0-2. Programma Ouderen in Amsterdam 2024-2029.pdf

Programma Ouderen in Amsterdam 2024-2029 Age Friendly City

Inhoud Programma Ouderen in Amsterdam 2024 - 2029 

3

Bijlage 1: Ouderen in Amsterdam 2024

12

Bijlage 2: Inventarisatie Domeinen Age Friendly City

16

Bijlage 3: Actieplan Mantelzorgondersteuning Amsterdam Bijlage 4: Vitaal Ouder Worden Programmaplan 2023-2026

2

Programma Ouderen in Amsterdam 2024 - 2029 | Age Friendly City

We willen een stad zijn waar plek is voor iedereen. Een plek waar het toenemend aantal oudere Amsterdammers en Weespers zelf invulling kan geven aan het leven, zich verbonden voelt, mee doet en ertoe doet. Wij willen een ‘age friendly city’ zijn.

Urgentie

Groeiende vraag naar zorg en ondersteuning

Sterkte vergrijzing De Amsterdamse bevolking vergrijst: er zijn steeds meer ouderen en die ouderen worden steeds ouder. Zo is er 56% groei in de leeftijdsklasse 75-84 jaar (figuur 1).

65-plussers naar leeftijd 200.000 150.000

Het zorggebruik neemt toe: GRZ (geriatrische revalidatie zorg) + 39%, ELV (eerstelijns verblijf) + 59%, WLZ (wet langdurige zorg) crisis + 88%, wijk­ verpleging + 75% (Uit Regioplan 2024). Er is sprake van een groeiend aantal ouderen dat langer thuis woont met een steeds complexere zorg- en ondersteuningsvraag en is er een toename van WLZ-zorg in de thuis­om­ geving. Ouderen blijven steeds langer, en vaak alleenstaand, zelfstandig wonen en dat terwijl 60% van de 65-plussers in een niet volledig toegankelijke woning woont. Er wordt een groter beroep gedaan op zorg, mantelzorg en basisvoor­ zieningen als buurtteams en sociale basis. Terwijl de vraag groter wordt, is er een toenemend arbeidstekort binnen de eerste lijn, V&V en thuiszorg. De zorg en ondersteuning die geboden wordt, is niet altijd diverssensitief en inclusief.

Gezondheidsverschillen, valincidenten en eenzaamheid

100.000 50.000 0

2014

2024 65-69 jaar 75-79 jaar 85-89 jaar

2030

2050

70-74 jaar 80-84 jaar 90+

De gezondheidsverschillen binnen de groep ouderen in Amsterdam zijn aanzienlijk; laag­opgeleid, met een minimum inkomen, alleen wonend en een niet-westerse migratieachtergrond ervaren minder gezonde levensjaren en overlijden sneller. In 2022 viel 40% van de 65-plussers minimaal één keer (GGD Amsterdam, 2022). Valincidenten hebben directe en indirecte ernstige gevolgen voor de (fysieke, mentale en sociale) gezondheid. Van de Amsterdamse 65-plussers voelde 13% zich in 2020 zeer eenzaam. Dit percentage ligt nog hoger bij de senioren met een niet-westerse migratieachtergrond en laag inkomen (AGM GGD, 2020). Dit is ook weer (in)direct gevolgen voor hun fysieke en mentale welzijn.

bron: O&S Figuur 1: 65-plussers naar leeftijd Amsterdam

4

Randvoorwaarden

Prioritaire opgaven

Om tot dit programma te komen, stellen we ons de volgende vragen: Waar werken we naartoe met het programma? Wat is de urgentie? Welke beleidslijnen zijn al uitgezet die raken aan dit thema? Voor welke opgaven staan we en wie of wat hebben we nodig om die opgaven in te vullen? Welke aanpak kiezen we en welke onderdelen omvat het ­programma? Tot slot, hoe weten we dat we goed op weg zijn, m.a.w. hoe monitoren wij het programma?

De gegevens over de situatie van ouderen in Amsterdam zijn opgenomen in het Regiobeeld van juli 2023. Op basis van dit beeld is in december 2023 het Regioplan verschenen. Uit het Regioplan zijn drie prioritaire opgaven geformuleerd: 1. Samen vitaal ouder worden: Wat kunnen mensen zelf doen voor een vitale oude dag en hoe kunnen we ze daarbij helpen? 2. Zorgzame wijk: mensen wonen in een prettige, zorgzame en inclusieve woon- en leefomgeving met voldoende passend woningaanbod en voor­zieningen in de wijk. 3. Passende ondersteuning en zorg door wijk­gerichte netwerk- en keten­ samenwerking: Zorg- en welzijnsorganisaties bieden met elkaar een passend antwoord op zorg- en onder­steuningsvragen, ook m.b.t. de mantel­ zorger/naasten. Wat hebben zij nodig om onder­steuning te kunnen (blijven) bieden. Deze prioritaire opgaven zijn leidend bij de verdere invulling van het programma Ouderen in Amsterdam 2024-2029.

Verschillende beleidslijnen In 2017 heeft de gemeente een actieplan Age Friendly City opgesteld waar, aan de hand van de acht domeinen van het model de WHO, is gekeken hoe ‘oudervriendelijk’ Amsterdam al is en waar dat verbeterd kan worden. In dit actieplan waren specifieke acties opgenomen gericht op valpreventie en levensloopbestendige routes. Het programma Ouderen in Amsterdam 2024-2029 is hier een vervolg op. Hierin komen beleidslijnen en -acties bij elkaar die te maken hebben met het welzijn en de gezondheid van ouderen1.

Samenwerking Om invulling te geven aan deze prioritaire opgaven werken we integraal samen onder andere met het programma Amsterdam Vitaal en Gezond en verschillende onderdelen van de gemeente Amsterdam.

1d  e Amsterdamse Nota Gezondheidsbeleid 2021-2025, de Amster­damse Aanpak Volkshuisvesting 2023, het Uitvoeringsprogramma Ouderenhuisvesting 2024-2027, het Beleidskader Sociale Basis 2025-2030, het Raamwerk Preventie van Zorg naar Gezondheid 2023, het regioplan Amsterdam van Amsterdam Vitaal & Gezond (onderdeel van de uitvoering van het Integraal zorgakkoord), de sportvisie 2025 ‘De Sportieve Stad’ en het Sportakkoord ll. Ook is er gekeken naar rijksontwikkelingen als de programma Wonen Zorg & Ondersteuning voor Ouderen (VWS), programma Wonen & Zorg voor Ouderen (BZK) .

a. Coalitie Ouderen Amsterdam Vitaal & Gezond Met de verschillende partners in de stad wordt samengewerkt in de Coalitie Ouderen van Amsterdam Vitaal & Gezond. Doelstelling van de samenwerking is dat in 2040 alle ouderen een vitaal en betekenisvol leven leiden in een vertrouwde omgeving. Ongeacht hun achtergrond, inkomen en behoefte aan ondersteuning. Ook zijn er afspraken met verschillende partners in het kader van de Uitvoeringsagenda Ouderenhuisvesting. 5

b. Amsterdamse Aanpak Volkshuisvesting: Uitvoeringsagenda Ouderenhuisvesting 2024-2027 De opgave voor ouderenhuisvesting is groot nu ouderen langer zelfstandig thuis blijven wonen. Deze ontwikkelingen vragen om een andere benadering in zowel het wonen als het beiden van zorg en ondersteuning. Daarbij vraagt het om een maatschappelijke omslag in het denken. Het traditionele bejaardentehuis is verdwenen en ouderen moeten meer leunen op informele zorg in de buurt. Deze opgave is alleen mogelijk als ouderen in een woning kunnen wonen, waar zorg op geleverd kan worden en als deze woningen geclusterd worden, in aanwezigheid van zorg- en welzijnsvoorzieningen. Ouderen zullen de stap moeten zetten om vroegtijdig na te denken over een woning die geschikt is om oud in te worden. Ook vraagt het om de ontwikkeling van zorgzame buurten, buurten met een sterke sociale samenhang en de bereidheid kwetsbare mensen te ondersteunen. Daarnaast moeten we de bouw- en verbouwopgave voor ouderen met ambitie oppakken. De maatregelen hiertoe zijn beschreven in de Uitvoeringsagenda Ouderenhuisvesting als onderdeel van de Amsterdamse Aanpak Volkshuisvesting (uit Uitvoeringsagenda Ouderenhuisvesting 2024-2027). c. Sociale Basis Amsterdam De sociale basis is het fundament van ons stelsel voor zorg, ondersteuning en meedoen.

Het is de plek waar Amsterdammers elkaar vinden, ontmoeten en waar sociale cohesie ontstaat. In de sociale basis werken bewoners, vrijwilligers en professionals samen aan een breed, laagdrempelig en vrij toegankelijk aanbod van activiteiten en voorzieningen in de buurt. Dit aanbod is gericht op preventie, het versterken van zelfredzaamheid en samenredzaamheid en het ontplooien van talent. De gemeente faciliteert de sociale basis rondom de sociale opgave in gebieden (uit Beleidskader sociale basis Amsterdam 2025-2030)

d. GGD Met het programma Vitaal Ouder Worden zet GGD Amsterdam zich in voor ouderen. Dit programma is opgenomen als bijlage bij het programma Ouderen in Amsterdam 2024-2029. Financiering van Vitaal Ouder Worden vanuit SPUK GALA middelen zorgt voor huidige looptijd van het programma: 2023-2026.

Methode Age Friendly City Amsterdam sloot zich in 2015 aan bij het netwerk van Age Friendly Cities van de Wereldgezond­heidsorganisatie (WHO). Dit is een netwerk van steden die zich inzetten voor een stad waar je prettig en gezond oud kan worden. Omdat dit afhankelijk is van veel factoren, heeft de WHO hiervoor een model ontwikkeld met acht domeinen die de leefwereld van bewoners omvatten: 1. Buitenruimte en bebouwing: aanwezigheid van groen, toegankelijkheid van gebouwen en ­ fiets- en looproutes. 2. Vervoer: betaalbaar en toegankelijk openbaar vervoer en goede wegen. 3. Huisvesting: voldoende goede woningen voor zelfstandig wonende ouderen. 4. Sociale participatie: activiteiten en evenementen ook voor ouderen, bevorderen van sociaal contact. 5. Respect en sociale inclusie: voorkomen dat ouderen door ziekte, financiële situatie of culturele achtergrond niet deelnemen aan de samenleving, beeldvorming over ­ouderen

6

6. Burgerparticipatie en werk: mogelijkheden om (vrijwilligers)werk te doen 7. Communicatie en informatie: de informatievoorziening is geschikt voor ouderen 8. Maatschappelijke ondersteuning en zorg: ouderen krijgen ondersteuning bij het wonen in de eigen omgeving Waarden: wat ouderen belangrijk vinden Het programma Ouderen in Amsterdam 2024-2029 richt zich op alle ­Amsterdamse ouderen: van Amsterdammers die zich voorbereiden op hun pensioen tot de oudste ouderen. Wat ouderen van belang vinden om vitaal oud te worden, staat beschreven in het rapport van de Raad voor Volks­ gezondheid en Samenleving (RVS) ‘De derde levensfase; het geschenk van de eeuw’ (2020): • Autonoom zijn (zelfregie, graag zelf richting kunnen geven aan hun bestaan) • Verbondenheid voelen (betekenisvolle contacten met anderen aan kunnen gaan) • Ertoe doen (zinvolle bijdrage leveren aan de samenleving).

Programmaonderdelen

Het programma werkt vanuit de hierboven genoemde waarden toe naar de drie prioritaire opgaven aan de hand van acht programma onderdelen: 1. Gebiedsgericht organiseren maatschappelijke participatie, onder­ steuning en zorg bij langer zelfstandig thuis wonen: Zorgzame Buurten We willen zorgzame buurten bouwen. Dat zijn buurten waarin oudere Amsterdammers veilig, prettig en zelfstandig kunnen blijven wonen. Zorg­ zame buurten zijn levendige buurten waar mensen naar elkaar omkijken. Waar ouderen zo lang mogelijk thuis kunnen wonen, in een toegankelijke

woning met zorg en voorzieningen in de buurt, of waar ze terecht kunnen in een nieuwe woonvorm. Waar ze zorg op maat krijgen, genoeg aanspraak ­hebben, veilig over straat kunnen, in een omgeving met voorzieningen die aansluiten bij wat zij nodig hebben. Belangrijke rol hierin spelen nieuwe woonzorg­concepten als de Lang Leven Thuisflats en Woonzorgcirkels. Naast het creëren van ontmoetingsplekken wordt ingezet op het ­toegankelijk en veilig maken van de fysieke omgeving. Voor het organiseren van maatschappelijke participatie, ondersteuning en zorg is er een ontmoetingsplek voor (buurt)bewoners waar activiteiten worden aangeboden, waar zij terecht kunnen met vragen en ondersteuning kunnen krijgen. Een goede samenwerking en afstemming tussen wijkverpleging/casemanagers dementie, (thuis)zorgverleners, eerstelijns organisaties, buurtteam, sociale basis, corporaties en bewonersinitiatieven is daarbij cruciaal. Vanuit de Uitvoeringsagenda Ouderenhuisvesting wordt de samenwerking met corporaties gezocht. Onder andere in het gesprek over productie van geclusterde en zorggeschikte woningen voor ouderen. Het gaat hierbij om geclusterde woonvormen en zorggeschikte woningen in zowel de bestaande voorraad, als de nieuwbouw. Daarbij wordt gekeken naar de diversiteit in de vraag van ouderen en de mogelijkheden die de woningvoorraad per stadsdeel biedt.

Zo kunnen Lang Leven Thuisflats niet overal gerealiseerd worden, omdat het hierbij gaat om grotere appartemetencomplexen. Ook kan de programmering anders ingevuld worden, afgestemd op de samenstelling van de bewoners in de buurt. Een ander punt is ondersteuning bieden bij de onrendabele top bij het realiseren van zorggeschikte woningen, aanvullend op de regeling van het Rijk. Uitgangspunt is om initiatieven van bewoners, zorg en welzijnspartijen zo goed mogelijk te faciliteren. Zo zijn er in Amsterdam al verschillende projecten waarin informele en formele zorg samenwerken ten behoeve van kwetsbare ouderen (met dementie). Daarnaast wordt een pilot dementievriendelijke buurt gestart.

7

2. Extra inzet sociale basis voor ouderen De inzet van de sociale basis voor ouderen in de stadsdelen wordt structureel versterkt, waardoor het mogelijk wordt om nieuwe en andere activiteiten op te zetten die aanvullend zijn op het bestaande aanbod in de sociale basis. Hiervoor zijn vanaf 2024 voor de komende jaren middelen beschikbaar gesteld. Het gaat dan om activiteiten waar ouderen plezier en ontspanning aan beleven, waardering aan ontlenen en waardoor zij zich nuttig voelen of waar een beroep wordt gedaan op het lerend vermogen. Hierbij staat de vitaliteit en kwaliteit van leven van ouderen voorop. Maatschappelijke initiatieven rondom bewegen, zoals wandelgroepen, worden ondersteund vanuit de sociale basis. Er wordt rekening gehouden met de mate van kwetsbaarheid. Dit gebeurt met participatie van ouderen en inzet van ervaringsdeskundigheid en informele partijen. De aanvulling op de bestaande activiteiten in de sociale basis, bestaan voor ouderen en hun naasten uit: • Ouderenwerk: (groepsgerichte)activiteiten voor ouderen met een zorg en/of ondersteuningsvraag; • Activiteiten gericht op langer zelfredzaam blijven: oa. bewegen, stimuleren vaardigheden etc.

• Communitybuilding en netwerkversterking in (zorgzame) buurten tussen informele en formele partners; • Activiteiten om ouderen en hun naasten te betrekken bij beleid en uitvoering, in het kader van de Maatschappelijke Dialoog ‘Oud worden in de toekomst’, voorlichting en informatie; • Ouderen stimuleren en ondersteunen om een zinvolle bijdrage te blijven leveren aan de samenleving; • Speciale aandacht voor ouderen met een diverse en migranten achtergrond; • Netwerken rond dementie Hierbij is er extra aandacht voor ouderen die kwetsbaar zijn vanwege het ontbreken van een sociaal netwerk en/of lage sociaaleconomische positie (bijvoorbeeld met een laag inkomen, beperkte gezondheidsvaardigheden,

gevoelens van onzekerheid/weinig zelfvertrouwen en/of migratieachtergrond). Dit kan ertoe leiden dat zij lastig hun weg kunnen vinden in ondersteuning en zorg en om te communiceren met professionals in welzijn en zorg. Ook zijn ze minder goed in staat om zelfstandig om te gaan met hun beperkingen en ziekte, wat kan leiden tot een slechtere gezondheid. Dat betekent dat tijdig een beeld moet zijn waar zo’n oudere en mogelijke naasten zich bevinden en dat zij laagdrempelige voorlichting en waar nodig begeleiding krijgen in de soms complexe keuzes die kunnen worden gemaakt. Hierin is de samenwerking met de Buurtteams van groot belang. 3. Diversiteit, inclusie en participatie Van belang is speciale aandacht voor oudere migranten, LHBTIQ+ en laag­ geletterden. Zij ervaren dat zij minder toegang hebben tot zorg en ondersteuning omdat deze niet aansluit bij de vraagbehoefte. Er bestaat wantrouwen naar de zorg door slechte ervaringen, andere verwachtingen, of door schaamte en trots. Momenteel loopt een pilot gericht op de bestrijding van racisme en discriminatie in de zorg. Op basis van de uitkomsten van de pilot worden vervolgacties geformuleerd. Daarnaast wordt het manifest gepresenteerd over diverssensitieve en inclusieve zorg en ondersteuning en over hoe zorg- en welzijnsorganisaties hiermee om kunnen gaan.

Ook wordt onderzocht hoe deze werkwijzen mee te nemen in de opleiding voor huidige en toekomstige professionals. Ouderen kunnen ervaren dat zij te maken hebben met leeftijdsdiscriminatie, wat kan leiden tot sociale uitsluiting. Daarom bevat het programma ook activiteiten gericht op beeldvorming over/door/van ouderen. Belangrijk onderdeel is ook het bevorderen van participatie van ouderen de uitvoeringsplannen. Daarbij willen we via partnerorganisaties de inzet van ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid bij de uitvoering van beleid stimuleren. Bijvoorbeeld voor mantelzorgers en mensen met dementie en hun naasten.

8

4. Voorbereiden op ouder worden Het is belangrijk dat Amsterdammers en Weespers zelf nadenken over hoe ze oud willen worden, zodat ze maatregelen kunnen nemen en zich kunnen voorbereiden op de toekomst. Een belangrijke periode daarbij is als zij zich voorbereiden op het moment dat zij de AOW-leeftijd bereiken. Vanuit de Coalitie Ouderen start de Maatschappelijke Dialoog ‘Oud worden in de toekomst’. In dit kader wordt vanaf 2024 jaarlijks op 30 oktober ‘Praat vandaag over morgen’ georganiseerd, de nationale dag om het te hebben over voorbereiden op ouder worden. Daarnaast worden dialoogsessies georganiseerd en wordt voorlichting gegeven over dit onderwerp. Hierbij wordt aangesloten op al bestaande vormen van (ouderen)participatie en activiteiten zoals voorlichting over ouderenhuisvesting en bijeenkomsten bij bibliotheken. We willen ouderen stimuleren en ondersteunen om zich in te zetten voor de samenleving door bijvoorbeeld vrijwilligerswerk te doen. 5. Verbeteren communicatie en informatie Om ouderen beter te bereiken zetten we in op diverse communicatie­ middelen en -strategieën afgestemd op de diversiteit van de bewoners. Hierbij wordt rekening gehouden met de overgangen in levensfasen, vragen die daarbij opkomen en de momenten waarop ouderen daadwerkelijk actie ondernemen.

Ook hier kiezen we voor samenwerking en afstemming tussen de verschillende programma’s en campagnes gericht op ouderen. Zo blijven we in samenwerking met Veilig Thuis ouderen, omstanders en professionals informeren over het voorkomen en tegengaan van verschillende vormen van ouderenmishandeling. Om het bereik van informatie onder ouderen te verbeteren willen we ouderen met beperkte digitale vaardigheden ondersteunen door het inzetten van onder andere sleutelfiguren en ondersteuning op relevante plekken als biblio­theken. De investering in activiteiten voor ouderen in de sociale basis kan hier een belangrijke rol in spelen.

6. Programma Vitaal Ouder Worden 2023-2026 Met het programma Vitaal Ouder Worden willen we álle Amsterdammers helpen om zo gezond en vitaal mogelijk ouder te worden. We hebben daarbij extra aandacht voor ouderen in een kwetsbare positie. Het programma heeft als doel gelijke kansen voor Amsterdamse ouderen om vitaal ouder te worden te vergroten en is opgenomen als bijlage 4 bij dit programma. Specifiek heeft het programma vier sporen uitgewerkt om dit doel te bereiken: • Spoor 1: Valpreventie Ouderen lopen een verhoogd risico op vallen, wat ernstige gevolgen kan hebben voor hun gezondheid en onafhankelijkheid. Door in te zetten op valpreventie, kunnen we het aantal valincidenten verminderen en de autonomie en daarmee de kwaliteit van leven van senioren verbeteren. • Spoor 2: Lichamelijke vitaliteit Voldoende lichaamsbeweging en een gezond voedingspatroon zijn cruciaal voor het behouden van fysieke en mentale gezondheid bij senioren. Het stimuleren en agenderen van het belang van een divers, passend en toegankelijk sport- en beweegaanbod en een gezond voedingspatroon dragen bij aan een actieve levensstijl en verminderd valrisico onder senioren. Mede vanuit dit programma wordt de stadspasregeling sportvergoeding voor 55+’ers in Amsterdam uitgebreid over de stad, zodat sport en beweegaanbod ook voor deze inwoners betaalbaar is.

• Spoor 3: Veerkracht Veerkracht is essentieel om goed om te gaan met uitdagingen en tegen­ slagen bij het ouder worden, zoals gezondheidsproblemen, verlies van dierbaren en andere levensveranderingen.

9

• Spoor 4: Leefomgeving Een omgeving die uitnodigt tot beweging en sociale interactie is van ­cruciaal belang voor senioren. Dit bevordert de algehele gezondheid en welzijn. 7. Actieplan Mantelzorgondersteuning Met de groei van het aantal ouderen zal ook de behoefte aan mantel­ zorgers toenemen. Daarom kiezen we voor verdere versterking van de (informele) netwerken rondom de mantelzorgers en het stimuleren van brede maatschappelijke aandacht voor hen. Ook is het van belang dat mantelzorgers een meer centrale rol krijgen in de relatie tussen de zorgbehoevende en de professionals. We hanteren hierbij onderstaande kernboodschap. “We helpen mantelzorgers in Amsterdam door hen zo goed mogelijk te ondersteunen. Met deze ondersteuning kunnen ze de mantelzorgtaken voor hun naaste beter combineren met andere taken en/of het vinden van een goede balans van werk en privé. We stimuleren herkenning en erkenning van (jonge) mantelzorgers door hun directe omgeving en door professionals. Door mantelzorgers en hun behoeften eerder te zien, kan passende ondersteuning tijdig geboden worden, waardoor over­ belasting kan worden voorkomen.” Dit doen we langs vier actielijnen, die nader worden toegelicht in bijlage 3. 1. (H)erken de mantelzorgers, zodat ze eerder benodigde ondersteuning krijgen.

2. Bereik groepen mantelzorgers die op dit moment (nog) niet ­ vol­doende bereikt worden, zodat ook zij gebruik kunnen maken van het ondersteuningsaanbod.

3. Bied intensievere ondersteuning aan jonge mantelzorgers, omde impact op hun mentale welzijn, sociale ontwikkeling en schoolloopbaan te verminderen. 4. Optimaliseer het aanbod van activiteiten en ondersteuning, zodat deze beter aansluiten bij (individuele) behoeften. Hiermee legt het college (vanuit Zorg) een brede basis voor intensivering van mantel-zorgonder­steuning de komende jaren, door de: • Toegankelijkheid van informatie en advies te vergroten (communicatie, website); • Mantelzorgondersteuning vanuit de buurtteams te verstevigen (extra fte, expertise); • Aandacht en inzet voor/op welzijn en emotionele ondersteuning te vergroten (sociale basis, stimuleren ondersteuning en coaching, centrum voor levensvragen); • Respijtzorgaanbod te versterken (o.a. werven vrijwilligers, studenten, etc.) 8. Dementievriendelijk Amsterdam Het aantal mensen met dementie in Amsterdam zal de komende jaren toe­ nemen. Dat vraagt om een samenleving die hier open voor staat. Amsterdam wil een dementievriendelijke stad zijn, een stad waarin het gewone dagelijks leven voor mensen met dementie en hun naasten zo lang mogelijk kan worden voortgezet. Helaas worden mensen met dementie vaak nog gezien als patiënten, terwijl het om mensen gaat die in elke fase van hun ziekte een mate van zelfregie willen blijven voelen, verbondenheid willen voelen en als allerbelangrijkste: ertoe willen blijven doen.

In het Actieplan Dementie wordt gewerkt aan samen­werking tussen de verschillende organisaties voor mensen met dementie en hun naasten, en aan goede communicatie en voorlichting met hen. Omdat er meer nodig is wordt ingezet op een dementievriendelijke samenleving onder andere door het verstevigen van de rol van de buurtteams

10

voor mensen met dementie, het stimuleren van het gebruik predicaat Dementievriendelijk. Ook wordt gekeken naar meer mogelijkheden voor zinvolle dagbesteding en ontmoeting voor mensen met dementie en naar het ontwikkelen van een ­dementievriendelijke buurt samen met mensen met dementie en hun omgeving.

Hoe meten we of we succesvol zijn? De gemeente vindt het belangrijk dat bewezen effectieve methoden worden ingezet en dat de maatschappelijke effecten en prestaties van de uitvoering goed in kaart worden gebracht. Dat vormt ook het uitgangs­ punt bij veel van de (nog te ontwikkelen) initiatieven en activiteiten in dit programma. Om dit te kunnen doen is een betrouwbare informatie­ voorziening en goed onderzoek nodig. In Amsterdam wordt al veel informatie verzameld zoals via de verschillende vormen van monitoring. We willen deze verschillende vormen van monitoring betrekken bij de evaluatie. Binnen de programma’s die in dit programma zijn beschreven wordt op basis van de programma­doelen afzonderlijk gemonitord in hoeverre het programma succesvol is. Voor de overige initiatieven en activiteiten in dit plan volgen wij op output-niveau of doelen ook daadwerkelijk zijn gerealiseerd.

11

Bijlage 1: Ouderen in Amsterdam 2024

Ouderen in Amsterdam 2024 mei 2024 De Amsterdamse bevolking vergrijst. Deze factsheet beschrijft de positie van ouderen op verschillende thema’s in de stad. Deze cijfers zijn voor een groot deel afkomstig uit De Staat van de Stad enquête 2022 van O&S, enquête Wonen in Amsterdam 2023 van O&S en de Corona Gezondheidsmonitor Volwassen en Ouderen 2022 van de GGD Amsterdam.

Demografie Naar verwachting neemt het aantal Amsterdammers van 65 jaar en ouder toe van 126.500 op 1 januari 2024 naar 190.000 in 2050. In 2024 was 14% van de Amsterdammers 65 jaar of ouder, in 2050 is dit naar verwachting 18%. Dit is een toename van ruim 62.500. De toename is volgens de prognose het grootst binnen de leeftijdscategorie 80 tot en met 84 jaar (+15.400). Bovendien verandert de samenstelling van de groep ouderen en wordt de groep meer divers: het aandeel ouderen met een migratieachtergrond neemt toe. Voor meer informatie, zie de publicatie Amsterdam vergrijst.

65-plussers naar leeftijd 200.000 150.000 100.000 50.000 0

2014

2024

2030

65-69 jaar 75-79 jaar 85-89 jaar

2050

70-74 jaar 80-84 jaar 90+ bron: O&S

Gezondheid en welzijn Ouderen voelen zich minder vaak gezond dan gemiddeld. Zo geeft 59% van de 65-plussers aan dat de eigen gezondheid (zeer) goed is. Onder alle 18-plussers is dat 71%. Zes op de tien 65-plussers geven aan last te hebben van één of meer langdurige ziekten, aandoeningen of handicaps (56% versus 33% gemiddeld). Onder 75-plussers is dat 62%. Ouderen met een langdurige ziekte, aandoening of handicap ervaren iets vaker belemmeringen bij het uitvoeren van dagelijkse werkzaamheden thuis dan gemiddeld (77% versus 74%). 65-plussers voelen zich minder vaak sterk eenzaam dan gemiddeld (16% versus 23%). Daarentegen komt matige eenzaamheid vaker voor onder 65-plussers dan onder alle 18-plussers (42% versus 37%, bron: GGD/AGM). Volgens het RIVM heeft in 2020 één op de drie 65-plussers (34%) een broze gezondheid (frailty). Broosheid is gemeten aan de hand van 37 vragen over sociale, fysieke, psychologische en omgevingsfactoren. Ouderen in Amsterdam hebben vaker te maken met een broze gezondheid dan gemiddeld in Nederland (28%).

Ervaren gezondheid en welzijn, 2022 goede ervaren gezondheid chronische aandoeningen 65-74 75 plus gem. A'dam 18+

(zeer) sterk eenzaam* 0%

25%

50%

75%

Belemmering bij uitvoeren van dagelijkse werkzaamheden als gevolg van een chronische aandoening: Gem A’dam: 74% 65 tot en met 74 jaar: 71% 75-plus: 87%

bron: SvdS en *GGD/AGM

13

Formele en informele zorggebruik In 2022 hebben ruim 47 duizend cliënten van 60 jaar en ouder gebruik gemaakt van één of meerdere maatwerkarrangementen in het kader van de Wmo (2015). Dit is 69% van het totaal aantal gebruikers. Het gaat bijvoorbeeld om ondersteuning thuis (begeleiding en dagbesteding), hulp bij het huishouden, verblijf en opvang (bv. een plaats in een beschermde woonomgeving) en hulpmiddelen en diensten. Naar verwachting neemt het totaal aantal Wmo-gebruikers tussen 2022 en 2027 toe met 13% (bron: Wmo voorspelmodel VNG). Volgens De Staat van de Stad ontvingen twee op de tien 65-plussers (21%) in de afgelopen twaalf maanden hulp vanwege de gezondheid (12% onder 18-plussers). Bij ongeveer de helft daarvan gaat het om informele hulp, 43% betreft professionele hulp en 23% particuliere hulp.

Wet maatschappelijke ondersteuning

Aantal Wmo-cliënten, 2022 (afgerond) 60-75 jaar

75+ jaar

19.860

27.320

totaal

68.330 bron: CBS statline

21% van de 65+ Amsterdammers ontvangt hulp vanwege gezondheid, 2022 Welke hulp of combinatie van hulp hebben zij ontvangen? informele hulp

professionele hulp

particuliere hulp

47%

43%

23% bron: SvdS

Wonen In Amsterdam geeft 40% van de 65-plussers aan een woning te hebben zonder barrières, dat wil zeggen een gelijkvloerse woning en waarbij de woning te bereiken is zonder trap. In de stadsdelen Nieuw-West (49%), Oost (46%), Noord (43%), en Zuidoost(43%) wonen ouderen vaker in een woning zonder barrières dan gemiddeld. In Centrum (20%) en Zuid (14%) is het aandeel ouderen in een woning met barrières hoger dan gemiddeld (10%). Het gaat hierbij om woningen met één of meerdere verdiepingen én die alleen te bereiken zijn met een trap. 56% van de 65-plussers vindt de huidige woning geschikt om oud in te worden (bron WiA 2023). Twee op de tien 65-plussers (20%) vinden de woning niet geschikt om oud in te worden. Zij vinden de woning ook niet met enige aanpassingen geschikt te maken. Ouderen in stadsdeel Oost (62%) vinden het vaakst dat zij geschikt wonen en in West (29%) geven ouderen het vaakst aan dat hun woning niet geschikt is om oud in te worden.

Toegankelijkheid van de woning per stadsdeel voor 65-plussers, 2023

Centrum West Nieuw-West Zuid Oost Noord Zuidoost Weesp Amsterdam 0% 20% 40% gelijkvloers zonder trappen

60%

80%

100%

gelijkvloers, trap naar etage geen trap naar etage, kamers niet op zelfde niveau interne plus externe trappen bron: WiA

14

Buurtbeleving 65-plussers vinden ongeveer even vaak als gemiddeld dat mensen in de buurt elkaar helpen, zij geven daarvoor een 6,7 (waarbij 1= nooit, 10 = heel vaak). De mening hierover verschilt per woongebied: 65-plussers in Osdorp (6,0) en in Geuzenveld-Slotermeer (6,2) vinden het minst vaak dat die hulp er is en in stadsgebied Weesp (7,2) vinden ze dat juist het vaakst. De buurttevredenheid van ouderen verschilt ook niet met die van Amsterdammers gemiddeld, zij geven hun buurt gemiddeld een 7,6 als rapportcijfer. Ouderen in stadsdeel Nieuw-West zijn minder vaak tevreden over hun buurt (gemiddeld 6,9), vooral bewoners van Geuzenveld-Slotermeer en Osdorp (beide 6,6). In stadsdeel Zuid zijn de oudere bewoners het vaakst tevreden over hun buurt (8,1).

Gemiddelde rapportcijfers buurtbeleving, 2023

10 8 7,6

6

6,6

6,7

7,7

7,5

6,5

4 2 0

mensen helpen elkaar in de buurt

tevredenheid buurt

65-74

gem. A'dam 18+

75-plus

bron: WiA

Participatie Volgens de GGD verleende 14% van de 65plussers in 2022 mantelzorg, dat wil zeggen onbetaalde zorg en ondersteuning aan een naaste die chronisch ziek is of een beperking heeft, voor minstens 3 maanden en/of minimaal 8 uur per week. 65-plussers verlenen iets vaker mantelzorg dan volwassen Amsterdammers gemiddeld (10%). Een derde van de Amsterdammers van 65 jaar en ouder verleende in 2022 vrijwilligerswerk. Dat is evenveel als gemiddeld. 75-plussers verrichtten minder vaak vrijwilligerswerk dan jongere ouderen (39% versus 25%). Ouderen hebben vaker wekelijks contact met hun buren dan gemiddeld (65% versus 49%). Zij hebben echter minder vaak wekelijks contact met vrienden dan gemiddeld (57% versus 70%), vooral 75-plussers (52%).

Participatie in vrijwilligerswerk, mantelzorg en wekelijkse contacten, 2022

contact familie (wekelijks) contact vrienden (wekelijks) contact buren (wekelijks) vrijwilligerswerk mantelzorg geven* 65-74

0% 25% 50% 75% 100% 75+ gem. A'dam 18+ bron: SvdS en *GGD/AGM

Gebruikte bronnen SvdS: De Staat van de Stad Amsterdam XII, O&S

WiA: Wonen in Amsterdam 2023, O&S

GGD/AGM: Corona Gezondheidsmonitor Volwassen en Ouderen 2022, GGD’en CBS en RIVM. Geraadpleegd via https://www.ggdgezondheidinbeeld.nl/

Dashboard kerncijfers, O&S

Wmo voorspelmodel VNG, 2022

Auteurs Ranu Sewdas Ellen Lindeman

CBS Statline RIVM broze Gezondheid, 2020

Colofon R.Sewdas@amsterdam.nl E.Lindeman@amsterdam.nl

Opdrachtgever: Directe Jeugd, Zorg en Diversiteit (JZD)

Onderzoek en Statistiek onderzoek.amsterdam.nl

3

15

Bijlage 2: Inventarisatie Domeinen Age Friendly City

Bijlage 2 Inventarisatie Domeinen Age Friendly City Domein 1: buitenruimte en gebouwen • Coalitie Groei van de Stad van Amsterdam Vitaal en Gezond: Fysiek ruimtelijke-vertaling van beleid: – Bouwstenenboek voor een inclusieve stad – pilot Strandeiland: inrichten toekomstbestendig woonzorglandschap – Regie op zorgmaatschappelijk vastgoed • Amsterdamse inclusie-agenda 2020, waaronder: – Handhaving van de toegankelijkheid en de regelgeving openbare ruimte en gebouwen – Looproutes door de stad – Inclusieve mobiliteit (vervoer) – Toegankelijke toiletten in de stad – Sociale inclusie: bewustwording over dat ieder mee kan doen en welkom is. – Toegankelijkheid vrije tijd. Mogelijke aanvullende acties hebben geen prioriteit ten opzichte van de overige aanvullende acties uit dit programma.

Domein 2: vervoer • Inzet Aanvullend Openbaar Vervoer vanuit de Wmo • Uitwerking Toekomstvisie Sociaal Vervoer (Gemeente Amsterdam en vervoerregio Amsterdam) waaronder makkelijker reizen met het openbaar vervoer. • Programma Doortrappen: Veilig fietsen voor 55+-ers • Vervoer door vrijwilligers als Heen en Weer. Domein 3: huisvesting • Amsterdamse Aanpak Volkshuisvesting 2023; uitvoeringsagenda Ouderenhuisvesting: – Productie voor ouderen geschikte woningen ° Woningaanpassing in de bestaande voorraad ° Toewijzing nieuwe woonzorgconcepten en geclusterd wonen ° Nieuwbouw; geclusterde woningen en zorggeschikte woningen – Wonen en Zorg nabij ° Behoud verpleegzorgplekken en huizen ° Nieuwe woonzorgconcepten ° Lang leven Thuisflats: Lang Leven Thuisflats is een initiatief om in de bestaande woningvoorraad van corporaties geclusterde woningen te realiseren. Door de inzet om een zorgaanbieder een basis afname van het zorgaanbod te garanderen, kan de zorg efficiënter georganiseerd worden. Om het langer zelfstandig thuis wonen van ouderen te faciliteren wordt ook gewerkt aan een breed welzijns­ aanbod ° Woonzorgcirkels: Een woonzorgcirkel houdt in dat rond een 24-uurs zorgvoorziening, zoals bijvoorbeeld een verpleeghuis of Lang Leven Thuisflat (LLTF), woningen gerealiseerd worden die geschikt zijn voor ouderen en zorg.

Het kan daarbij om geclusterde woonvormen gaan, maar ook om individuele woningen, waar dan de zorg vanuit de kern efficiënt geleverd kan worden. Het ­organiseren van welzijn en ontmoeting is een randvoorwaarde voor het realiseren van een woonzorgcirkel

17

– M  aatregelen langer zelfstandig thuis en doorstroming ° Voorlichting langer zelfstandig thuis wonen en verhuisonder­ steuning ° In beeld brengen aantrekkelijk ‘doorstroomaanbod’ voor ouderen • Aanscherping Wetgeving NEN (Stichting Koninklijk Nederlands Normalisatie Instituut) norm Toegankelijkheid per 2024. Delen daarvan zullen verplicht gaan worden en leiden tot bouwnormen voor aanpassingen/inclusief bouwen. Domein 4: sociale participatie • Beleidskader Sociale Basis 2025-2030 In het beleidskader is voor het eerst een tekst opgenomen over ouderen. Hierin staat welke bijdrage er vanuit de sociale basis er wordt geleverd aan vitaal ouder worden, namelijk: – Voldoende laagdrempelige plekken en activiteiten voor ontmoeting, activering, bewegen en vrijwilligerswerk gericht op vitaliteit en het verhogen van kwaliteit van leven. Uitgangspunt is wat van waarde is voor de oudere zelf: waar zij plezier en ontspanning aan beleven, waardering aan ontlenen en waardoor zij zich nuttig voelen of waar een beroep wordt gedaan op het lerend vermogen. Met activiteiten richten we ons vooral op ouderen die over beperkte gezondheidsvaardigheden beschikken, matige bestaanszekerheid kennen, verminderd zelfredzaam zijn, of een verhoogd valrisico hebben.

Bij de spreiding van activiteiten en plekken waar ouderen naar toe kunnen, wordt rekening gehouden met bereikbaarheid; dicht bij ouderen in de buurt. Aansluiting op bestaande en nieuw woonvoorzieningen is daarin een belangrijk aandachtspunt. Op termijn wordt bekeken of de inloopvoorzieningen vanuit dagbesteding hier onderdeel van gaan uitmaken. – Toeleiding van ouderen naar deze plekken en activiteiten. Mede door ondersteuning van ouderen, naasten, mantelzorgers en vrijwilligers in

het vinden van aansluiting bij de formele organisaties zodat draagkracht en draaglast in evenwicht zijn. Waar nodig kan hierbij begeleiding worden ingezet, bijvoorbeeld vanuit Welzijn op Recept, via Actieve Leeftijd Interventie, Gezonde Leefstijl Interventie of via Sociaal Medisch beweegnetwerken. – Het vinden, versterken en verbinden van bewoners om initiatieven te ontwikkelen voor en door ouderen, bijvoorbeeld rond Lang Leven Thuisflats. – Onderdeel van de Sociale Basis zijn kernfuncties die vanuit allianties wordt uitgevoerd. Via de kernfunctie Beweegnetwerk zal meer coördinatie komen op het beschikbare sport en beweegaanbod in het stadsdeel, inclusief het aanbod voor senioren. • Inzet Coalitie Chronisch Zieken: activiteiten gericht op stimuleren bewegen bij oudere wat voor hen meerwaarde kan bieden voor fysieke en mentale gezondheid en participatie Vanaf 2024 worden stadsdelen ondersteund bij het versterken of uitrollen van sociaal-medisch beweegnetwerken, waardoor Amsterdammers efficiënter en effectiever vanuit sociaal- medische setting worden begeleidt naar sport of beweegaanbod dat voor hen passend is.

Domein 5: respect en sociale inclusie • Beleidskader Sociale Basis 2025-2030: In het beleidskader is een tekst opgenomen over toegankelijkheid die ook van toepassing is op ouderen, namelijk: Toegankelijkheid kent ook een sociale component die gaat over je welkom en veilig voelen. Inclusief betekent toegankelijk op beide vlakken. Activiteiten in de sociale basis moeten zo veel mogelijk toegankelijk zijn voor alle Amsterdammers. Tegelijkertijd is er soms extra inspanning nodig om een bepaalde groep Amsterdammers in de veiligheid van de eigen groep een extra steuntje te geven. Deze emanciperende activiteiten helpen om de aansluiting te maken met de samenleving

18

• Actieplan Eenzaamheid 2024-2025, met als doelgroep o.a. ouderen (75+): – Actielijn 1 Preventie – Actielijn 2 Sociale Basis versterken • Cultuurssensitieve zorg is onderdeel geweest van de verschillende Wmo-aanbestedingen • Coalitie Ouderen: Speerpunt Diverssensitieve en inclusieve zorg: – Bestuurlijk Manifest Diverssensitieve en inclusieve zorg. – Stedelijk ervaringsnetwerk Diversiteit • Uitwerking initiatiefvoorstel Tegengaan Racisme in de zorg. • Amsterdamse inclusie-agenda 2020: tegengaan validisme (discriminatie van mensen met beperkingen) en stimuleren van sociale inclusie. • Ondersteuning voor ouderen met een laag inkomen: – Voorlichting over inkomen en financiën aan Amsterdammers die AOW gaan ontvangen en bekend zijn bij WPI. Drie maanden ervóór ontvangen zij een brief en worden uitgenodigd voor voorlichtingsgesprekken in hun buurt. Ouderen waarvan bekend zijn dat zij in een financieel kwetsbare positie zitten ontvangen een persoonlijk gesprek. – financiële regelingen voor ouderen, stadspas, stadspasregeling sport en bewegen. Domein 6: burgerparticipatie en werk • Nieuwe participatieverordening die ingaat medio 2024: Een aantal belangrijke uitgangspunten zijn: – We beginnen op tijd en maken bewuste keuzes. – We zijn vanaf de start duidelijk over de ruimte voor participatie, de rol van bewoners, ondernemers en organisaties en wat we met hun inbreng doen.

– We vragen actief naar behoeften van belanghebbenden en spelen hier op in.

– W  e leveren extra inspanning om alle belanghebbenden actief te betrekken • Vanuit het programma Amsterdam Vitaal en Gezond heeft Cliëntenbelang Amsterdam de opdracht gekregen om de participatie van alle coalities vorm te geven. • Coalitie Ouderen: Speerpunt Maatschappelijke Dialoog Oud worden in de toekomst: – Jaarlijks organiseren 30 oktober: dé nationale dag van Praat vandaag over morgen. – Dialoogsessies en voorlichting die aansluiten bij en onderdeel worden van (ouderen)participatie en voorlichtingsactiviteiten zoals over ouderenhuisvesting. • Diverse adviesraden zoals de Wmo-adviesraad, Cliëntenbelang Amsterdam en adviesraden in stadsdelen. • Amsterdamse inclusie-agenda 2020, waaronder het doel om inzet ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid te stimuleren bij beleid en uitvoering. Domein 7: communicatie en informatie • Amsterdamse inclusie-agenda 2020: Toegankelijke (digitale) informatie: toegankelijke websites en apps • Coalitie Ouderen: Speerpunt Maatschappelijke Dialoog Oud worden in de toekomst: voorlichtingsbijeenkomsten • Inzet informatiewebsites rond valpreventie, mantelzorg, dementie, toegankelijk en passend sport en beweegaanbod e.d. • Campagnes rond bijvoorbeeld ouderenmishandeling • Voorlichting rond bijvoorbeeld ouderenhuisvesting • Voorlichting bespreekbaar maken laatste levensfase

19

Domein 8: maatschappelijke ondersteuning en zorg Coalitie Ouderen: samenwerking met partners in het kader van Coalitie Ouderen van Amsterdam Vitaal & Gezond. Ambitie: In 2040 leiden alle ouderen een vitaal en betekenisvol leven in een vertrouwde omgeving. Ongeacht hun achtergrond, inkomen en behoefte aan ondersteuning. Rollen: – Overzicht houden en verbinden – Actief oppakken en aanjagen • Prioritaire opgaven in Regioplan voor Coalitie Ouderen: – Samen vitaal ouder worden: Wat kunnen mensen zelf doen voor een vitale oude dag en hoe kunnen we ze daarbij helpen? – Zorgzame wijk: mensen wonen in een prettige, zorgzame en inclusieve woon- en leefomgeving met voldoende passend woningaanbod en voorzieningen in de wijk. – Passende ondersteuning en zorg door wijkgerichte netwerk- en ketensamenwerking: Zorg- en welzijnsorganisaties bieden met elkaar een passend antwoord op zorg- en ondersteuningsvragen, ook m.b.t. de mantelzorger/naasten. Wat hebben zij nodig om ondersteuning te kunnen (blijven) bieden. • Raamwerk Preventie: onderdeel van de Preventielijn Coalities. • Dementie: – Actieplan Dementie (onderdeel Coalitie Ouderen): ° Ketenafspraken ° Communicatie en kennisontwikkeling ° Sociale Benadering Dementie

– B  eleidskader Sociale Basis: In alle stadsdelen zijn netwerken rondom dementie. In deze netwerken werken betrokken partijen samen en ze delen en ontwikkelen expertise. Vanuit de sociale basis wordt hieraan een actieve bijdragen geleverd, onder andere door het vergroten van de kennis en bewustwording bij buurtbewoners over leven met dementie, zodat bewoners met dementie en hun naasten volwaardig lid kunnen zijn van de samenleving. Er zijn binnen de sociale basis laagdrempelige activiteiten zoals ontmoetingsplekken voor Amsterdammers met beginnende dementie en er is ondersteuning voor hun mantelzorgers.

20