Raadsvoorstel Omgevingsprogramma Erfgoed 2026-2040

Raadsvoorstel Van

Burgemeester en wethouders

Portefeuillehouder

R. Dijksterhuis

Aan

Gemeenteraad

B&W vergadering

3 maart 2026

Agenda Het Besluit

Vergadering Commissie

Vastgesteld besluit

Zaaknummer

505318

-

-

Opsteller

S. Briene-Schrijer

Titel Omgevingsprogramma Erfgoed 2026-2040 Beslispunten De raad besluit: 1. Geen wensen en bedenkingen over het Ontwerp Omgevingsprogramma Erfgoed 2026-2040 ter kennis te brengen aan het college. 2. De beleidsnota ‘Cultureel erfgoed 2011-2015: visitekaartje voor de stad’ in te trekken, op het moment dat het college het Omgevingsprogramma Erfgoed 2026-2040 heeft vastgesteld. Aanleiding Er zijn meerdere directe aanleidingen om het gemeentelijk erfgoedbeleid te actualiseren in het Omgevingsprogramma Erfgoed: 1. De Omgevingswet (2024) vraagt om een goede borging van erfgoedwaarden in de fysieke leefomgeving en in ruimtelijke processen. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van wettelijke taken en de verankering van erfgoedwaarden. Het instandhouden, toekomstbestendig maken en doorgeven van erfgoed aan toekomstige generaties vormt een basistaak. Daarnaast moet erfgoed goed worden geïntegreerd in ruimtelijke processen. 2. Het Omgevingsprogramma erfgoed geeft ook uitwerking gegeven aan de erfgoed-ambities uit de Omgevingsvisie Amersfoort 2030-2040. Erfgoed biedt onder meer herkenningspunten die richting geven bij ruimtelijke ontwikkelingen en bij de inrichting van de levensaders en ontmoetingsplekken die in de visie zijn benoemd. Daarnaast is het vorige beleidsdocument erfgoed (daterend uit 2011) verouderd.

Het Ontwerp Omgevingsprogramma Erfgoed 2026-2040 heeft 6 weken ter inzage gelegen (van 18 december 2025 tot en met 29 januari 2026). De reactie op de ingediende zienswijzen is opgenomen in de zienswijzennota. Uw raad kan nu wensen en bedenkingen plaatsen bij het ontwerp. Beoogd effect Erfgoed maakt Amersfoort uniek. Het geeft identiteit en verbondenheid. Waardevolle historische gebouwen en structuren vormen herkenningspunten in onze leefomgeving. Ze maken de geschiedenis beleefbaar en worden hoog gewaardeerd door inwoners en bezoekers. Het Omgevingsprogramma Erfgoed geeft richting aan de manier waarop het erfgoed ook in de toekomst bijdraagt aan een aantrekkelijk, duurzaam en verbonden Amersfoort. Dit vormt een brede opgave voor het erfgoed in de fysieke leefomgeving: het gebouwde, archeologische en ruimtelijk erfgoed met de verhalen die daaraan zijn verbonden. Doelstelling van het Omgevingsprogramma Erfgoed is het versterken van de omgevingskwaliteit vanuit de waarden van het Amersfoortse erfgoed. Erfgoed is niet alleen iets om te bewaren, maar ook om te gebruiken en een bron van inspiratie voor nieuwe ontwikkelingen. Het biedt identiteit en herkenningspunten in de leefomgeving. Amersfoorters voelen zich sterk verbonden met het erfgoed.

Daarnaast speelt het programma in op wensen en behoeften uit de stad en van de monumenteneigenaren. Argumenten 1.1 Het Omgevingsprogramma versterkt de waarden van Amersfoort als Erfgoedstad. Het erfgoed maakt Amersfoort uniek. Een zorgvuldig erfgoedbeleid is nodig om deze waarden te benutten en door te geven aan toekomstige generaties. Het Omgevingsprogramma is opgebouwd rond twee thema’s: Erfgoed voor de toekomst en Erfgoed verbindt. Deze geven respectievelijk invulling aan de fysieke en aan de maatschappelijke waarden van erfgoed voor de leefomgeving. Extra aandacht voor religieus erfgoed en (ander) erfgoed aan de Amersfoortse ‘levensaders’ draagt zowel bij aan de instandhouding van dit bijzondere erfgoed als aan het realiseren van ontmoetingsplekken. Een samenhangend beleid voor het erfgoed versterkt de kracht van Amersfoort als erfgoedstad. 1.2 Het omgevingsprogramma biedt een actueel en samenhangend beleid voor Amersfoort op het gebied van erfgoed. De Amersfoortse Omgevingsvisie (2023) geeft richting aan de ruimtelijke ontwikkeling van Amersfoort in de toekomst. Erfgoed is onderdeel van de ‘basislaag’ van de visie en van diverse ontwikkelopgaves. Het Omgevingsprogramma geeft voor het erfgoed uitwerking aan de doelen uit de Omgevingsvisie.

Behalve aan de Omgevingsvisie geeft het omgevingsprogramma Erfgoed uitwerking aan de wettelijke erfgoedtaken en sluit het aan bij landelijk en provinciaal erfgoedbeleid. Daarnaast speelt het in op behoeften en wensen uit de stad, onder meer van de monumenteneigenaren die verantwoordelijk zijn voor de instandhouding, herontwikkeling en verduurzaming van het erfgoed. 1.3 Het Omgevingsprogramma-Erfgoed geeft invulling aan de nieuwe opgaven vanuit de Omgevingswet 2024 Opgave vanuit de Omgevingswet is om rekening te houden met erfgoed in het Omgevingsplan en bij ruimtelijke ontwikkelen. In het Omgevingsprogramma is vastgelegd hoe deze waarden worden geborgd in het Omgevingsplan en hoe de instrumenten van het rijk worden benut om erfgoed te integreren in ruimtelijke ontwikkelingen. 1.4 Het Omgevingsprogramma Erfgoed speelt in op de maatschappelijke betekenis van erfgoed voor de samenleving De verbindende kracht van erfgoed draagt bij aan de maatschappelijke en ruimtelijke opgaven van deze tijd. Erfgoed biedt identiteit en herkenningspunten in de leefomgeving. Meer dan 1000 Amersfoorters dachten in het participatieproces mee over de toekomstige koers voor het erfgoed. Op basis van alle inbreng zijn de accenten voor de toekomst bepaald. Voor de komende periode worden in het Omgevingsprogramma accenten gelegd op onder meer verduurzaming, groen en landschappelijk erfgoed.

2.1 Het Omgevingsprogramma Erfgoed actualiseert het gedateerde gemeentelijk erfgoedbeleid Het raadsbesluit ‘Erfgoed, visitekaartje van de stad’ waarin de hoofdpunten voor dit beleid zijn geformuleerd, dateert uit 2011. Het Omgevingsprogramma Erfgoed actualiseert en vervangt na vaststelling dit beleidsdocument. Kanttekeningen 1.1 Erfgoedambities zijn in processen een onderdeel van belangenafwegingen Erfgoedambities of -belangen kunnen botsen met andere belangen in de leefomgeving. De wens om bijvoorbeeld een waardevol gebouw of een zichtlijn op een historische structuur te behouden kan de mogelijkheid voor een ontwikkeling van een woningbouwlocatie beperken. In veel gevallen kunnen erfgoedwaarden echter -mits ze in een vroeg stadium worden ‘meegenomen’ontwikkelingen juist verrijken en identiteit en herkenningspunten toevoegen aan de leefomgeving. In het Omgevingsprogramma Erfgoed zijn instrumenten en een proces vastgelegd, waarmee erfgoed op een heldere manier kan worden geïntegreerd in ruimtelijke processen en waarmee een zorgvuldige belangenafweging mogelijk is. 1.2 De in het programma geformuleerde aanvullende toekomstambities voor het erfgoed vragen extra middelen De doelstellingen uit het Omgevingsprogramma Erfgoed worden gerealiseerd binnen de bestaande gemeentelijke budgetten en formatie.

Om cultuurhistorische waarden voor de toekomst beter te borgen en de kansen van het erfgoed meer te benutten zijn in het programma ook aanvullende ambities geformuleerd. Deze vragen extra financiële middelen, zowel incidenteel als structureel.

Keuzes hiervoor worden in de toekomst aan de raad voorgelegd via de kadernota (zie ook: Financiën). Duurzaamheid Energietransitie Het energetisch verduurzamen van monumentale gebouwen vormt voor de komende periode nog een grote en complexe uitdaging. Dit vraagt maatwerk en zorgvuldigheid, waarbij de waarden van het erfgoed centraal staan. Het Omgevingsprogramma geeft uitwerking aan de klimaatdoelstellingen van rijk en gemeente, Het biedt ondersteuning aan monumenteneigenaren bij het energiezuinig maken van monumenten en bij de energietransitie. Specifiek voor de transitie-opgave worden met de Erfgoeddeal van het Rijk oplossingen ontwikkeld voor de historische binnenstad. Circulaire stad Erfgoed draagt bij aan een duurzame en toekomstbestendige stad. Circulariteit is onlosmakelijk verbonden met het gebouwde erfgoed. Groen-blauwe stad Groen erfgoed en historische (water)structuren vormen nadrukkelijk onderdeel van het Omgevingsprogramma. Zowel vanuit de participatie als vanuit het rijksbeleid is hiervoor aandacht gevraagd. Ook voor de klimaatadapatie-opgave kunnen de historische kenmerken van het landschap vaak oplossingen bieden. Het benutten van bijvoorbeeld waterlopen die zijn verdwenen voegt ook een verhaal en identiteit toe aan de leefomgeving. Financiën Het Omgevingsprogramma Erfgoed 2026–2040 wordt uitgevoerd binnen het beschikbare budget van programma 1. Omgeving.

De uitvoering van wettelijke taken en reguliere werkzaamheden, waaronder vergunningverlening, vindt plaats binnen de bestaande middelen en heeft geen additioneel financieel effect. In het Omgevingsprogramma zijn daarnaast enkele aanvullende ambities opgenomen die incidenteel extra middelen kunnen vragen, bijvoorbeeld voor onderzoek naar nieuw erfgoed, participatie en de aanpak van religieus erfgoed. Deze werkzaamheden worden pas opgestart wanneer hiervoor dekking beschikbaar is. Het College zal deze betrekken bij een eventuele herprioritering in de besteding van middelen of meenemen in de integrale afweging bij de Kadernota. Risicoparagraaf

n.v.t. Communicatieboodschap Met bijna 500 rijksmonumenten, meer dan 250 gemeentelijke monumenten en beeldbepalende panden en stadsgezichten heeft Amersfoort veel en waardevol erfgoed. Om richting te geven aan de manier waarop het erfgoed behouden blijft voor de toekomst, schreef de gemeente nieuw erfgoedbeleid: het Omgevingsprogramma Erfgoed. Meer dan duizend inwoners en organisaties dachten daarbij mee. Het omgevingsprogramma gaat onder andere over de toekomst van waardevolle oude gebouwen, archeologische vondsten, stadsgezichten en groen. Ook de verhalen die daarbij horen zijn belangrijk. In het plan staan doelen voor de toekomst. De gemeente moet erfgoed goed beschermen en geeft tegelijk ruimte aan nieuwe ontwikkelingen, zoals het verduurzamen van monumenten en het behouden van erfgoed bij bouwprojecten. Groen en landschap krijgen extra aandacht. Erfgoed kan bijdragen aan plekken waar mensen elkaar ontmoeten in de stad. Denk bijvoorbeeld aan kerken. Deze monumenten kunnen behouden blijven door ze ook voor andere activiteiten te gebruiken. Zo krijgen ze een nieuwe toekomst. Participatie a. Starten voor de start Het Omgevingsprogramma Erfgoed is tot stand gekomen in nauwe samenwerking met de stad. Meer dan 1000 personen en organisaties dachten mee.

Door middel van bijeenkomsten, enquêtes, interviews en stadsgesprekken gaven al deze betrokkenen inzicht in de waarde die ze hechten aan het erfgoed en in de wensen en behoeften die er zijn. Uit de resultaten blijkt dat de waardering voor het erfgoed in Amersfoort heel hoog is, dat het erfgoed sterk bepalend is voor de identiteit van de stad, maar ook dat er behoefte is aan meer

samenwerking en betere informatie. De erfgoedbeleving in de stad wordt hoog gewaardeerd. b. Samenwerken In de stadgesprekken is met alle betrokken partijen samengewerkt om de prioriteiten voor de nabije en de verdere toekomst te bepalen. Ook een intensieve samenwerking met (erfgoed)partners in de stad vormt een belangrijk uitgangspunt voor de toekomst. Het participatieproces vormde de start en een belangrijke bouwsteen bij het opstellen van het Omgevingsprogramma. In het Omgevingsprogramma is een samenvatting opgenomen van de resultaten (hoofdstuk 4). Het opbrengstdocument Participatietraject Omgevingsprogramma Erfgoed beschrijft de organisatie en opbrengsten van de participatie. Ook de raad is in de twee stadsgesprekken in de gelegenheid gesteld om inbreng te geven voor het Omgevingsprogramma Erfgoed. Daarnaast heeft het Ontwerp Omgevingsprogramma zes weken ter inzage gelegen. De ingediende zienswijzen hebben geleid tot enkele aanpassingen. De gemeentelijke reactie op deze zienswijzen is opgenomen in de zienswijzennota. Vervolgstappen Als uw raad wensen of bedenkingen uit, betrekken wij deze bij de definitieve vaststelling van het Omgevingsprogramma Erfgoed 2026-2040. Na vaststelling van het Omgevingsprogramma Erfgoed 2026-2040 wordt overgegaan tot de uitvoering. We informeren de raad over de voortgang.

De raad wordt periodiek geïnformeerd over de voortgang, uitwerking en resultaten van de hieronder genoemde thema’s. Per thema vindt een inhoudelijke bespreking plaats, waarin wordt gerapporteerd over de stand van zaken, beleidsmatige keuzes en eventuele consequenties voor uitvoering en financiën. Bij de uitwerking van diverse onderwerpen uit het

Omgevingsprogramma Erfgoed heeft de raad een rol bij besluitvorming of voorbereiding. In onderstaand schema is dit weergegeven. Thema Erfgoedwaarden in omgevingsplan, o.a.: thematische wijziging, borging erfgoedbiotoop Erfgoedwaarden betrekken bij ruimtelijke ontwikkelingen en stimuleren hoogwaardige nieuwbouw Verdiepen en verfijnen van de cultuurhistorische waardenkaart (ook samen met de stad) Aanpak Groen Erfgoed

Bespreking in de raad Ja Ja

Ja; inhoudelijke voortgangsrapportage en resultaat Ja

Aanpak nieuw erfgoed – archeologische monumenten Aanpak nieuw erfgoed – Boerderijen

Ja

Aanpak nieuw erfgoed – Industrieel erfgoed

Ja

Aanpak nieuw erfgoed – Post 65

Ja; +peiling

Aanpak nieuw erfgoed – Kattenbroek

Ja; +peiling

Aanpak nieuw erfgoed – Speciaal erfgoed

Ja

Onderzoeken mogelijkheid legesvrije vergunning onderhoudswerkzaamheden monumenten Monitoren kwaliteit erfgoed en actieve handhaving Actualisering Zonnepanelenbeleid Bergkwartier

Ja (onderzoek en uitkomsten) Ja

Erfgoed van de toekomst - Onderzoek

Ja

Ja

Ja

Raadsbesluit Ja; bij vaststelling Omgevingsplan Ja; i.g.v. kaderstellende notitie bij gebiedsontwikkeling Nee Nee, bevoegdheid college B&W Nee, bevoegdheid college B&W Nee, bevoegdheid college B&W Nee, bevoegdheid college B&W Nee, bevoegdheid college B&W Ja, i.g.v. aanwijzing tot gemeentelijk stadsgezicht (raadsbevoegdheid) Nee, bevoegdheid college B&W Ja, bij aanpassing legesverordening Ja, prioritering via HUP Ja, bij vaststelling geactualiseerd beleid Ja, bij actualisering

gebiedsgerichte criteria Welstandsnota: Erfgoedwaarden in welstandsnota Diverse onderwerpen zoals: Aanpak Religieus erfgoed, Zichtbaar maken van erfgoedstructuren, Aandacht kwaliteit inrichting openbare ruimte, Onderzoeksagenda Archeologie, Erfgoedagenda, Verduurzaming en energietransitie, Ontwikkelen aanpak controleren archeologische vindplaatsen, Bouwhistorie - ontwikkelen bouwhistorische verwachtingskaart en formuleren onderzoeksagenda, Aanpak Beeldbepalende Panden, Aanpak brandveiligheid erfgoed, Aanpak Levensaders, Openbaar toegankelijke Vondstendatabase

Welstandsnota Ja, informeren

PM

Burgemeester en wethouders van Amersfoort, de secretaris,

de burgemeester

Bijlage(n):

1. Ontwerp Omgevingsprogramma Erfgoed 2026-2040 - Amersfoort Erfgoedstad 2. Zienswijzennota ontwerp Omgevingsprogramma Erfgoed 2026-2040 - Amersfoort Erfgoedstad

Raadsbesluit Opsteller:

S. Briene-Schrijer

Zaaknummer:

428445

De raad van de gemeente Amersfoort; op basis van het voorstel van het college van B & W van 3 maart 2026; b e s l u i t:

1. geen wensen en bedenkingen over het Ontwerp Omgevingsprogramma Erfgoed 2026-2040 ter kennis te brengen aan het college;

2. de beleidsnota ‘Cultureel erfgoed 2011-2015: visitekaartje voor de stad’ in te trekken, op het moment dat het college het Omgevingsprogramma Erfgoed 2026-2040 heeft vastgesteld.

Vastgesteld in de openbare vergadering van … de griffier

de voorzitter