Bijlage 1. Perspectiefsheets

Amersfoort is mede debet aan de oorzaken, heeft te maken met de gevolgen hiervan en kan lokaal maatregelen nemen om een aantal effecten te mitigeren. De effecten van hogere temperaturen kunnen we deels opvangen door groen te beschermen en mee te laten groeien met de stad (conform EU Natuurherstelwet). Door tegelijkertijd ecologische groene verbindingen te realiseren of te versterken kunnen we een Basiskwaliteit natuur in en om Amersfoort realiseren, zodat de algemene soorten kunnen overleven (zie ook het deelomgevingsprogramma Biodiversiteit). Wateroverlast door piekbuien kan opgevangen worden door de stad als spons in te richten: overbodige verharding vervangen door groen, hemelwater afkoppelen en infiltreren en groene daken. Aan de ene kant: gebouwen isoleren en lokaal duurzame energie opwekken vermindert de CO2-uitstoot. Wetgeving verplicht om in 2050 klimaatneutraal te zijn om de wereldwijde temperatuurstijging door klimaatverandering te beperken, wat betekent dat Amersfoort haar deel moet leveren in de energietransitie en de grondstoffentransitie. Ook kan Amersfoort een rol spelen in het verbinden van de drie omringende landschappen, wat cruciaal is voor het verbeteren van de lokale biodiversiteit. Aan de andere kant: de gemeente is ook afhankelijk van alle andere spelers op het wereldtoneel in deze vraagstukken.

Zelfs als Amersfoort alle klimaatdoelstellingen haalt en leefgebied voor kenmerkende soorten herstelt, biedt dit geen zekerheid dat de gemeente de negatieve gevolgen van klimaatverandering en terugval van biodiversiteit bespaard zal blijven. Dilemma: welke schouders dragen de zwaarste lasten? In de verdeling van schaarse middelen en hulpbronnen, lusten en lasten, moet er een belangenafweging gemaakt worden. Kwetsbare groepen worden het zwaarst getroffen door de gevolgen van klimaatverandering en de biodiversiteitscrisis. Aan de ene kant: kwetsbare groepen hebben minder middelen om zich aan te passen aan klimaatverandering of om de schade van verloren biodiversiteit op te vangen. Het gaat

25

PERSPECTIEFSHEETS

bijvoorbeeld om arme gemeenschappen, mensen in ontwikkelingslanden, inheemse volken, stedelijke arme wijken en dieren. Ouderen en zuigelingen zijn daarnaast kwetsbaarder voor de gevolgen van bijvoorbeeld hittestress of voedselschaarste. Als we de negatieve gevolgen van ons handelen niet willen afwentelen op toekomstige generaties, moeten we hier in het heden al rekening mee houden. Aan de andere kant: tegelijkertijd kunnen de maatregelen die nodig zijn om verdere problemen in de toekomst te voorkomen ingrijpend zijn voor huidige bewoners. De bouw van windturbines op land levert bijvoorbeeld veel maatschappelijke onrust op en zorgt voor onvrede en ongemak bij omwonenden. Ook de huidige woningnood staat op gespannen voet met de fysieke ruimte die nodig is voor natuur(herstel), de energietransitie en andere ruimtevragers. Dit vraagt een afweging tussen korte- en langetermijnbelangen, individuen en het collectief. Dilemma: klimaatneutraal in 2050? Amersfoort staat voor een wettelijke opgave om in 2050 klimaatneutraal te zijn. Omdat fossiele hulpbronnen CO2-uitstoot veroorzaken, is hiervoor een transitie naar duurzame energie noodzakelijk. Het gaat hierbij om energie uit zon en wind, maar ook om geothermie, aquathermie en vormen van energieopslag. Om de klimaatdoelen (kosteneffectief) te halen zijn alle technieken nodig, blijkt uit een rapport van Netbeheer Nederland.

Aan de ene kant: de regio Amersfoort heeft in de Regionale Energiestrategie aan het Rijk een aanbod gedaan om in 2030 0,5 terawattuur duurzame elektriciteit op te wekken. Op dit moment is 20% van deze regionale energiedoelen gehaald. Hogere overheden, zoals Provincie en Rijk, kunnen ingrijpen als de regio zich niet houdt aan de afspraken. Windturbines op land zijn een onderdeel van de gemaakte afspraken met de regio, maar de ruimte hiervoor is beperkt. De gemeente heeft een aanvraag voor een omgevingsvergunning ontvangen voor het plaatsen van twee windturbines op de Isselt, De gemeenteraad zal een bindend advies moeten geven op de aangevraagde omgevingsvergunning waarmee (deels) voldaan kan worden aan regionale energieafspraken. Als Wind op isselt niet doorgaat, moet gekeken worden naar alternatieve locaties, bijvoorbeeld in het groen, met verlies van biodiversiteit en natuur en is er mogelijk sprake van aanwijzing van gebieden door de Provincie. Daarnaast is het elektrificeren van het huidige energiegebruik een schakel in de energietransitie, bijvoorbeeld door het vervangen van auto’s op benzine door elektrische exemplaren, de overgang van gasgestookte CV-ketels naar warmtepompen of het opwekken van energie door middel van zonnepanelen. Er wordt niet alleen meer elektrische energie gevraagd van het net (bijv. door warmtepompen), maar ook meer teruggeleverd (bijv.

door zonnepanelen) Om deze veranderingen aan te kunnen is een verzwaring van het elektriciteitsnet noodzakelijk, wat momenteel zorgt voor knelpunten. Netcongestie zorgt niet alleen voor vertraging bij de bouw van nieuwe woningen, maar ook bij de verduurzaming van bestaande panden en bedrijven. Daarom is het nodig dat er ook andere energiedragers opgeschaald worden: met name warmtenetten kunnen in Amersfoort een grote rol spelen. Ook is er meer flexibiliteit en integratie in het systeem nodig: dat vraagt een andere rol van gebruikers, producenten en netbeheerders. Aan de andere kant: als Amersfoort niet investeert in de energietransitie, levert dit op (de korte termijn) minder sociaal-maatschappelijk ongemak op en de polarisatie die daar mee gepaard gaat (denk aan weerstand tegen windturbines op land) en het vraagt minder

26

PERSPECTIEFSHEETS

financiële middelen (bijv. niet investeren in een publiek warmtebedrijf of geothermie). Dit zou betekenen dat de doelstelling om in 2050 klimaatneutraal te zijn niet wordt gehaald en de gemaakte afspraken in de Regionale Energiestrategie (RES) niet worden nageleefd. Of dat de gemeente afhankelijk wordt van marktpartijen met andere doelen, die de betaalbaarheid voor inwoners onder druk zet. Dilemma: mag het collectieve belang ten koste gaan van individuele (keuze)vrijheid? Alle individuen zijn (in meer of mindere mate) afhankelijk van de collectieve (eco)systemen die om ons heen bestaan. Over het algemeen hebben kapitaalkrachtigen meer toegang tot individuele oplossingen voor bijvoorbeeld klimaatproblematiek, in de vorm van airco’s en toegang tot groene tuinen, dan minder kapitaalkrachtigen. Daarnaast zullen toekomstige generaties naar verwachting meer last hebben van de effecten van klimaatverandering dan huidige bewoners. Maar ieder individu is afhankelijk van collectieve ecosystemen voor schone lucht, schoon drinkwater en andere ecosysteemdiensten. Er is sprake van een toenemend drinkwatertekort in Nederland. De vraag naar drinkwater blijft groeien, dat komt door de groei van het aantal inwoners in combinatie met de klimaatverandering. Als we deze uitdaging nu niet aanpakken, is er binnen tien jaar niet meer genoeg drinkwater voor iedereen.

Amersfoort moet daarnaast voldoen aan de EUnatuurherstelwet, waarin staat dat de stedelijke groene ruimte en boomkroonbedekking tot 2030 niet meer mag afnemen. Vanaf 2031 moet er sprake zijn van een toenemende trend van de oppervlakte stedelijke groene ruimte. De groene ruimte en het aantal bomen in en om Amersfoort moet daarom meegroeien met de stad. Aan de ene kant: het plaatsen van windturbines en duurzaamheidsmaatregelen voor bedrijven (zoals biobased bouwen) zorgen voor CO2-reductie en draagt bij aan het oplossen van het klimaatprobleem. Evenals het verplichten van duurzaamheidsmaatregelen voor individuen, zoals het ontstenen van tuinen of het belasten van verbruik. Deze maatregelen en gedragsveranderingen zijn nodig om de klimaatdoelstellingen te halen. Aan de andere kant: de maatregelen die bijdragen aan het oplossen of mitigeren van klimaaten biodiversiteitsproblemen hebben niet op iedereen hetzelfde effect. Iemand die naast een windturbine woont, ervaart meer negatieve gevolgen van de energietransitie dan een bewoner van de binnenstad, hoewel de positieve effecten ervan voor beiden even groot zijn. Huidige bewoners dragen in dat geval welllicht kosten en/of ongemak en worden beperkt in hun individuele keuzevrijheid. Duurzaamheidsmaatregelen voor bedrijven kosten vaak meer geld dan niet-duurzame alternatieven.

Tegenover deze merkbare, negatieve impact staat een collectieve, positieve impact die niet direct merkbaar is. Betrokkenheid externen De gemeente kan stimuleren, reguleren en waar het binnen haar invloedssfeer ligt, investeren. Maar de meeste investeringen in CO2-emissiereductie zullen gedaan moeten worden door bedrijven en inwoners. En we zijn afhankelijk van beleid en instrumenten van het rijk en Europa. Daarmee is de invloed van de gemeente beperkt, terwijl zij wel verantwoordelijk is voor het halen van de doelen. Ook voor besparende maatregelen en natuurmaatregelen is de gemeente voor een groot deel afhankelijk van derden. De mogelijkheid om aan de afnamekant te besparen ligt bij bewoners en bedrijven (bijv. Water besparen, klimaatadaptieve maatregelen treffen, vergroenen van particuliere terreinen). Het realiseren van ecologische verbindingszones is ook niet mogelijk zonder samenwerking met particuliere grondeigenaren.

27

PERSPECTIEFSHEETS

Risico’s (politiek, maatschappelijk en financieel) Afnemend draagvlak Zoals hierboven geschetst vragen investeringen in klimaat en biodiversiteit iets van huidige bewoners, terwijl de opbrengsten van deze maatregelen niet altijd direct merkbaar zijn en ten goede komen aan het collectief. Een bewoner die minder water verbruikt draagt bij aan het verminderen van de waterschaarste, waar ook een bewoner die dit niet doet van profiteert. Omdat de effecten van de soms ingrijpende maatregelen niet altijd even zichtbaar zijn, kan dit leiden tot onvrede bij degene die er de lasten van draagt. Daarnaast worden de klimaat- en biodiversiteitscrisis niet vanzelfsprekend als urgent ervaren, omdat de gevolgen sluipenderwijs zichtbaar worden, en er vaak geen directe oorzaak-gevolg relatie is. Grotere kosten op de lange termijn Op de lange termijn wordt economische schade door klimaatverandering verwacht. Het gaat bijvoorbeeld om schade door extreme weersomstandigheden of economische gevolgen van een verslechtering van de volksgezondheid. Schaarste van natuurlijke hulpbronnen en de voedselvoorziening kunnen grote geopolitieke en economische gevolgen hebben. Investeren in natuur en klimaat levert echter financiële en maatschappelijke winst op.

Onderzoek van de Europese Commissie toont aan dat elke euro die geïnvesteerd wordt in natuurherstel 8 tot 38 euro oplevert in rendement waaronder een betere gezondheid van mensen. Maatregelen om klimaatverandering te verminderen drukken nu op de begroting, terwijl de opbrengsten pas later gevoeld worden. Tegelijk wijst onderzoek uit dat het goedkoper is om nu maatregelen te nemen om de ergste gevolgen van klimaatverandering tegen te gaan, dan later de kosten van verlies aan watervoorraden, voedselproductie, schade aan gebouwen door overstromingen of verzakkingen, gezondheid, milieu, etc te dragen.2

De kosten van klimaatverandering door inactiviteit nu kunnen oplopen tot 5-20% van het BNP per jaar, terwijl de jaarlijkse investeringen om de ergste gevolgen van klimaatverandering tegen te gaan jaarlijks ongeveer 1% van het BNP bedragen (Stern review on the economics of climate change (2006, N. Stern)). 2

28

PERSPECTIEFSHEETS

7. Digitalisering Kern opgave Digitalisering is onlosmakelijk verbonden met onze dienstverlening en met de opgaven waaraan we werken voor de stad. Het neemt een steeds prominentere rol in. Digitalisering biedt veel kansen om onze dienstverlening, het realiseren van onze opgaven en de relatie met onze inwoners te verbeteren. Tegelijkertijd zijn er risico’s verbonden aan digitalisering. In 2023 heeft het (toenmalige) college de Visie op digitalisering Gemeente Amersfoort (4 juli 2023) vastgesteld. Hierbij worden drie thema’s gehanteerd: 1. Digitalisering inzetten om opgaven verder te brengen 2. Menselijke maat in dienstverlening centraal 3. Bewuste, verantwoorde en transparante inzet Momenteel wordt er gewerkt aan een verdere uitwerking van die visie op de gebieden Artificial Intelligence, inwoner interactie, data gedreven werken en digitale weerbaarheid en onafhankelijkheid. Ook wordt er gemeentebreed een inhaalslag gemaakt om de informatiehuishouding op orde te brengen en structureel te houden, een belangrijk fundament voor digitalisering. Digitale kloof: Digitalisering doordringt veel aspecten van de maatschappij en heeft effect op de sociale samenhang ervan. Het faciliteert nieuwe vormen van interactie, online gemeenschappen en eenvoudigere toegang tot informatie en diensten.

Deze digitale ontwikkeling kan inclusie bevorderen, maar kan tegelijkertijd ook leiden tot een ‘digitale kloof’ als niet iedereen de nodige kennis en/of middelen heeft om zijn weg te vinden in de digitale wereld. Beleid moet dan ook niet alleen op de inzet van technologie gericht zijn, maar ook op het waarborgen van gelijke kansen en het versterken van de sociale cohesie. Ook in het digitale domein hebben inwoners terechte verwachtingen van de overheid in hoe zij werkt. Een deel van de inwoners verwacht dat de overheid meegaat in de digitale ontwikkelingen – en deze misschien zelfs stimuleert – en een deel van de inwoners heeft moeite met deze ontwikkelingen en verwacht, bijvoorbeeld, dat de overheid op de ‘normale’ (menselijke) manier met hen in contact blijft. Artificial Intelligence (AI): AI heeft een enorme potentie; het is goed in taken die grote hoeveelheden data en patroonherkenning vereisen. Het kan routinetaken automatiseren, analyses uitvoeren, voorspellingen doen en processen optimaliseren. Hierbij ontwikkelen de onderliggende modellen zich nog razendsnel, wat terug te zien is in hoe snel AI op nieuwe gebieden en met nieuwe toepassingen ingezet kan worden. De aard van AI vraagt erom dat we zorgen voor een verantwoorde inzet van AI en algoritmes, zodat transparantie, veiligheid en democratische controle geregeld zijn.

De snelheid van de ontwikkelingen vraagt er ook om dat we ons (te vormen) beleid jaarlijks herijken. De Amersfoortse Visie op Digitalisering geeft de kaders waarbinnen we als gemeente onze dienstverlening digitaliseren. Ook de Nederlandse DigitaliseringStrategie (NDS) geeft gemeenten richting op AI. Daarnaast worden er specifieke kaders voor het gebruik van AI gegeven door de Europese AI verordening. Data gedreven werken: Amersfoort staat voor complexe, verweven opgaven. Van een versnelde woningbouwopgave en de energietransitie tot het versterken van de sociale basis in onze wijken. In een stad waar de ruimte schaars is en behoeften snel veranderen, is een adaptieve gemeente noodzakelijk.

29

PERSPECTIEFSHEETS

Data willen we niet langer slechts als beheersinstrument inzetten, maar als middel om regie te voeren in de stad. Het is de randvoorwaarde voor een bestuur dat niet alleen reageert op crises, maar anticipeert op de toekomst. Enkele concrete kansen die data gedreven werken biedt zijn: • Data uit verschillende domeinen slimmer en verantwoord combineren om betekenisvolle inzichten te creëren (fysiek en sociaal). • Van reactief onderhoud naar een voorspellende onderhoudsaanpak. • Verbeteren van onze dienstverlening op basis van data. Digitale onafhankelijkheid: Digitale technologie speelt een steeds grotere rol in hoe we ons werk doen en hoe we communiceren met de inwoners – en de inwoners met ons – in de toekomst. Voor een belangrijk deel van deze digitale technologie zijn we steeds afhankelijker geworden van ‘Big Tech’ bedrijven die grote delen van de technologische markt in handen hebben. Denk hierbij aan social mediaplatforms X en Meta of softwareleverancier Microsoft. Deze bedrijven zijn machtig omdat we afhankelijk zijn van hun producten om te werken met collega’s, om contact te onderhouden met vrienden en familie, bestanden te delen, en nog veel meer. Deze afhankelijkheid maakt ons kwetsbaar en moet daarom kritisch bekeken worden en waar mogelijk verminderd. Dit pakken we als gemeente samen op met het Rijk (Nederlandse Digitalisering Strategie2), de VNG en andere gemeentes.

De kern van de opgave is hoe balanceren we tussen het benutten van kansen op het gebied van efficiëntie, verbeterde dienstverlening en datagestuurd werken waarbij we de veiligheid van data, privacy en publieke waarden borgen, zorgen dat er geen digitale kloof ontstaat en we geen controle verliezen over onze data. Keuzemogelijkheden en dilemma's Bij digitalisering zijn er op verschillende onderwerpen dilemma’s waar keuzes gemaakt zullen moeten worden. In onderstaande tabel worden ze uiteengezet:

Thema Digitale kloof

Dilemma Hoe ver willen we gaan in digitalisering van dienstverlening en welk niveau van fysieke of persoonlijke ondersteuning blijven we structureel aanbieden?

Voor- en nadelen Digitalisering verhoogt effectiviteit en efficiëntie, bewoners kunnen 24/7 terecht en er zijn geen wachttijden. De uitvoeringskosten zijn lager en er zijn minder administratieve lasten. Nadeel is dat mensen met lage digitale vaardigheden, taalproblemen of beperkte middelen vastlopen of zelfs helemaal geen toegang meer hebben tot diensten. Minder menselijk contact betekent ook minder kansen om problemen vroeg te zien (schuldproblemen, zorgbehoeften, veiligheid).

Innovatie

Hoeveel experimenteerruimte willen we toestaan binnen wet- en regelgeving en welk

Je kunt sneller inspelen op maatschappelijke veranderingen, je bent een meer aantrekkelijke werkgever en je bent wendbaarder. Daartegenover staat dat snelle innovaties onvoldoende de veiligheid

30

PERSPECTIEFSHEETS

risiconiveau vinden we acceptabel?

Artificial Intelligence (AI)

Hoe benutten we de kansen van AI maximaal voor het verbeteren van onze dienstverlening en vermijden we risico’s die het gebruik van AI in zich kan hebben.

Datagedreven werken

Onder welke voorwaarden staan we hergebruik van data toe en hoe borgen we transparantie en uitlegbaarheid van datagedreven besluitvorming?

Digitale Welke mate van onafhankelijkheid digitale onafhankelijkheid streven we na en hoeveel investering of verandering zijn we bereid daarvoor te doen en wat is daarbij realistisch? Duurzaamheid

In hoeverre laten we duurzaamheid meewegen bij keuzes voor digitale technologie en AItoepassingen?

garanderen (risico’s rond privacy, onvoldoende toetsing juridische beginselen). Het maken van 'fouten’ kan consequenties hebben. AI kan de dienstverlening verbeteren door routinetaken te automatiseren, zoals het verwerken van aanvragen, documenten analyseren of vragen beantwoorden via chatbots (zoals we doen). Ook kan het grote hoeveelheden data snel analyseren en bestuurders ondersteunen met inzichten en voorspellingen. De andere kant is dat AI risico's met zich meebrengt, zoals bias, fouten of gebrek aan transparantie. Voor verantwoord gebruik zijn expertise, toezicht en goede governance nodig. Datagedreven werken kan beleid effectiever, transparanter en beter onderbouwd maken. Anderzijds moeten we zorgvuldigheid rond privacy, ethiek, en datakwaliteit waarborgen. Ook moet deze manier van werken uitlegbaar zijn. Een ander vraagstuk daarbij is de vraag of we gebruik kunnen maken van data die niet expliciet met dat doel ingewonnen is. Het nastreven van een grotere mate van digitale onafhankelijkheid zoals uitgesproken in de motie digitale onafhankelijkheid is voor ons een prioriteit. We bepalen zelf hoe data wordt opgeslagen, gedeeld en beveiligd. Er is meer controle over de hostinglocatie, algoritmes, en technische architectuur. Tegelijkertijd is het een traag, duur en ingewikkeld transitieproces. Wat is hierin realistisch en op welke termijn.

AI en digitale systemen vragen veel energie en water. Koelsystemen van datacenters gebruiken grote hoeveelheden water. Hoe benutten we de voordelen van digitalisering zonder dat het leidt tot een groeiende ecologische voetafdruk die haaks staat op onze gemeentelijke duurzaamheidsdoelen.

Betrokkenheid externen In samenwerkingen met externe partijen worden afspraken gemaakt over de dienstverlening, informatieveiligheid, privacy, informatie beheer en openbaarheid. Ook maken we gebruik van de Klankbordgroep Digitalisering & Ethiek. Deze inwoners geven het bestuur advies over de inzet van digitale toepassingen en nieuwe technologieën.

31

PERSPECTIEFSHEETS

Risico’s (politiek, maatschappelijk en financieel) Maatschappelijk & politiek: Als de informatiehuishouding onvoldoende op orde is, loopt de gemeente verschillende risico’s, zoals datalekken, financiële schade, publicitaire schade en uitval van én fouten in de dienstverlening. De privacy van onze inwoners kan hierdoor in gevaar komen en daarmee de betrouwbaarheid van de gemeente. Op grond van hun toezichthoudende taken kan de provincie ingrijpen wanneer de gemeente niet voldoet aan de Archiefwet en kan de Autoriteit Persoonsgegevens boetes opleggen bij overtreding van de AVG. Beperkte capaciteit, krapte op de arbeidsmarkt, onvoldoende gekwalificeerd personeel en de afhankelijkheid van externe partijen kan belemmerend werken.

32