Quick scan archeologie (CVA, december 2025)

Quick Scan archeologie Archeologisch Inventarisatie nieuwe locatie zwembad Hoogland en aanleg kunstgrasvelden VV Hoogland. Onderzoeksgegevens Project: Nieuwe locatie zwembad Hoogland en aanleg nieuwe kunstgrasvelden VV Hoogland Onderzoek: Quickscan Opdrachtgever: Gemeente Amersfoort Uitvoerder: Centrum voor Archeologie, Gemeente Amersfoort Datum uitvoering: december 2025 Locatie / adres: Sportlaan 30, Hoogland Gemeente: Amersfoort Provincie: Utrecht Kadastrale gegevens: AMF00 O07117, HLD02 D03455, HLD02 D03667 Kaartblad: 32b, volgens Topografische Kaart 1:25:000 Coördinaten: Centrum locatie zwembad X: 154430, Y: 466137; centrum locatie voetbalvelden: X: 154621, Y: 466182 Omvang: 22.198m2 (zwembad: 4660m2, voetbalvelden: 17538) AWV: Hoge verwachtingswaarde Bevoegde gezag: Gemeente Amersfoort De originele onderzoeksadministratie bevindt zich in het archeologisch archief van de Gemeente Amersfoort.

Aanleiding en locatie Plannen Het zwembad Hoogland is verouderd en voldoet niet meer aan de eisen van deze tijd. Daarom wordt er een nieuw zwembad gebouwd ter vervanging van het huidige bad. Om te bepalen waar het nieuwe zwembad het beste gerealiseerd kan worden, heeft de gemeente een locatieonderzoek uitgevoerd. Een van de eisen is dat het zwembad in Hoogland moet blijven. Na vergelijking van vijf mogelijke locaties kwam het pupillenveld van VV Hoogland als meest kansrijke locatie naar voren. De gemeenteraad heeft op 15 juli 2025 ingestemd met deze voorkeurslocatie en met het voorgestelde vervolgtraject. Ter compensatie worden de grasmatten van twee voetbalvelden van VV Hoogland (velden 3 en 4) vervangen voor kunstgras. Het is hiervoor nodig om drainage aan te brengen. Ten slotte wordt nagedacht over het aanbrengen van een zogenaamd collectorveld onder veld 3, waarmee energie wordt gewonnen (en het veld wordt gekoeld). Voor zowel het drainagesysteem als het collectorveld moet de grond (diep) worden geroerd.

Plantekening (gemeente Amersfoort)

Locatie Het plangebied ligt op het huidige terrein van voetbalvereniging Hoogland. Het nieuwe zwembad komt op de locatie van het huidige pupillenveld. Voetbalvelden 3 en 4 krijgen kunstgras. De voetbalvereniging ligt direct ten (zuid)oosten van de kern van het dorp Hoogland. Ten (zuid)oosten ligt Park Schothorst.

Uitsnede van de topografische kaart met daarop het plangebied. Linksboven de locatie binnen de gemeente Amersfoort.

Uitsnede van de luchtfoto met daarop het plangebied.

Archeologie De locatie heeft de dubbelbestemming archeologie volgens de Partiële herziening Veegplan B. Volgens de archeologische verwachtings- en beleidskaart van de gemeente Amersfoort ligt het plangebied in een zone met een hoge archeologische verwachting. Dat betekent dat plangebieden groter dan 100m2 waarbinnen bodemingrepen dieper dan 30cm minus het maaiveld plaatsvinden een archeologisch onderzoek nodig is. In het kader van het ruimtelijke traject moet in kaart worden gebracht of op de locatie behoudenswaardige archeologische resten aanwezig kunnen zijn, die door de bodemingrepen gevaar lopen.

Uitsnede uit de archeologische verwachtings- en beleidskaart (d’Hollosy 2019) met daarop het plangebied.

Aardwetenschappelijke situatie Geomorfologie Bodem Watertrap Maaiveldhoogte

Hoge dekzandrug (parkeerplaats in vlakte) Hoge zwarte enkeerdgronden VII Zwembad 3,70. Oostelijk voetbalveld 3,60. Noordelijk sportveld 4,20 +NAP

Geomorfologie Het plangebied ligt op een de flank van een hoge dekzandrug (volgens de legenda van de geomorfologische kaart van stiboka uit 1977 code 4K14). 1 De parkeerplaats ligt in een vlakte van verspoelde dekzanden. Hoge dekzandruggen zijn relatief hoge en droge locaties die door de eeuwen heen aantrekkelijk zijn geweest voor bewoning en gebruik door mensen.

Uitsnede van de geomorfologische kaart (Alterra 2023) met het plangebied.

Bodem Volgens de bodemkundige gegevens ligt het plangebied op een hoge zwarte enkeerdgrond. 2 De bovengrond bestaat uit leemarm of zwak lemig fijn zand. Dit soort bodems zijn ontstaan doordat de locatie vanaf de (late) middeleeuwen lang in gebruik is geweest als (gemeenschappelijke) akker. Uitstrooiing van vruchtbare grond en akkerbewerking hebben geleid tot een relatief dik pakket zwarte grond. Deze grond beschermd de natuurlijke ondergrond waarin zich archeologische sporen aftekenen. De grondwaterstand is met VII laag. Waardoor in de bovengrond metalen en botanische resten slecht bewaard zijn gebleven.

1 Alterra 2023 via Pdok en stiboka 1977.

2 Stiboka 1965 (Alterra 2023 geeft geen gegevens voor het gebied).

Uitsnede uit de bodemkaart (Stiboka 1965) met het plangebied. Legenda: bruin: hoge zwarte enkeerkgronden. Groen: beekeerdgronden. Geel: Gooreerdgronden.

Hoogte Volgens het Actueel Hoogtebestand Nederland ligt het plangebied op een hoogte van 3,70 M +NAP. 3 Het westelijke voetbalveld ligt ongeveer 50cm hoger. De oostelijke ongeveer 10cm lager. Vergeleken met oude hoogtegegevens – van voordat de voetbalvelden werden aangelegd – is dat maximaal enkele decimeters lager. 4 Dit hoogteverschil kan zijn ontstaan door egalisering van het terrein voor de aanleg van de voetbalvelden en later woningbouw in de buurt. Mogelijke bodemverstoring De locatie van het nieuwe zwembad is een kunstgrasveld. De aanleg van de voetbalvelden en de egalisering van het toenmalige maaiveld zal voor enige bodemverstoring hebben geleid. Ook is het mogelijk dat drainage (nodig voor de aanleg van het kunstgrasveld) of andere middelen tegen wateroverlast voor enige bodemverstoring heeft gezorgd. Gezien de hoogteverschillen en de aanwezigheid van een esdek, is de verwachting dat de onderkanten van (diepe) sporen nog aanwezig kunnen zijn. Bij het oostelijke voetbalveld is het hoogteverschil tussen de 50 en 70cm. Dat maakt dat hier naar verwachting minder van de sporen is overgebleven. Het is echter niet uit te sluiten dat onderkanten van diepe sporen niet meer aanwezig zijn.

3 www.AHN.nl (AHN5)

4 Hoogtemetingen uit 1969 geven een hoogte van 3,9 m +NAP ter plaatse van het nieuwe zwembad en 4,1 m +NAP ter

hoogte van het oostelijke voetbalveld. Historische kaarten (via www.topotijdreis.nl) geven een hoogte van een locatie iets ten noordoosten van het zwembad. Rond 1909 is dit 4,5 m +NAP. Rond 1931 en 1952 is het 4,8 m +NAP. In 1973 is het gedaald naar 4,3 m +NAP.

Uitsnede uit het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN4) met daarop het plangebied.

Bewoningsgeschiedenis en landgebruik Archeologie In de buurt van het plangebied zijn diverse archeologische onderzoeken uitgevoerd. Hieronder worden de onderzoeken besproken die in de directe omgeving en op dezelfde landschappelijke (geomorfologisch en bodemkundig) eenheden liggen als het plangebied. Engweg 1992 en Engweg 11 Bij deze twee onderzoeken zijn enkel recente verstoringen aangetroffen. 5 Engweg 115 en Langenoord Aan de Engweg is in 2010 een archeologisch onderzoek uitgevoerd naar aanleiding van de aanleg van een paardenrijbak. 6 Het plangebied ligt op een uitgestrekte dekzandrug. Tijdens het onderzoek zijn er resten uit de ijzertijd aangetroffen. Dit waren onder andere sporen van paalgaten en een waterput met een houten bekisting. Deze vormen mogelijk een deel van een boeren erf. In 1992 heeft de AWN direct ten oosten van de manege een kleinschalig onderzoek uitgevoerd. 7 Het onderzoek moet nog worden uitgewerkt, maar duidelijk is dat vuurstenen artefacten uit het Mesolithicum en aardewerk uit de IJzertijd en vermoedelijk de Laat-Romeinse tijd is gevonden. Kattenbroek VI, VII en VIII Ten zuidoosten van het plangebied is in de jaren 80 in drie campagnes onderzoek gedaan. Ook deze onderzoeken zijn niet uitgewerkt. In de drie locaties zijn sporen van bewoning uit de IJzertijd gevonden. Helaas zijn deze onderzoeken tot op heden nog niet goed uitgewerkt. 8

Locatie van de archeologische onderzoeken in de omgeving van het plangebied.

5 Hulst 2007; Archis onderzoeksmeldingsnummer 2195565100. 6 Hollosy en Wijker 2012.

7 Archis zaaknummer 2205381100.

8 Archis zaaknummer 4682338100, 4682298100, 4682370100; Snieder 1996a, Snieder 1997a, Snieder 1997b.

Meer richting het oosten zijn ook bewoningsresten uit de IJzertijd aangetroffen. Meer bijzonder is dat hier niet ver vandaan twee (crematie)grafvelden lagen. Het grafveldje van Zielhorst dateert uit de Late IJzertijd. Het grafveldje van Emiclaer uit de Romeinse Tijd. 9 De eerst volgende sporen van bewoning in de omgeving van het plangebied dateren uit de 10de eeuw. Het gaat om enkele scherven bij de gesloopte boerderij De Oude Hoef dat aan de oostkant op dezelfde dekzandrug als het plangebied ligt. 10 Daarbij in de buurt is bij de Emiclaerseweg een boerderij uit deze periode opgegraven. 11 Vermoedelijk is de directe omgeving van het plangebied ook in deze periode ontgonnen. Het gaat om blokverkavelingen met boerderijen rondom een gemeenschappelijke akker; de Eng (of Es) die overeenkomt met de enkeerdgronden. De grond lag in het gerecht Emiclaer. Alle land in het gerecht Emiclaer behoorde oorspronkelijk aan de abdij van Sint Paulus, die dit bij de stichting in 1006 van bisschop Ansfried had gekregen om in hun onderhoud te voorzien. De monniken van de abdij gaven de landerijen in leen aan anderen. Engen Een eng is een open akkercomplex waar de boeren van een dorp (in dit geval Hoogland) een aantal percelen hadden die ze deels individueel, deels gemeenschappellijk gebruikten voor de akkerbouw.

12 In Drenthe is een nauwe samenhang geconstateerd tussen prehistorische erven die zich verplaatsten en opvolgend akkerland. De oudste engen dateren daardoor al uit deze periode. Voor de regio Amersfoort is dit ook heel goed mogelijk. Vanaf de 10de/11de eeuw nam de bevolking sterk toe en daarmee de vraag naar voedsel. De boeren gingen gezamenlijk een stuk bos ontginnen. Deze akkercomplexen groeiden met de eeuwen uit tot de grote open akkercomplexen , zoals we die van 19de-eeuwse kaarten kennen. Tot in de 10de eeuw was de akkerbouw in Drenthe (en waarschijnlijk ook Amersfoort) nog vrij extensief. Met de introductie van het drieslagenstelsel werd de grond al iets intensiever gebruikt, maar pas vanaf 1650 werd de landbouw op de engen steeds intensiever. Vooral de bemesting werd sterk geïntensiveerd door invoering van potstalbemesting. Deze manier van bemesting zorgde voor ophoging van het bouwland (de hoge zwarte enkeergrond). Historisch kaartmateriaal De oudste historische kaart waarop dit gebied duidelijk staat aangegeven is een kaart van omstreeks 1800. Op de kaart staan enkele boerderijen in de directe omgeving van het plangebied. Het plangebied zelf ligt in een akkergebied. 13 Op de kadastrale minuut van 1832 staan de perceelsgrenzen duidelijk aangegeven.

14 Volgens de bezitsgegevens uit deze tijd behoort het plangebied tot het bezit van de families Hardman, Voskuilen en Weerhorst. Hardman lijkt geen boerderij in de directe omgeving te bezitten. Voskuilen is eigenaar van boerderij Langenoord dat enkele honderden meters ten noorden van het plangebied ligt. Weerhorst is eigenaar van boerderij Kattenbroek, niet ver ten zuidoosten van het plangebied.

9 Snieder 1996b, Snieder 1997c. 10 Snieder 1996c. 11 Wijker 2021.

12 Spek, 2025, 102-106.

13 Nationaal Archief: 4.OSK U5.1-5.12. 14 www.hisgis.nl.

Verdeling van bezittingen ter plaatse van het plangebied in 1832 (www.hisgis.nl).

Boerderijen Kattenbroek en Langenoord worden al in de 13de eeuw in geschreven bronnen vermeld. 15 Ten noordoosten en zuidoosten stonden in de 19de eeuw ook de boerderijen Ten Bosch (of Bosserdijk) en Schoonoord. 16 De eigenaren van de landerijen in Hoogland verenigden zich rond 1135 in de malen (= vergadering) van Weede en Emiclaer (later Hoogland), die samen de woeste gronden rond hun akkerland beheerden. 17 De vier genoemde boerderijen waren alle gerechtigd in het College der Malen van Hoogland Het plangebied blijft tot aan 1969 op de Eng van Hoogland liggen, omringd door bovengenoemd boerderijen. 18 In 1969 krijgt voetbalvereniging Hoogland op deze plek zijn permanente plek, na sinds 1946 op verschillende locaties in de buurt te hebben gespeeld.

Locatie van het plangebied op de topografische kaart van rond 1900 (www.topotijdreis.nl). 15 https://historischekringhoogland.nl/index.php/1996-1-2-boerderij-kattenbroek, Raven, G., 2013.

16 https://historischekringhoogland.nl/index.php/2000-4-3-de-malenhoeve-ten-bosch-herontdekt-1, www.archiefeemland.nl. 17 https://historischekringhoogland.nl/index.php/emiclaer-van-heerlijkheid-tot-stad. 18 https://www.vvhoogland.nl/1071/historie.

Locatie van het plangebied op de topografische kaart van rond 1952 (www.topotijdreis.nl).

Locatie van het plangebied op de topografische kaart van rond 1973 (www.topotijdreis.nl).

Gespecificeerde archeologische verwachting Periode Laat-Paleolithicum

Complextype Verwachting* Stratigrafische positie bewoning Laag Overgang esdek-dekzand

Mesolithicum

bewoning

Middelhoog

Overgang esdek-dekzand

Neolithicum Bronstijd IJzertijd

bewoning

Middelhoog

Overgang esdek-dekzand

bewoning

Hoog

Overgang esdek-dekzand

IJzertijd

begraving

Middelhoog

Overgang esdek-dekzand

IJzertijd

Middelhoog

Overgang esdek-dekzand

Romeinse Tijd

agrarische activiteiten bewoning

Hoog

Overgang esdek-dekzand

Romeinse Tijd

begraving

Middelhoog

Overgang esdek-dekzand

Romeinse Tijd

agrarische activiteiten bewoning

Middelhoog

Overgang esdek-dekzand

Middelhoog

Overgang esdek-dekzand

agrarische activiteiten bewoning

Hoog

Esdek en Overgang esdek-dekzand Overgang esdek-dekzand

Middeleeuwen Middeleeuwen Nieuwe Tijd Nieuwe Tijd

Laag

agrarische hoog Esdek, top bouwvoor activiteiten Overzicht van de verwachting van vindplaatsen uit diverse periodes. * indien bodem niet tot ver in het dekzand is verstoord.

Omvang paar m2 tot enkele honderden m2 paar m2 tot enkele honderden m2 enkele honderden m2 enkele honderden m2 enkele honderden m2 enkele honderden m2 enkele honderden m2 enkele honderden m2 enkele honderden m2 enkele honderden m2 enkele honderden m2 enkele honderden m2 enkele honderden m2

Vanwege de ligging op een hoge dekzandrug en de nabijheid van vindplaatsen uit Prehistorie en Romeinse Tijd is de verwachting middelhoog tot hoog resten aan te treffen uit het Mesolithicum tot en met de Romeinse Tijd. In de buurt zijn uit deze periodes resten van bewoning aangetroffen. Meer richting het oosten zijn ook twee begraafplaatsen uit de IJzertijd en Romeinse Tijd gevonden. Het is daarom niet uit te sluiten ook sporen en vondsten van grafvelden uit de IJzertijd en Romeinse Tijd aan te treffen. Ook kunnen sporen van akkerbewerking uit deze periodes worden gevonden. In ieder geval na de 12de eeuw is het plangebied in gebruik al akker (op een gezamenlijke Eng). Middeleeuwse bewoning voor deze periode is mogelijk. Bewoningsresten van na de 12de eeuw zullen waarschijnlijk niet worden gevonden. Wel zullen sporen en vondsten die met het gebruik al Eng te maken hebben in de top van het dekzand en/of in het esdek aanwezig zijn.

Conclusie en advies De specifieke verwachting kan worden omgezet in een advies voor vervolgonderzoek of vrijgaven van het onderzochte gebied. Vanwege de middelhoge tot hoge verwachting archeologische resten aan te treffen uit de Prehistorie en de (Vroege) Middeleeuwen is een archeologisch onderzoek voorafgaand aan de nieuwbouw van het zwembad en het aanbrengen van kunstgras op de voetbalvelden. Gezien de aard van de sporen en de verwachte vondstdichtheid is de beste onderzoeksmethode om bovenstaande verwachting te toetsen een Inventariserend Veldonderzoek middels Proefsleuven. Dit proefsleuvenonderzoek dient te worden uitgevoerd volgens de eisen zoals gesteld in een door de gemeente goedgekeurd Programma van Eisen. Voor het opstellen van dit Programma van Eisen dient contact te worden opgenomen met de archeologisch deskundige verbonden aan het Centrum voor Archeologie van de Gemeente Amersfoort.

Gebruikte literatuur Hollosy, T. d’, 2019: Actualisatie 2019 Archeologische Beleidskaart Gemeente Amersfoort (CAR-rapport 86), Amersfoort. Hollosy, T., d’ en M.K. Wijker, 2012: Engweg 115, Hoogland. Archeologisch onderzoek bij de paardenrijbak van de Eemruiters te Hoogland (Amersfoort Onder Ons 33), Amersfoort. Hulst, R.A., 2007: Selectierapport inventariserend veldonderzoek Hoogland, locatie Engweg 11, Amersfoort (CAR-rapport 0701), Amersfoort. Raven, G., 2013: Monumenten in Hoogland en Amersfoort-Noord. Overzicht van de bouwkunst tot 1974, Bussum. Snieder, F., 1997c. ‘Zocherpad’, Archeologische kroniek provincie Utrecht 1990-1991, Utrecht, 28. Snieder, F.M.E., 1996a: Kattenbroek in de Prehistorie, in: Archeologische Kroniek Provincie Utrecht 1988-1989, 11-13. Snieder, F.M.E., 1997a, Kattenbroek –Prehistorie, in: Archeologische Kroniek Provincie Utrecht 19901991, 20. Snieder, F.M.E., 1996b: Zielhorst in de Prehistorie, in Archeologische Kroniek Provincie Utrecht 1988-1989, 2730. Snieder, F.M.E., 1996c: Schothorsterlaan 31: De Oude Hoef, in: Archeologische Kroniek Provincie Utrecht 19881989, 25-26. Snieder, F.M.E., 1997b, Kattenbroek, in: Archeologische Kroniek Provincie Utrecht 1992-1993, 22. Spek, T., 2025: Zandlandschappen van Noord-Nederland, in: Spek (red), Landschappen van Nederland. Handboek voor de geschiedenis van onze leefomgeving, Utrecht, 90-113.

Stiboka, 1965: Bodemkaart van Nederland, schaal 1:50 000. Blad 32 Oost Amersfoort uitgave 1965, Stichting voor Bodemkartering, Wageningen. Stiboka/RGD, 1977: Geomorfologische kaart van Nederland schaal 1:50 000, Stichting voor Bodemkartering/Rijks Geologische Dienst, Wageningen/Haarlem. Wijker, M.K., 2021: Definitief Onderzoek (DO) Emiclaerseweg 13, Amersfoort (Amersfoort Onder Ons 59), Amersfoort. Digitale bronnen: archis.cultureelerfgoed.nl. historischekringhoogland.nl/index.php/1996-1-2-boerderij-kattenbroek. historischekringhoogland.nl/index.php/2000-4-3-de-malenhoeve-ten-bosch-herontdekt-1. historischekringhoogland.nl/index.php/emiclaer-van-heerlijkheid-tot-stad. www.vvhoogland.nl/1071/historie. www.AHN.nl. www.archiefeemland.nl. www.hisgis.nl. www.pdok.nl. www.topotijdreis.nl.