Eindrapport verkenner gemeente Amersfoort

Bruggenbouwers Eindverslag verkenner gemeente Amersfoort

Mattias Gijsbertsen 22 april 2026

Inleiding Op voordracht van de lijsttrekker van de grootste partij van de gemeenteraadsverkiezingen van 2026 is mij gevraagd om de rol van verkenner op me te nemen. Ik heb deze met plezier opgepakt. De opdracht die aan mij is gegeven richtte zich op het leggen van een basis voor de formatiefase. De opdracht vroeg mij onder meer “een [meerderheids]coalitie te vinden van partijen die […] inhoudelijk goed bij elkaar passen en echt willen samenwerken, zodat zij tijdens de komende raadsperiode concrete resultaten kunnen boeken terwijl de onderlinge verhoudingen goed blijven”. De uitslag in Amersfoort bracht tegen deze achtergrond een aantal politieke uitdagingen met zich mee. De hoge opkomst is door vrijwel al mijn gesprekspartners mede geduid als een teken van betrokkenheid bij maar ook van verzet tegen gemeentelijk beleid, in het bijzonder op een aantal speci eke dossiers waaronder het parkeerbeleid. Dit heeft zich ook vertaald in grote winst van een tweetal lokale partijen: KeiHart voor Amersfoort en Amersfoort voor Vrijheid. Tegenover deze winst staat de uitkomst dat een aantal partijen die het gemeentelijk beleid juist gedragen hebben ook tot de grootste partijen behoren. Verschillen in de stad hebben zich op deze manier vertaald in de verschillen in de gemeenteraad.

Vanuit het belang van een goed stadsbestuur voor alle inwoners en vanuit de verantwoordelijkheid van lokale volksvertegenwoordigers om dit vorm te geven stelt de uitslag politici in Amersfoort voor de opgave om verschillen te overbruggen. Verloop informatieproces Het overbruggen van die verschillen begint bij de verkenning. Vanuit mijn opdracht heb ik de afgelopen weken met partijen gezocht naar een basis voor zowel inhoudelijke als persoonlijke samenwerking in de komende vier jaar. Inhoudelijke aanknopingspunten, samenwerkingsstijl en onderling vertrouwen waren daarbij drie terugkerende thema’s. Het verkenningsproces heeft de volgende fasen doorlopen: 0. Voorbereiding (25 maart - 27 maart) 1. Eerste gespreksronde met alle partijen (30 maart - 3 april) 2. Gesprekken met de twee grootste partijen (8 april - 13 april) 3. Verdiepende gespreksronde samen met de twee grootste partijen (14 april - 19 april) 4. Toetsing van het voorlopig advies bij de beoogde coalitiepartijen (20-21 april) Bij de start en na de eerste en tweede fase zijn raadsleden en de media door mij telefonisch danwel schriftelijk (al dan niet via de gri e) op de hoogte gesteld van de gesprekken die gevoerd zouden worden in de volgende fase of van de afronding van het advies. Voorbereiding

fi

ffi

fi

Ter voorbereiding op de gesprekken met de partijen heb ik de verkiezingsprogramma’s van alle partijen gelezen en het duidingsdebat gevolgd op 24 maart. Op 27 maart ben ik de informatie gestart met een gesprek met de burgemeester en gemeentesecretaris. Ik heb hen onder andere gevraagd naar de actuele politieke dossiers en te verwachten uitdagingen voor een nieuw college in de komende raadsperiode, naar de nanciële omstandigheden van de gemeente Amersfoort en de staat van de gemeentelijke organisatie.

De eerste gespreksronde In drie dagen heb ik met alle partijen een gesprek van 30-45 minuten gevoerd. Ter voorbereiding daarop is een gelijkluidende gespreksleidraad met vragen toegestuurd (zie bijlage). De eerste gespreksronde liet inhoudelijk veel overeenstemming zien over de grote thema’s en vraagstukken voor de gemeente Amersfoort, en over de belangrijkste politieke scheidslijnen daarbinnen. Opvallend hierbij was dat politieke verschillen rondom ruimtelijke vraagstukken - in het bijzonder de groei van de stad en de consequenties voor ruimtegebruik - de boventoon voerden. Hoewel in het sociaal domein ook grote uitdagingen gezien worden, bestaat een brede beleving in de raad dat de politieke verschillen in dat domein substantieel kleiner zijn. Dit heeft ertoe geleid dat ook in vervolggesprekken ruimtelijke vraagstukken veel aandacht hebben gekregen. Dit is geen re ectie van het belang van deze vraagstukken voor partijen zelf of in de komende formatieperiode, maar wel een re ectie van de politieke verhoudingen. Ik heb in deze gesprekken ook de constatering gedaan dat een klein aantal speci eke dossiers, die ook in de campagne een grote rol hebben gespeeld, een groot stempel drukt op het politieke gesprek.

Hieruit volgt het risico dat politieke overeenstemming wordt gezocht op deze speci eke dossiers zonder dat een gezamenlijke basis wordt gelegd om alle onbekende toekomstige dossiers in goede samenwerking te kunnen oplossen. In deze verkenning heb ik daarom ook aandacht besteed aan aanknopingspunten voor verbindingen op het niveau van doelen en (politieke) waarden. De gespreksronde liet ook de brede wens zien dat een poging zou moeten worden gedaan om verbinding te maken tussen grote partijen die in de campagne scherp tegenover elkaar hebben gestaan. Hieronder ligt de behoefte om als politici verdeeldheid in de stad tegen te gaan en om recht te doen aan de verkiezingsuitslag en de diversiteit van de (opvattingen van) inwoners. De meeste gesprekspartners hebben mede om deze reden geadviseerd om eerst te onderzoeken of een verbinding van de twee grootste partijen, GroenLinks/PvdA en KeiHart voor Amersfoort, mogelijk zou zijn. Een terugkerend thema in de eerste gespreksronde was ook de relatie tussen coalitie en oppositie. Vrijwel raadsbreed leeft het gevoel dat in de loop van de vorige periode te weinig ruimte is overgebleven voor de oppositie om bij te dragen aan beter beleid. De aard van het coalitieakkoord is hierbij als een van de achtergronden daarvan benoemd. Er bestaat bij veel partijen een wens om daar op een andere manier mee om te gaan.

Soms is in het verlengde hiervan ook de mogelijkheid van een raadsakkoord genoemd of aanbevolen. Daarbij zijn echter ook door veel partijen kanttekeningen geplaatst, vooral in relatie tot de praktische haalbaarheid in de huidige politieke context. Een maximaal aantal van zes wethouders in de nieuwe raadsperiode wordt door de meeste partijen als passend gezien. Gesprekken met de twee grootste partijen

fi

fl

fi

fl

In lijn met de adviezen uit de eerste gespreksronde heb ik gesprekken gefaciliteerd tussen GroenLinks/PvdA en KeiHart voor Amersfoort. De onderlinge inhoudelijke verschillen, een harde campagne en persoonlijke onbekendheid met elkaar vormden een uitdagend

startpunt om de brug tussen deze partijen te slaan. Mijn inzet is er daarom op gericht geweest om de maximale randvoorwaarden te scheppen om deze verschillen te overbruggen. Hiervoor was ook volledige inzet en commitment van de twee partijen noodzakelijk. Hun beider advies in de eerste ronde om deze stap te zetten was hiervoor een belangrijke eerste stap. Ik heb beide partijen ook bevraagd of er bij latere aanvulling van deze combinatie richting een meerderheidscoalitie partijen waren die door hen werden uitgesloten, danwel partijen zonder welke ze zo’n coalitie onhaalbaar achtten. GroenLinks/PvdA heeft hierbij aangegeven geen coalitie met de FVD te willen vormen in verband met grote verschillen in waarden. Overige blokkades of gedwongen combinaties zijn niet opgeworpen. Om binnen het beperkte tijdspad van de verkenning zo snel mogelijk de noodzakelijke diepgang te bereiken om te kunnen bepalen of een formatieproces met deze twee partijen kansrijk zou zijn, zijn drie intensieve gesprekken gevoerd. Na elk gesprek is de bereidheid van beide partijen getoetst om door te gaan. In het eerste gesprek stond kennismaking en het vergroten van onderling begrip centraal. Langs drie thema’s hebben de gesprekspartners van beide partijen elkaar meegenomen in hun benadering en hebben ze elkaar daar ook op bevraagd.

De drie thema’s betro en 1) persoonlijke drijfveren, 2) de inhoudelijke agenda en het eigen krachtenveld, en 3) de zorgen en kansen bij een onderlinge samenwerking. In het tweede gesprek is op basis van de uitwisseling in het eerste gesprek doorgesproken over de belangrijkste aanknopingspunten en zorgen bij de samenwerking. Daarbij is aandacht besteed aan zowel de aanvliegroutes van beide partijen voor nieuwe vraagstukken in de toekomst als aan speci eke dossiers. In het derde gesprek heeft een uitwisseling plaatsgevonden over mogelijke samenwerkingsprincipes. Daarnaast is gesproken over de vraag hoe tot een meerderheidscoalitie gekomen zou kunnen worden. Hoewel inhoudelijke onderwerpen in deze gesprekken aan de orde zijn gekomen, is door mij nadrukkelijk het voorbehoud gemaakt dat daadwerkelijke onderhandelingen in de volgende fase plaatsvinden. De verkenning is er op gericht gebleven de partijen te laten onderzoeken of het aangaan van die onderhandelingen in de volgende fase überhaupt vruchtbaar zou kunnen zijn. Er is dus geen sprake van afspraken waaraan beide partijen elkaar kunnen houden. Verdiepende gespreksronde Na de drie gesprekken hebben GroenLinks/PvdA en KeiHart voor Amersfoort het commitment uitgesproken om samen te proberen richting een meerderheidscoalitie te stappen met andere partijen.

In de eerste ronde is door veel partijen de opening geboden voor deelname aan zo’n combinatie als de twee grootste partijen een gezamenlijke basis zouden vinden. Een meerderheidscoalitie waar zowel GroenLinks/PvdA en KeiHart voor Amersfoort onderdeel van zouden uitmaken werd op dit moment de focus van de verkenning.

ff

fi

Met het oog op het beperken van het aantal partijen in een coalitie heb ik deze fase van de verkenning gericht op alleen partijen met meer dan 1 zetel. GL/PvdA en KeiHart voor Amersfoort hebben daarnaast bij de start van deze fase uitgesproken bij Amersfoort voor Vrijheid onvoldoende inhoudelijke aanknopingspunten te zien en onvoldoende vertrouwen te hebben in een stabiele samenwerking. Daarmee bleven combinaties van GL/PvdA en KeiHart voor Amersfoort met D66, CDA, VVD, ChristenUnie en/of Amersfoort 2014 nog als kansrijk in beeld. GroenLinks/PvdA en KeiHart hadden hierbij verschillende

voorkeuren, maar legden opnieuw geen blokkades of noodzakelijke verbindingen op. Van belang werd door beiden geacht dat de uiteindelijke coalitie voldoende balans in zich zou dragen tussen de verschillende krachten in de raad (progressief/conservatief, links/rechts) en dat die coalitie ook een verschil zou laten zien ten opzichte van het verleden. De perspectieven van D66, CDA, VVD, ChristenUnie en/of Amersfoort 2014 op de volgende raadsperiode en op een coalitie met de twee grootste partijen waren reeds gedeeld met de verkenner, maar dienden ook uitgewisseld te worden met GL/PvdA en KeiHart voor Amersfoort. Daarnaast was het belangrijk om de eerdere gesprekken van de twee partijen te delen met andere partijen in de raad. Dit alles om te onderzoeken welke combinaties de grootste kansen boden voor een stabiel gemeentebestuur. Aangezien het aantal mogelijke totale combinaties nog groot was, hebben vijf gesprekken plaatsgevonden met GroenLinks/PvdA, KeiHart voor Amersfoort en telkens één van de vijf genoemde partijen. In deze gesprekken zijn aanknopingspunten en zorgen verkend rond de inhoudelijke agenda, de samenwerking en het onderlinge vertrouwen. Ook hebben GroenLinks/PvdA en KeiHart voor Amersfoort een terugkoppeling gegeven van de eerdere gesprekken. Ten slotte is met alle partijen gesproken over de kansen voor een vervolg met verschillende combinaties van partijen.

De gewenste vervolgstap op deze vijf gesprekken, namelijk om een of meerdere volledige coalities te verkennen, kon niet direct worden gezet als gevolg van een verschil van inzicht tussen GL/PvdA en KeiHart voor Amersfoort over de haalbaarheid en wenselijkheid van een coalitie waarvan ook D66 onderdeel zou uitmaken. Opvattingen over de gewenste totale samenstelling van zo’n coalitie liepen daarnaast uiteen tussen de verschillende partijen die daarvoor in beeld waren. Om deze impasse te kunnen doorbreken heeft een zesde gesprek plaatsgevonden waaraan GL/PvdA, KeiHart voor Amersfoort en D66 hebben deelgenomen. Hierin is nogmaals scherp verkend of de drie grootste partijen gezamenlijk aan een coalitie zouden kunnen deelnemen en onder welke omstandigheden. Als verkenner heb ik na dit gesprek de drie partijen gevraagd mij hierover uitsluitsel te geven na ieders fractievergaderingen. GL/PvdA, KeiHart voor Amersfoort en D66 hebben bij mij daarop aangegeven met de drie partijen gezamenlijk de volgende stap te willen zetten, en een coalitie te willen verkennen met GL/PvdA, KeiHart voor Amersfoort, D66, VVD en CDA. VVD en CDA hadden in eerdere gesprekken, en in telefonisch en mailcontact met de verkenner ook aangegeven zo’n coalitie te steunen. KeiHart voor Amersfoort heeft bij mij aangegeven de voorkeur te hebben om aan deze combinatie ook de ChristenUnie toe te voegen.

Toetsing van het voorlopig advies Mijn voorlopig advies (zie onder) heb ik vervolgens gedeeld met de daarin genoemde partijen. Met hen heeft een bijeenkomst plaatsgevonden om dit voorlopig advies te toetsen. Alle beoogde coalitiepartijen hebben zich richting mij bereid verklaard om gezamenlijk de volgende formatiefase in te gaan. Advies Mijn advies is om de volgende formatiefase te starten met de vijf grootste partijen: GL/ PvdA, KeiHart voor Amersfoort, D66, VVD en CDA. Samen hebben deze partijen een raadsmeerderheid van 26 zetels.

Een combinatie van deze partijen doet naar mijn overtuiging recht aan de verkiezingsuitslag en aan de verantwoordelijkheid van het lokaal bestuur om verschillende belangen en perspectieven met elkaar in verbinding en balans te brengen. De beoogde coalitie heeft verbindingen met een brede groep in de Amersfoortse samenleving, biedt balans tussen de verschillende stromingen in de gemeenteraad, geeft ruimte aan de wens tot merkbare veranderingen en aan de wens om gezamenlijke doelen voor de toekomst van Amersfoort vast te houden. De afgelopen weken hebben mij laten zien dat de hierbij betrokken mensen de verbindingen met elkaar en met de stad willen en kunnen maken. Ik heb van alle partijen grote inzet en groot commitment gezien om de verschillen te overbruggen. Alle onderhandelaars voelden duidelijk de verantwoordelijkheid die deze uitslag met zich meebracht en hebben zich daarvoor maximaal ingezet, met behoud van de eigen overtuigingen en verantwoordelijkheid naar de eigen fractie en achterban. Ik hecht eraan te benadrukken dat dit in de politiek niet vanzelfsprekend is, en ook niet gemakkelijk; deze inzet verdient in mijn ogen waardering. Ik ben er ook van overtuigd geraakt dat inhoudelijk de noodzakelijke bruggen kunnen worden geslagen, in een sfeer van transparantie en collegialiteit. De door mij geadviseerde coalitie gaat bewust niet de makkelijke weg.

In de volgende fase zullen inhoudelijke verschillen, verschillen in samenwerkingsstijl en de noodzaak om vertrouwen verder op te bouwen aandacht blijven vragen. Mijn advies is dan ook om in de vervolgfase niet alleen afspraken te maken over speci eke inhoudelijke dossiers, maar te bouwen aan een gezamenlijk verhaal en expliciet te werken aan de onderlinge samenwerking. Het proces van de afgelopen weken sterkt mij echter in de overtuiging dat dit mogelijk is, en dat dit in het belang is van de inwoners van Amersfoort. De keuze voor een brede coalitie biedt voordelen, maar betekent ook dat aandacht noodzakelijk is voor de verhouding tussen coalitie en oppositie. Zeker aangezien nu al een wens in de raad bestaat om veranderingen in die samenwerking aan te brengen. Dit alles vraagt om keuzes over de aard van het coalitieakkoord en de wijze waarop ook nietcoalitiepartijen in positie worden gebracht om invloed uit te oefenen. Mijn advies betekent niet dat andere combinaties ondenkbaar zouden zijn geweest. Ik heb ook aanknopingspunten gezien voor samenwerkingen met andere partijen. Ik ben echter van oordeel dat op basis van draagvlak, balans en stabiliteit de door mij voorgestelde combinatie het meest kansrijk is. Uitbreiding van deze combinatie met een zesde partij is niet mijn advies vanwege de complexiteit van de samenwerking en de wenselijke balans tussen coalitie en oppositie.

Ten slotte

ffi

fi

Ik wil allen die met mij in gesprek hebben willen gaan hartelijk bedanken voor hun vertrouwen, openheid en betrokkenheid bij dit proces. Ik heb de gesprekken zonder uitzondering als prettig en waardevol ervaren. In het bijzonder wil ik gri er Nadine de Roode bedanken die mij gedurende dit proces heeft ondersteund. En voor het vervolg: kop d’r veur!