
1
6
20
74-98-6
Propa ne
0 078
nee
3
00
04
00
01
04
763-29-1
2-methyl -1-pentene
0 034
nee
1
00
02
00
01
0
78-85-3
2-methyl -2-propena l
0 429
nee
16
02
19
01
06
78-98-8
Methyl gl yoxa l
500
500
50
50
? 0 00436
0 15
500
500
0
50
50
0
1
1
1
1
1
2
2
2
1 503
nee
55
1
7
02
2
7
82107-89-9 Dodecena l
2 921
nee
107
1
13
04
4
14
872-05-9
1-decene
0 185
nee
7
01
1
00
03
1
95-63-6
1 2 4-tri methyl benzene
0 350
-
13
02
2
00
1
2
N/A
C10 Ol efi ns
5 843
-
215
3
26
1
9
29
N/A
C10 Pa ra ffi ns
14 606
-
538
6
66
2
22
72
N/A
C14-Bra nched a l ka ne
0 186
-
7
01
1
00
03
1
N/A
C15-Bra nched a l ka ne
0 177
-
7
01
1
00
03
N/A
C16 Bra nched a l ka ne
0 146
-
5
01
1
00
02
1
N/A
C-18 Compounds
0 002
-
01
00
00
00
00
00
ZZS geel gemarkeerd
500
50
1
Blad 17/19
Datum 10 Februari 2023
Annex 5: VOS emissies Maastricht airport 2019 CAS-nr
Stof
Gewichts %
ZZS
MTR-lucht (µg/m3)
Grensmassastroom (g/uur)
Grenswaarde (mg/Nm3)
100-41-4
Ethyl benzene
0 174
nee
-
500
50
8
04
03
02
01
100-42-5
Styrene
0 309
ni et meer
900
500
50
14
08
1
03
02
2
106-99-0
1 3-buta di ene
1 687
ja
3
25
1
79
4
3
17
1
10
107-02-8 108-38-3; 106-42-3
Acrol ei n
2 449
nee
05
100
20
115
6
5
24
1
15
0 282
nee
-
500
50
13
07
1
03
02
2
108-88-3
Tol uene
0 642
nee
400
500
50
30
17
1
06
04
4
108-95-2
Phenol
0 726
nee
20
100
20
34
19
1
07
04
4
123-38-6
Propi ona l dehyde
0 727
nee
-
500
50
34
19
1
07
04
4
50-00-0
Forma l dehyde
12 310
ja
10
25
1
577
32
23
12
7
74
67-56-1
Methyl a l cohol
1 805
nee
816
500
50
5
3
18
1
11
71-43-2
Benzene
1 681
ja
5
25
1
79
4
3
17
1
10
75-07-0
Aceta l dehyde
4 272
ni et meer
70
25
1
200
11
8
4
3
26
90-12-0
1-Methyl na phtha l ene
0 247
ja
0 001
0 15
0
12
06
05
02
01
1
91-20-3
Na phtha l ene
0 541
ja
0 001
0 15
0
25
14
1
05
0
3
91-57-6
2-methyl na phtha l ene
0 206
ja
0 001
0 15
0
10
05
04
02
01
1
95-47-6
O-xyl ene
0 166
ni et meer
-
500
50
8
04
03
02
01
1
98-82-8
Is opropyl benzene
0 003
ja
870
500
50
0
00
00
00
00
00
C10 a roma ti cs
0 656
31
M & p-xyl ene
Emissie (kilogram/jaar) Idle
-
APU
85
Massa-stroom (g/uur)
Approach Climb-out Take-off 1
17
1
07
04
4
Unknown C11 a roma ti cs
0 324
-
15
08
1
03
02
2
100-52-7
Benza l dehyde
0 470
nee
-
100
20
22
12
1
05
03
3
103-65-1
N-propyl benzene
0 053
nee
-
500
50
2
01
01
01
00
03
104-87-0
p-Tol ua l dehyde
0 048
nee
106-98-9
1-butene
1 754
nee
107-22-2
Gl yoxa l
1 816
nee
0 0502
100
20
107-83-5
2-methyl penta ne
0 408
108-67-8
1 3 5-tri methyl benzene
109-66-0 109-67-1 110-62-3
2
01
01
00
00
03
82
5
3
18
1
11
85
5
3
18
1
11
nee
19
11
1
04
02
2
0 054
nee
3
01
01
01
00
03
N-penta ne
0 198
nee
9
05
04
02
01
1
1-pentene
0 776
nee
36
20
1
08
05
5
Va l era l dehyde
0 245
nee
11
06
05
02
01
1
111-65-9
N-octa ne
0 062
nee
3
02
01
01
00
04
111-66-0
1-octene
0 276
nee
13
07
1
03
02
2
111-84-2
N-nona ne
0 062
nee
3
02
01
01
00
04
1120-21-4
N-undeca ne
0 444
nee
21
11
1
04
03
3
112-31-2
Deca na l
5 843
nee
274
15
11
6
3
35
112-40-3
N-dodeca ne
0 462
nee
22
12
1
05
115-07-1
Propyl ene
4 534
nee
123-72-8
Butyra l dehyde
0 119
nee
124-11-8
1-nonene
0 246
nee
124-18-5
N-deca ne
0 320
nee
142-82-5
N-hepta ne
0 064
nee
25339-56-4 Heptene
0 438
nee
28804-88-8 Di methyl na ptha l ene
0 090
nee
4050-45-7
Tra ns -2-hexene
0 030
nee
4170-30-3
Crotona l dehyde
1 033
ja
513-35-9
2-methyl -2-butene
0 185
nee
9
526-73-8
1 2 3-tri methyl benzene
0 106
nee
529-20-4
o-Tol ua l dehyde
0 230
544-76-3
Hexa deca ne
0 049
563-45-1
3-methyl -1-butene
563-46-2
500
500
50
50
03
3
213
12
9
5
3
27
6
03
02
01
01
1
12
06
05
02
01
15
08
1
03
02
2
3
02
01
01
00
04
21
11
1
04
03
3
4
02
02
01
01
05
1
01
01
00
00
02
48
27
2
1
1
6
05
03
02
01
1
5
03
02
01
01
nee
11
06
04
02
01
1
nee
2
01
01
00
00
03
0 112
nee
5
03
02
01
01
1
2-methyl -1-butene
0 140
nee
7
04
03
01
01
590-18-1
Ci s -2-butene
0 210
nee
10
05
04
02
01
1
590-86-3
Is ova l era l dehyde
0 032
nee
2
01
01
00
00
02
592-41-6
1-hexene
0 736
nee
35
19
1
07
04
4
611-14-3
1-Methyl -2-ethyl benzene
0 065
nee
3
02
01
01
00
04
620-14-4
1-Methyl -3-ethyl benzene
0 154
nee
7
04
03
02
01
620-23-5
m-Tol ua l dehyde
0 278
nee
13
07
1
03
02
2
622-96-8
1-Methyl -4-ethyl benzene
0 064
nee
3
02
01
01
00
04
627-20-3
Ci s -2-pentene
0 276
nee
13
07
1
03
02
2
629-50-5
N-tri deca ne
0 535
nee
25
14
1
05
03
3
629-59-4
Tetra deca ne
0 416
nee
20
11
1
04
02
629-62-9
Penta deca ne
0 173
nee
8
04
0
02
01
1
629-78-7
Hepta deca ne
0 009
nee
04
00
00
00
00
01
646-04-8
Tra ns -2-pentene
0 359
nee
17
09
1
04
02
67-64-1
Acetone
0 369
nee
17
10
1
04
02
2
691-37-2
4-methyl -1-pentene
0 069
nee
3
02
01
01
00
04
74-84-0
Etha ne
0 521
nee
24
13
1
05
03
3
74-85-1
Ethyl ene
15 461
nee
500
50
725
40
29
15
9
93
74-86-2
Acetyl ene
3 939
nee
500
50
185
10
7
4
2
24
74-98-6
Propa ne
0 078
nee
4
02
01
01
00
05
763-29-1
2-methyl -1-pentene
0 034
nee
2
01
01
00
00
0
78-85-3
2-methyl -2-propena l
0 429
nee
20
11
08
04
03
78-98-8
Methyl gl yoxa l
500
500
50
50
? 0 00436
0 15
500
500
0
50
50
1
1
1
1
3
2
3
1 503
nee
70
4
3
15
1
9
82107-89-9 Dodecena l
2 921
nee
137
8
6
29
2
18
872-05-9
1-decene
0 185
nee
9
05
0
02
01
1
95-63-6
1 2 4-tri methyl benzene
0 350
-
16
09
1
03
02
2
N/A
C10 Ol efi ns
5 843
-
274
15
11
6
3
35
N/A
C10 Pa ra ffi ns
14 606
-
685
38
28
15
9
88
N/A
C14-Bra nched a l ka ne
0 186
-
9
05
04
02
01
1
N/A
C15-Bra nched a l ka ne
0 177
-
8
05
03
02
01
N/A
C16 Bra nched a l ka ne
0 146
-
7
04
03
01
01
1
N/A
C-18 Compounds
0 002
-
01
00
00
00
00
00
ZZS geel gemarkeerd
500
50
1
Onze referentie 100345197 Blad 18/19
Datum 10 Februari 2023
Annex 6: VOS emissies Rotterdam airport 2019 CAS-nr
Stof
100-41-4
ZZS
Ethyl benzene
0 174
nee
-
500
50
18
1
1
03
05
100-42-5
Styrene
0 309
ni et meer
900
500
50
32
1
3
1
1
4
106-99-0
1 3-buta di ene
1 687
ja
3
25
1
177
7
14
3
4
23
107-02-8 108-38-3; 106-42-3
Acrol ei n
2 449
nee
05
100
20
257
10
21
4
6
34
0 282
nee
-
500
50
30
1
2
05
1
108-88-3
Tol uene
0 642
nee
400
500
50
67
3
5
1
2
9
108-95-2
Phenol
0 726
nee
20
100
20
76
3
6
1
2
10
123-38-6
Propi ona l dehyde
0 727
nee
-
500
50
76
3
6
1
2
10
50-00-0
Forma l dehyde
12 310
ja
10
25
1
1290
48
104
20
32
171
67-56-1
Methyl a l cohol
1 805
nee
816
500
50
189
7
15
3
5
25
71-43-2
Benzene
1 681
ja
5
25
1
176
7
14
3
4
23
75-07-0
Aceta l dehyde
4 272
ni et meer
70
25
1
448
17
36
7
11
59
90-12-0
1-Methyl na phtha l ene
0 247
ja
0 001
0 15
0
26
1
2
04
1
3
91-20-3
Na phtha l ene
0 541
ja
0 001
0 15
0
57
2
5
1
1
7
91-57-6
2-methyl na phtha l ene
0 206
ja
0 001
0 15
0
22
1
2
0
1
3
95-47-6
O-xyl ene
0 166
ni et meer
-
500
50
17
1
1
03
04
2
98-82-8
Is opropyl benzene
0 003
ja
870
500
50
03
00
00
00
00
00
C10 a roma ti cs
0 656
69
M & p-xyl ene
MTR-lucht Grensmassa(µg/m3) stroom (g/uur)
Grenswaarde (mg/Nm3)
Emissie (kilogram/jaar)
Onze referentie 100345197
Gewichts %
Idle
-
APU
Approach Climb-out Take-off
Massastroom (g/uur) 2
4
3
6
1
2
9
Unknown C11 a roma ti cs
0 324
-
34
1
3
1
1
4
100-52-7
Benza l dehyde
0 470
nee
-
100
20
49
2
4
1
1
7
103-65-1
N-propyl benzene
0 053
nee
-
500
50
6
02
04
01
01
104-87-0
p-Tol ua l dehyde
0 048
nee
5
02
04
01
01
1
106-98-9
1-butene
1 754
nee
184
7
15
3
5
24
107-22-2
Gl yoxa l
1 816
nee
190
7
15
3
5
25
107-83-5
2-methyl penta ne
0 408
nee
6
108-67-8
1 3 5-tri methyl benzene
0 054
nee
109-66-0
N-penta ne
0 198
nee
109-67-1
1-pentene
0 776
nee
110-62-3
Va l era l dehyde
0 245
nee
111-65-9
N-octa ne
0 062
nee
111-66-0
1-octene
0 276
nee
111-84-2
N-nona ne
0 062
nee
1120-21-4
N-undeca ne
0 444
112-31-2
Deca na l
112-40-3 115-07-1 123-72-8 124-11-8
0 0502
100
20
500
50
2
3
1
1
6
02
05
01
01
21
1
2
0
1
3
81
3
7
1
2
11
26
1
2
04
1
3
6
0
1
01
02
1
29
1
2
05
1
4
6
02
1
01
02
1
nee
47
2
4
1
1
6
5 843
nee
612
23
49
10
15
81
N-dodeca ne
0 462
nee
Propyl ene
4 534
nee
Butyra l dehyde
0 119
nee
1-nonene
0 246
nee
124-18-5
N-deca ne
0 320
nee
142-82-5
N-hepta ne
0 064
nee
25339-56-4 Heptene
0 438
nee
28804-88-8 Di methyl na ptha l ene
0 090
nee
4050-45-7
Tra ns -2-hexene
0 030
nee
4170-30-3
Crotona l dehyde
1 033
ja
513-35-9
2-methyl -2-butene
0 185
526-73-8
1 2 3-tri methyl benzene
529-20-4 544-76-3
500
50
43
1
48 500
500
50
50
?
1
1
2
4
1
6
475
18
38
8
12
63
12
05
1
02
03
2
26
1
2
04
1
3
34
1
3
1
1
4
7
03
1
01
02
1
46
2
4
1
1
6
9
04
1
01
02
1
3
01
03
00
01
0
108
4
9
2
3
14
nee
19
1
2
03
05
3
0 106
nee
11
0
1
02
03
1
o-Tol ua l dehyde
0 230
nee
24
1
2
04
1
3
Hexa deca ne
0 049
nee
5
02
04
01
01
1
563-45-1
3-methyl -1-butene
0 112
nee
12
0
1
02
03
2
563-46-2
2-methyl -1-butene
0 140
nee
15
1
1
02
04
2
590-18-1
Ci s -2-butene
0 210
nee
22
1
2
03
1
590-86-3
Is ova l era l dehyde
0 032
nee
3
01
03
01
01
0
592-41-6
1-hexene
0 736
nee
77
3
6
1
2
10
611-14-3
1-Methyl -2-ethyl benzene
0 065
nee
7
03
1
01
02
1
620-14-4
1-Methyl -3-ethyl benzene
0 154
nee
16
1
1
03
0
2
620-23-5
m-Tol ua l dehyde
0 278
nee
29
1
2
05
1
4
622-96-8
1-Methyl -4-ethyl benzene
0 064
nee
7
03
1
01
02
1
627-20-3
Ci s -2-pentene
0 276
nee
29
1
2
05
1
4
629-50-5
N-tri deca ne
0 535
nee
56
2
4
1
1
7
629-59-4
Tetra deca ne
0 416
nee
44
2
3
1
1
6
629-62-9
Penta deca ne
0 173
nee
18
1
1
03
04
2
629-78-7
Hepta deca ne
0 009
nee
1
00
01
00
00
0
646-04-8
Tra ns -2-pentene
0 359
nee
38
1
3
1
1
5
67-64-1
Acetone
0 369
nee
39
1
3
1
1
5
691-37-2
4-methyl -1-pentene
0 069
nee
7
03
1
01
02
1
74-84-0
Etha ne
0 521
nee
55
2
4
1
1
7
74-85-1
Ethyl ene
15 461
nee
500
50
1620
60
130
26
40
214
74-86-2
Acetyl ene
3 939
nee
500
50
413
15
33
7
10
55
74-98-6
Propa ne
0 078
nee
8
03
1
01
02
1
763-29-1
2-methyl -1-pentene
0 034
nee
4
01
03
01
01
78-85-3
2-methyl -2-propena l
0 429
nee
45
2
4
1
1
6
78-98-8
Methyl gl yoxa l
1 503
nee
158
6
13
2
4
21
82107-89-9 Dodecena l
2 921
nee
306
11
25
5
8
40
872-05-9
1-decene
0 185
nee
2
03
05
95-63-6
1 2 4-tri methyl benzene
0 350
-
37
1
3
1
1
5
N/A
C10 Ol efi ns
5 843
-
612
23
49
10
15
81
N/A
C10 Pa ra ffi ns
14 606
-
1531
57
123
24
38
202
N/A
C14-Bra nched a l ka ne
0 186
-
19
1
2
03
05
3
N/A
C15-Bra nched a l ka ne
0 177
-
19
1
1
03
05
N/A
C16 Bra nched a l ka ne
0 146
-
15
1
1
02
04
2
N/A
C-18 Compounds
0 002
-
02
00
00
00
00
00
ZZS geel gemarkeerd
0 00436
0 15
500
500
500
0
50
50
50
19
1
3
0
3
2
Blad 19/19